پرەزيدەنتتٸڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ "جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ٸس-قيمىل كەزەڭٸ" دەپ اتالۋى ونىڭ ەلٸمٸزدٸڭ الدىنداعى سىن-قاتەرلەر مەن قاۋٸپتەردٸ ەڭسەرۋ جٶنٸندەگٸ اسا شۇعىل ەرٸ جان-جاقتى شارالارعا باعىتتالعان مازمۇنىن پاش ەتٸپ وتىر.
مەملەكەتتٸڭ تەك ٸشكٸ مەسەلەلەرٸنە جەنە ولاردى شەشۋ جٶنٸندەگٸ دەر كەزٸندە ۇسىنىستار ەزٸرلەۋگە ارنالعان بۇل قۇجاتتىڭ ناقتىلىعى ەرەكشە نازار اۋدارتادى.
مەملەكەت باسشىسى العا قويعان مٸندەتتەردٸڭ ەرەكشەلٸگٸنە قاراماستان, ول ەلەم دامۋىنىڭ جاڭا جاعدايلارىندا اۋقىمدى ٸس-قيمىل باعدارلاماسى جارييالانعان الدىڭعى جولداۋدى ٸسكە اسىرۋدىڭ زاڭدى جالعاسى دەپ ايتۋعا بولادى.
ەگەر پرەزيدەنتتٸڭ ەكونوميكالىق ٶزگەرٸستەر سالاسىنداعى تاپسىرمالارىن قاراستىراتىن بولساق, وندا ەلەمدە قالىپتاسقان قولايسىز جاعدايعا نەگٸزدەلگەن شۇعىل شارالاردىڭ قاجەتتٸلٸگٸ ايقىن.
سونىمەن قاتار جولداۋدا ساياسي ٶزگەرٸستەر, ەڭ الدىمەن ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى مٸندەتتٸ شارتتار بولىپ تابىلاتىن «ەدٸلەتتٸ مەملەكەت» قۇرۋدى كٶزدەيتٸن باعىت-باعدارىمىزدىڭ بۇلجىمايتىنى راستالدى.
پرەزيدەنتتٸڭ ەكٸ جولداۋىنىڭ اراسىندا وسى باعىتتا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلدى: ساياسي پارتييالار تۋرالى; سايلاۋ تۋرالى; بەيبٸت جينالىستار تۋرالى; پارلامەنتتٸڭ قىزمەتٸ تۋرالى, ونىڭ ٸشٸندە پارلامەنتتٸك وپپوزيتسييانىڭ بولۋىن كٶزدەيتٸن زاڭدار قابىلداندى, جەكە ادامنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى زاڭناما جەتٸلدٸرٸلۋدە.
پرەزيدەنت ايتقانداي, بۇل رەفورمالاردىڭ باستاماسى عانا.
ازاماتتاردى مەملەكەتتٸك باسقارۋ پروتسەسٸنە نەعۇرلىم بەلسەندٸ تارتۋ ارقىلى جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدى دامىتۋدى جەدەلدەتۋ وسىعان بايلانىستى نەگٸزگٸ باعىتتاردىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى.
بۇل تۇرعىدا مەسليحاتتار ەرەكشە ماڭىزدى رٶل اتقارۋى تيٸس, سايلاۋشىلاردىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸنٸڭ كەز كەلگەن مەسەلەلەرٸ بويىنشا مۇڭ-مۇقتاجىن بٸلدٸرۋ ولاردىڭ ٶز مٸندەتٸنە كٸرەدٸ. سونىمەن قاتار, زاڭدا ولارعا جەرگٸلٸكتٸ رەسۋرستاردىڭ جۇمسالۋىن باقىلاۋعا دەيٸن بٸرشاما قۇقىقتار بەرٸلگەن, ٸس جٷزٸندە مەسليحاتتار ٶز ٶكٸلەتتٸكتەرٸن جەتكٸلٸكتٸ دەرەجەدە ٸسكە اسىرا الماي وتىر. مەملەكەت باسشىسى مۇنى «ساياسي اناحرونيزم» دەپ اتادى. حالىق پەن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورگاندارى اراسىنداعى ٷنقاتىسۋدىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ سالدارىنان ازاماتتار ورتالىق بيلٸككە جەرگٸلٸكتٸ پروبلەمالارمەن جٷگٸنۋگە مەجبٷر. كوروناۆيرۋستىق پاندەمييامەن كٷرەس ساباقتارى مۇنى كٶز الدىمىزعا ەكەلٸپ كٶرسەتٸپ وتىر.
مەسليحاتتار جۇمىسىنىڭ اشىقتىعى جەنە مٸندەتتٸ ونلاين-ترانسلياتسييالاردى ەنگٸزۋدٸڭ ارقاسىندا ازاماتتىق قوعامعا جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدە شەشٸمدەر قابىلداۋعا ناقتى قاتىسۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
مەسليحاتتاردىڭ رٶلٸن نىعايتۋعا پارلامەنت سەناتى ٶز ٷلەسٸن قوسىپ كەلەدٸ, مۇندا جەرگٸلٸكتٸ ٶكٸلدٸ ورگاندارمەن ٶزارا ٸس-قيمىل جٶنٸندەگٸ كەڭەس قۇرىلىپ, جۇمىس ٸستەيدٸ. كەڭەس اياسىندا قازاقستاندىق زاڭگەرلەر وداعىنىڭ قولداۋىمەن مەسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ حالىق مٷددەلەرٸن بٸلدٸرۋ, جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندارمەن ٶزارا ٸس-قيمىل جٶنٸندەگٸ جۇمىسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا بايلانىستى جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋدە.
جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى باسىمدىق رەتٸندە ايقىنداعان ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جٶنٸندە جاڭا شارالار قابىلداۋ تۋرالى تيٸستٸ تاپسىرمالار بەرگەنٸ اسا ماڭىزدى دەپ اتالدى.
بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسييانىڭ ٷشٸنشٸ فاكۋلتاتيۆتٸك حاتتاماسىنا قوسىلۋ دا جەتكٸلٸكتٸ تٷردە زاڭدى بولىپ وتىر, بۇل قازاقستاندىق بالالارعا وسى كونۆەنتسييادا بەكٸتٸلگەن قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى تۋرالى بۇۇ-نىڭ بالا قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ كوميتەتٸنە شاعىم جاساۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا كٶپتەگەن ەسكەري قاقتىعىستارعا, مەجبٷرلٸ جاپپاي كٶشٸ-قونعا, ەلەمگە جايىلعان كوروناۆيرۋستىق پاندەميياسىنا بايلانىستى بالالار قاۋٸپتٸ ايماقتاعى ەڭ ەلسٸز ەلەۋمەتتٸك توپ بولىپ تابىلادى.
بۇل قادام ەلٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ جالپىعا تانىلعان حالىقارالىق-قۇقىقتىق نورمالار مەن ستاندارتتاردان اينىمايتىندىعىنا كەزەكتٸ مەرتە دەلەل بولادى. قازاقستان بٷگٸنگٸ تاڭدا بۇۇ-نىڭ تٶرت كوميتەتٸنٸڭ: ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ كوميتەتتٸڭ, ازاپتاۋدىڭ الدىن الۋ جٶنٸندەگٸ كوميتەتتٸڭ, نەسٸلدٸك كەمسٸتۋشٸلٸكتٸ جويۋ جٶنٸندەگٸ كوميتەتتٸڭ جەنە ەيەلدەرگە قاتىستى كەمسٸتۋشٸلٸكتٸ جويۋ جٶنٸندەگٸ كوميتەتتٸڭ جەكە شاعىمداردى قاراۋ قۇزىرەتٸن مويىندادى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن رەفورمالاۋ اياسىندا پرەزيدەنت بٸرقاتار جاڭا تاپسىرمالار بەردٸ, ولاردىڭ ٸشٸندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا مٸندەتتٸ بەينەباقىلاۋدى ەنگٸزۋدٸ اتاپ ٶتۋگە بولادى.
قر باس پروكۋراتۋراسىنىڭ دەرەكتەرٸنە سەيكەس, 2019 جىلى "ازاپتاۋ" 146-بابى بويىنشا 86 قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق تٸركەلگەن. 2020 جىلدىڭ بەس ايىندا وسى باپ بويىنشا 131 وسىنداي جاعداي تٸركەلدٸ.
بۇل ۇسىنىلعان جاڭالىقتار ەرەكشە ٶزگەشە شارا ەمەس. ول ازاپتاۋلارعا قارسى كونۆەنتسيياعا فاكۋلتاتيۆتٸك حاتتامادا كٶزدەلگەن, وعان قازاقستان 2008 جىلى قوسىلىپ, ازاپتاۋلاردىڭ الدىن الۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق الدىن الۋ تەتٸگٸن قۇردى. وسىعان بايلانىستى, جولداۋداعى «ەلەۋەتتٸ قۇرىلىمدار جۇمىستىڭ وزىق ەدٸستەرٸنە نەعۇرلىم كٶپ سٷيەنەتٸن بولسا, ولاردىڭ حالىقارالىق تەجٸريبەگە ساي كەلۋ مٷمكٸندٸگٸ سوعۇرلىم جوعارى بولادى» دەگەن سٶز ەرەكشە مەنگە يە بولادى.
ەسٸرەسە, قازٸرگٸ ۋاقىتتا "ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بٸردە-بٸر اسپەكتٸسٸ زاڭ ٷستەمدٸگٸنسٸز جەنە ازاماتتارىمىزدىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە كەپٸلدٸك بەرۋسٸز سەتتٸ جٷزەگە اسىرىلا المايدى" دەگەن تۇجىرىم دا ٶزەكتٸ جەنە ۋاقتىلى بولىپ وتىر.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى ەلەمدٸك دامۋدىڭ تەڭدەسٸ جوق جاعدايلارىندا ەلدٸڭ ودان ەرٸ دامۋى ٷشٸن سەنٸمدٸ, بەرٸك نەگٸز بولىپ تابىلادى.
اسقار شەكٸروۆ,
قر پارلامەنتٸ سەناتى تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى
