NU-دٸڭ عالىمدارى 13 جىلدان بەرٸ قازاقتاردىڭ گەنٸن زەرتەپ جٷر. قازاق حالقىنىڭ گەنومىن انىقتاۋ نەسٸمەن ماڭىزدى? بۇل تۋرالى NU-دٸڭ ٶمٸر تۋرالى عىلىمدار ورتالىعىنىڭ گەنومدىق جەنە دەربەستەندٸرٸلگەن مەديتسينا زەرتحاناسىنىڭ جەتەكشٸسٸ اينۇر اقىلجانوۆا ULT.KZ تٸلشٸسٸنە ايتىپ بەردٸ.
جالپى زەرتحانادا 20-عا جۋىق مامان جۇمىس ٸستەيدٸ. ورتالىق تولىعىمەن زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالعان ەكەن. NovaSeq 6000 سەكۆەناتورىنىڭ ارقاسىندا دنق-عا زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ ەلدە قايدا جىلدام ٶتەتٸن بولعان دەپ وتىر مامان. قازٸرگٸ ۋاقىتتا زەرتحانا بٸرنەشە باعىتتا جۇمىس ٸستەپ جاتقان كٶرٸنەدٸ. اينۇر راحمەتوللاقىزى بٸزدٸ زەرتحاناعا ەرتٸپ اپارىپ, جۇمىستارىمەن تانىستىردى.
-زەرتحاناداعى جۇمىستارىڭىز تۋرالى ايتىپ ٶتسەڭٸز. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قانداي جوبالارمەن اينالىسىپ جاتىرسىزدار?
-بٸزدٸڭ گەنومدىق دەربەستٸك زەرتحانا 2011 جىلدان باستاپ جۇمىس ٸستەيدٸ, ال «ٶمٸر تۋرالى عىلىمدار ورتالىعى» 2010 جىلدان بەرٸ جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ ورتالىقتا 8 زەرتحانا بار. سونىڭ بٸرٸ بٸزدٸڭ زەرتحانا. بٸزدٸڭ زەرتحانادا بٸرنەشە جوبا بار. سونىڭ ٸشٸندە قازاق رەفەرەنس گەنومى جوباسى, جٷرەك قان تامىرلارى جەنە جٷرەك اۋرۋلارى ناۋقاستارىنىڭ گەنومدارى, سوسىن ونكولوگييا اۋرۋلارى گەنومىنىڭ پروفيلٸن جاساۋ دەگەن جوبالار بار. سونىڭ ٸشٸندە قازاق گەنوم جوباسى ماعىنالى جەنە كٷردەلٸ جۇمىس. ونى بٸز بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە تٷگەلٸن جاساپ بٸتە المايمىز. باستابىندا 5 گەنومدى زەرتتەپ باستاعانبىز, قازٸرگٸ كەزدە 1000 گەنومعا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸك. ونىڭ سانىن كٶبەيتكەن سايىن ناقتىلىعى ارتا بەرمەك.
بٸز تولىق گەنومدى زەرتتەيمٸز. تولىق گەنوم دەگەنٸمٸز 3 ملرد 200 ملن نۋكلەوتيدتەر. دنق سەكۆينەرلەۋ ارقىلى ونىڭ ٸشٸندەگٸ بارلىق ٶزگەرٸستەردٸ كٶرۋگە بولادى. بۇل ەدٸس بٸزگە بارلىق 25-30 مىڭ گەننٸڭ ٶزگەرٸسٸ تۋرالى اقپارات بەرەدٸ. قازاقستان رەفەرەنس گەنومدىق اقپارات بازاسى وسى سەكۆينەرلەنگەن گەنومدار نەگٸزٸندە قۇرىلادى. باقىلاۋ توبىنىڭ كٶمەگٸمەن ناۋقاستاردىڭ گەنومىن زەرتتەگەندە وسى اقپارات بازاسى ارقىلى سالىستىرمالى اناليز جاساۋعا بولادى. گەنومنىڭ ٸشٸندە ٶزگەرٸستەر بار ما, جوق پا, پاتولوگييا بار ما, ەلدە نورماعا سەيكەس پە ەكەنٸن كٶرۋگە مٷمكٸندٸك بار.
قازٸرگٸ كەزدە ساراپتاما جاساعاندا بٸز بٸرٸنشٸدەن قانداي ٶزگەرٸستەر پايدا بولادى, سوسىن اۋرۋلاردىڭ پاتولوگييالىق ٶزگەرٸستەرٸ بار ما, جوق پا سونى كٶرەمٸز. بۇدان باسقا فارماكوگەنوميكا دەگەن بٶلٸمدە قانداي دەرٸلەردٸڭ دوزاسىن قالاي قابىلداۋعا بولادى دەگەندٸ كٶرۋگە بولادى. سونىمەن قاتار, ەتنوگەنوميكا جاعىنان Y حروموسوماسىن, سوسىن اۋتوسومالار ٶزگەرٸسٸن زەرتتەپ, قازاق ۇلتىندا باسقا ۇلتتاردان قانداي ايىرماشىلىعى مەن ۇقساستىعى بار ەكەنٸن جەنە ەتنيكالىق شىعۋ تەگٸن زەرتتەۋگە بولادى. جاڭادان تاپقان ٶزگەرٸستەردٸ بٸز ەكسپەريمەنت ارقىلى ٶزگەرٸستەر ۆاليداتسيياسىن جاسايمىز. ول ٶزگەرٸستەر اۋرۋعا ەكەلە مە, جوق پا ەكەنٸن تەرەڭٸرەك زەرتتەيمٸز.
بٸز وسى جوبالار اياسىندا بٸرقاتار ەلدەرمەن دە بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەيمٸز. مىسالى كورەيا, جاپونييا, اقش ماماندارىمەن بٸرلەسٸپ ساراپتاما جاساپ, كەيبٸر ەدٸستەرٸن, باعدارلامالارىن قابىلدايمىز, سالىستىرمالى اناليزدەردٸ بٸرگە جاساۋعا مٷمكٸندٸگٸمٸز بار.
سوسىن ٶزٸمٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن اۋرۋحانالارمەن بٸرٸگٸپ جۇمىس ٸستەيمٸز. ولاردان زەرتتەۋگە ادامداردىڭ گەنەتيكالىق بيوماتەريالدارىن الامىز. ەرينە اناليز جاساعاندا بيوينفورماتيكالىق ەدٸستەردٸ قولدانۋ كەرەك. بٸزدە بيوينفورماتيكالىق زەرتحانا بار. ول زەرتحانانىڭ جەتەكشٸسٸ ۇلىقبەك قايىروۆ.
زەرتتەۋ جاساعاندا جاساندى ينتەللەكت, سۋپەركومپيۋتەر ارقىلى ٷلكەن ساراپتامالار جاساۋعا بولادى. زەرتتۋدٸ تەز جاساۋ ٷشٸن كومپيۋتەردٸڭ قۋاتى ٷلكەن بولۋى كەرەك. مىسالى بٸز 2012 جىلى 5 ادامنىڭ عانا گەنومىن زەرتتەدٸك. سەبەبٸ قۇرىلعىلارىمىزدىڭ مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ بولعان. ال قازٸر جاڭا قۇرىلعىلاردىڭ ارقاسىندا 1000 ادامنىڭ گەنومىن جاساپ وتىرمىز.
سونىمەن قاتار, بۇل زەرتتەۋلەر بازاسى بٸر جەردە ساقتالۋى ٷشٸن كومپيۋتەردٸڭ جادى دا ٷلكەن بولۋى كەرەك. ەرينە, بۇل زەرتتەۋلەردٸڭ بارلىعى قىرۋار قاراجاتتى تالاپ ەتەدٸ.
وسى بارلىق جوبالار, ەسٸرەسە قازاق رەفەرەنس گەنومى جوباسى دەربەستەندٸرٸلگەن مەديتسينا نەگٸزٸن قۇرۋ ٷشٸن جۇمىس ٸستەيدٸ. گەنومدى بٸلگەندٸكتەن بٸز دۇرىس دياگنوز قويۋعا, سوسىن قانداي اۋرۋلار بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن بولجاۋعا جەنە پاتولوگييالىق مۋتاتسيياعا ۇشىراعان گەندٸ انىقتاۋعا جەنە الدىن الۋعا جاقسى مٷمكٸندٸك بار.
-سٸزدەر قازاقستاننىڭ ٶڭٸر-ٶڭٸرٸن ارالاپ, قازاقتاردىڭ گەنەتيكالىق ماتەريالىن جيناپ جٷر ەكەنسٸزدەر. قانشا ٶڭٸرگە باردىڭىزدار?
-ولاردىڭ ٸشٸنە استانادا تۇراتىن ادامدار بار. ولار ەلٸمٸزدٸڭ ەر ايماعىنان كەلگەن عوي. سوسىن تورعاي وبلىسىنا باردىق, قوستاناي مەن قاراعاندى وبلىسىنداعى تەمٸرتاۋ, وساكاروۆكا اۋدانى, ەرەيمەنتاۋ اۋداندارىن ارالادىق. سونداي-اق, شىعىس قازاقستانداعى ٶسكەمەن, ريددەر, زايسان, قابانباي اۋىلدارىنا بارىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸك. كەلەسٸ باراتىن جەرٸمٸز - تٷركٸستان, ياعني ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸك ايماعىن زەرتتەۋگە كٸرگٸزۋ جوسپارىمىزدا بار. سوسىن, اقتاۋ, اتىراۋ, اقتٶبە, ورال جاقتارعا بارماقشىمىز. ولاردىڭ دا قاندارىن زەرتتەپ, بازاعا ەنگٸزۋ ماقساتىمىز بار.
قازٸرگٸ ماقساتىمىز 1000 گەنومدى 5000-عا جەتكٸزۋ. قازاق گەنوممەن كلينيكالىق گەنومدى قوسقاندا بٸزدە 2000-عا جۋىق ادامنىڭ گەنومى بار جەنە 3000 ادامنىڭ Y حروموسوما گەنومدارى بار.
-وسى ۋاقىتقا دەيٸن قانداي اۋرۋلاردى زەرتتەپ, دياگنوستيكاسىن قويا الدىڭىزدار?
-ەڭ نەگٸزگٸسٸ جٷرەك قان تامىرلارى اۋرۋلارىن زەرتتەيمٸز. سەبەبٸ بۇل اۋرۋلار ادام ٶلٸمٸنە ەكەلەتٸن اۋرۋلاردىڭ ٸشٸندە ەڭ بٸرٸنشٸ ورىندا تۇر. ونىڭ ٸشٸندە ينفاركت ميوكاردى, ينسۋلت جەنە جٷرەك اۋرۋلارىنىڭ ٸشٸندە جٷرەك ىرعاعىنىڭ بۇزىلۋى, سوسىن كارديوميوپاتييالار مەن جٷرەك يشەميياسى بار. كارديوميوپاتييالاردىڭ 40 پايىزىندا گەنەتيكالىق ٶزگەرٸستەر بولادى. سوسىن, ينفاركت نەمەسە ينسۋلت بولعان ادامداردا قاننىڭ قويۋلانۋى جەنە ترومب پايدا بولادى. بۇل دا گەنەتيكالىق ٶزگەرٸستەردەن بولۋى ىقتيمال.
ەكٸنشٸدەن, ونكولوگييالىق اۋرۋلارعا ەكەلەتٸن گەنەتيكالىق نەگٸزدەرٸن زەرتتەيمٸز. قانداي مۋتاتسييالار قانداي ونكولوگييالىق اۋرۋلارعا سەيكەس كەلەدٸ? مىسالى قىلتاماق نەمەسە سٷتبەزٸ قاتەرلٸ ٸسٸگٸنە شالدىققان ادامدا قانداي گەنەتيكالىق مۋتاتسييا بولادى, كولورەكتالدٸ قاتەرلٸ ٸسٸگٸنە قانداي ٶزگەرٸستەر بولاتىنىن زەرتتەيمٸز. سوسىن قازٸرگٸ كەزدە نەۆرولوگييالىق اۋرۋلار - التسگەيمەر, پاركينسون, ەپيلەپسييا سيياقتى دەرتتٸڭ گەنەتيكالىق ٶزگەرٸستەرٸن انىقتايمىز.
مىسالى جٷرەكتەن بولاتىن كەنەت ٶلٸم كٶپ جاعدايدا ينفاركتان بولادى, بٸراق اۋتوپسييا نەتيجەسٸ بويىنشا ولاردىڭ 30 پايىزىندا جٷرەك امان بولىپ شىعادى. ول گەنەتيكالىق مۋتاتسييانىڭ سالدارىنان بولۋى دا مٷمكٸن. جٷرەك يوندارىن كودتايتىن گەندەرٸندە, سوسىن جٷرەك مەتوبوليزمٸن كودتايتىن گەندەرٸندە مۋتاتسييا بولسا, جاس كەزٸندە ناقتى دياگنوزى قويىلماسا, جٷرەكتەن بولاتىن كەنەت ٶلٸمگە الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن. ەگەر ناۋقاستىڭ گەنٸن زەرتتەسەك, الدىن الۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋگە بولادى.
-بٸزدە دەرٸگەرلەر قازاقستاندا جٷرەك قان تامىرلارى اۋرۋلارى كٶپ كەزدەسەتٸنٸن ايتىپ جاتادى. بۇل بٸزدٸڭ گەنەتيكالىق تۇرعىدا بەيٸمدٸلٸگٸمٸز بار دەگەندٸ بٸلدٸرە مە?
-جٷرەك قان تامىرلارى اۋرۋلارىندا بٸرنەشە قاتەر فاكتورلارى بار. ولاردى موديفيكاتسييالانعان جەنە موديفيكاتسييالانباعان دەپ اتايدى. موديفيكاتسييالانعاندارىنا تەمەكٸ شەگۋ, ٸشٸمدٸك تۇتىنۋ, قوزعالىستىڭ ازدىعى مەن دۇرىس تاماقتانباۋ سيياقتى قوسىمشا قاۋٸپ-قاتەردٸ جويۋ ارقىلى ٶزگەرتۋگە بولادى. ال گەنەتيكا مەن ادامنىڭ جىنىسى ٶزگەرمەيتٸن فاكتورعا جاتادى. سوندىقتان بٸز گەنەتيكالىق تۇرعىدا جٷرەك اۋرۋىنا بەيٸمٸ بار ادامعا سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن ۇستانسا جٷرەك اۋرۋىنان ساقتانۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار ەكەنٸن ايتا الامىز. ال ەگەر ونىڭ جٷرەك اۋرۋىنا بەيٸمٸ بار بولسا جەنە تەمەكٸ شەگٸپ, ٸشٸمدٸك ٸشسە, دۇرىس تاماقتانباسا, وندا ەرينە ول تەزٸرەك اۋرۋعا شالدىعادى.
مىسالى بۇرىن سەمٸزدٸككە شالدىققان ادامدار از بولاتىن, ال قازٸر ولاردىڭ سانى ەلدە قايدا كٶپ. سونداي-اق بۇعان تاماقتانۋ ەدەتٸ دە ەسەر ەتەدٸ. گازدالعان سۋسىندار مەن فاستفۋدتار جەيتٸن ادام كٶپ. بۇرىن كٷنٸنە ٷش ۋاقىت قانا تاماقتانساق, قازٸر كەز كەلگەن جەردەن ۋاقىتقا قاراماي تاماقتانا بەرەدٸ. قازٸرگٸ كەزدە قان قىسىمى اۋرۋى دا جاسارىپ كەتتٸ.
بۇرىن ادامدار فيزيكالىق جۇمىستى كٶپ ٸستەگەندٸكتەن جٷرەكتەرٸ جاقسى جۇمىس ٸستەگەن. ال قازٸر كٶبٸنەسە كەڭسەدە وتىرامىز, قيمىل-قوزعالىمسىمىز از. سوندىقتان جٷرەك اۋرۋىنا شالدىعۋ ىقتيمالدىعىمىز جوعارى.
بٸز گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر جاساعاندا اتا-اناسىندا جٷرەك اۋرۋلارى بولسا بالالارىندا مىنانداي-مىنانداي اۋرۋلار كەزدەسۋٸ مٷمكٸن دەپ بولجام جاساي الامىز. سوندىقتان بالالارى مىنانداي ەرەكەتتەر ارقىلى جٷرەگٸن قاتەردەن ساقتاي الادى دەپ ايتا الامىز.
نەگٸزٸ جٷرەك قان تامىرى اۋرۋلارى بٷتكٸل ەلەمدە كەڭ تاراعان. ونىڭ ٸشٸندە قازاقستان الدىڭعى قاتارلاردىڭ بٸرٸندە تۇر. بۇل اۋرۋ جاسارىپ, وسى دەرتتٸڭ كەسٸرٸنەن ٶلٸم-جٸتٸم كٶبەيگەن.
-بٸزدە قازاقتا جەتٸ اتاعا دەيٸن قىز الىسپايمىز, بٸزدٸڭ قانىمىز تازا دەپ جاتامىز. جەتٸ اتاعا دەيٸن قىز الىسپاعاننىڭ گەنٸمٸزگە ەسەرٸ قانداي?
-ەكٸ پاتولوگييالىق اللەل كەزدەسسە ول اۋرۋعا ەكەلۋٸ مٷمكٸن. بۇل پاتولوگييالىق اللەلدەر اتا-انادان بالاعا بەرٸلەدٸ. ەگەر اتا-اناسى تۋىس بولسا, پاتولوگييالىق اللەلدٸڭ كەزدەسۋ مٷمكٸندٸگٸ جوعارى بولادى. بٸزدەگٸ جەتٸ اتاعا دەيٸن قىز الىسىپ, بەرٸسپەۋٸ وسى پاتولوگييالىق اللەلدٸڭ كەزدەسۋ مٷمكٸندٸگٸن تٶمەندەتەدٸ. بٸر اتادان تاراعان ادامداردىڭ ٷيلەنۋٸ مىسالى ەۆرەيلەردە بار. ورتودوكسالدى ەۆرەيلەر قازٸر جاستارىنا سەندەرگە ٷيلەنۋگە بولمايدى, دەپ ايتادى. سەبەبٸ ولاردىڭ گەندەرٸندە قانداي پاتولوگييالىق گەن بار ەكەنٸن بٸلەدٸ. بۇل تۋرالى بٸزگە يزرايلگە بارعاندا سول جاقتاعى ماماندار ايتتى.
-ەۆرەي دەمەكشٸ, ولاردا شەجٸرەنٸ انادان تاراتادى, ال بٸزدە اتادان تاراتادى. جالپى ۇرپاققا انانىڭ گەنٸ كٶبٸرەك بەرٸلە مە, ەلدە اتانٸكٸ مە?
- ۇرپاققا اتاسىنىڭ 50 پايىز جەنە اناسىنىڭ 50 پايىز گەنٸ بەرٸلەدٸ. بٸزدە گەنەتيكالىق شەجٸرەنٸ اتادان تاراتىپ, زەرتتەۋگە بولادى. بٸراق اناسىنا قاراساق, Y حوروموسوما جوق, ميتوحوندريالدى دنق ارقىلى عانا كٶرە الامىز. ميتوحوندريالدى دنق ارقىلى قاراساق, گەتەروگەندٸلٸك پەن ۇلتتاردىڭ ارالاسۋ تٸپتٸ كٶپ بولادى. ول ادامنىڭ گەنٸندە ورىس, ٶزبەك, تاعى دا باسقا ۇلتتاردىڭ گەنٸ شىعۋى مٷمكٸن.
بٸز قازاق گەنومىن جاساعاندا شەجٸرەسٸن سۇرايمىز. جەتٸ اتاسىن بٸلمەسە دە, اتا-اناڭ, اتا-ەجەڭ كٸم بولدى, قاي ۇلتتان, قاي رۋدان, قاي وبلىستان ەكەنٸن سۇرايمىز. ەگەر ولاردىڭ بارلىعى قازاق بولسا, قازاق گەنومى جوباسىنا ەنگٸزمٸز. ال ەگەر شەجٸرەسٸندە ٶزگە ۇلت ٶكٸلٸ بولسا, ونى قازاق گەنومىنا ەمەس, باسقا بازاعا كٸرگٸزمٸز.
ال ەۆرەيلەردە شەجٸرەنٸ انادان تاراتۋىنىڭ تاريحي سەبەپتەرٸ بولۋى مٷمكٸن. ول جاعىن ناقتى ايتا المايمىن.
-بٸزدٸڭ قانىمىزدا قانداي ۇلتتىڭ گەنٸ باسىم?
-بٸزدە ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ بارلىق ۇلتتارىنىڭ گەنەتيكالىق ٶزگەرٸستەرٸ بار دەپ ويلايمىز. سوسىن بٸزدە شامامەن 40 پايىز ازييا ەلدەرٸ مەن ەۋروپا ەلدەرٸندەگٸ ۇلتتاردىڭ جەنە 30-35 پايىز سٸبٸر ۇلتتارىنىڭ گەنومى قالىپتاسقان. ونىڭ گەوگرافييالىق ورنالاسۋ ەرەكشەلٸگٸ مەن ەلٸمٸزدٸڭ جٸبەك جولى بويىندا بولعانى جەنە التىن وردا دەۋٸرٸندەگٸ تاريحي وقيعالار, سوۆەت ٷكٸمەتٸنٸڭ ەسەرٸ سيياقتى تاريحي سەبەپتەرٸ دە بار.
قازٸر گەنەتيكادا ەجەلگٸ دنق دەپ تە ايتادى. ەجەلگٸ دنق-نى زەرتتەگەندەردٸڭ كەي بٸرەۋٸ ادامزاتتىڭ ٶمٸرٸ سٸبٸردە باستالعان بولۋى مٷمكٸن, دەپ ايتادى.
-افريكادان شىققا دەگەندٸ ەستٸپ ەدٸك...
-بٸرەۋٸ افريكادان شىققان دەسە, تاعى بٸرەۋٸ سٸبٸردەگٸ التاي تاۋلارىنان دەگەن بولجام ايتادى. ول ەجەلگٸ دنق زەرتتەۋلەرٸ بويىنشا جاسالعان تۇجىرىم. قازاق جەرٸ ورتالىق ازييادا ورنالاسقاندىقتان ەجەلگٸ دەۋٸردٸڭ ٶزٸندە ادامداردىڭ ميگراتسيياسى بولعان. ساقتار, عۇندار بولعان, ال دەشتٸ-قىپشاقتار بولعاندا بٸزدٸڭ تايپالار ۆەنگريياعا دەيٸن جەتكەن. ماجارلارمەن بٸزدە گەنەتيكالىق سەيكەستٸكتەر كٶپ. كەيبٸرەۋلەر بٸزگە جاپوندار ۇقسايدى دەپ ايتادى. ەرينە كٶشپەندٸ حالىق بولعاندىقتان ولارمەن دە گەنەتيكالىق بايلانىسىمىز بار. بەرينگ بۇعازىندا بۇرىن امەريكا مەن ەۋرازييا قوسىلعان عوي? بۇل امەريكالىق ٷندٸستەرمەن گەنەتيكالىق ۇقساستىعىمىزدىڭ بولۋىنا سەبەپ شىعار.
ەكٸ جىل بۇرىن بٸز وڭتٷستٸك افريكاعا عىلىمي كونفەرەنتسيياعا باردىق. وڭتٷستٸك افريكادا «قويسان» دەگەن تايپا بار ەكەن. ولاردىڭ گەنەتيكاسى نەگرويد تەكتەس ەمەس, موڭعولويدقا جاتادى ەكەن. ولار ەۋرازييادان وڭتٷستٸك افريكاعا اۋىپ بارعان ادامدار شىعار? ولار دا كٶشپەندٸ ٶمٸر سالتىن ۇستانادى ەكەن. ولاردا دا گەنەتيكالىق شەجٸرە, گەنوم رەفەرەنسٸ دەگەن سىندى جوبالار جاسايدى.
-بٸزدە «قازاق – قىرعىز بٸر تۋعان» دەگەن سٶز بار. تٷر-ەلپەتٸمٸز دە قىرعىزدارعا ۇقسايدى. گەنەتيكالىق تۇرعىدا قىرعىزدارعا قانشالىقتى ۇقسايمىز?
-انالىز جاساعاندا گەنەتيكالىق الشاقتىق دەگەن بار. سول گەنەتيكالىق الشاقتىق بويىنشا بٸز قىرعىزدارعا جاقىنبىز. ۇيعىرلارعا دا جاقىنبىز. بٸراق ەنيسەي قىرعىزدارى دەگەن بار. ولارمەن الىسىراقپىز. يە, بٸز گەنەتيكالىق تۇرعىدا قىرعىزدارعا جاقىنبىز, الايدا ۇقسامايتىن تۇستارىمىز دا بار. بٸزدە تٷركٸ تٸلدەس حالىقتارمەن جاقىندىعىمىز كٶپ. التاي تٸلدەس حالىقتارمەن, ولاردىڭ ٸشٸندە كەرٸستەرمەن, جاپوندارمەن, بۋرياتتارمەن سەيكەستٸك بار. ال پارسى تٸلدٸ حالىقتارمەن, مىسالى اۋعانستان, پەكٸستان جاقتا گەنوم قازاقتارمەن سالىستىرعاندا كٸشكەنە ٶزگەشە. بۇعان حالىقتىڭ ميگراتسيياسى ەسەر ەتكەن شىعار.
گەنەتيكالىق تالداۋ جاساتقان كەي ادامدار مەنٸڭ اتالارىم ساردينييادان ەكەن, دەيدٸ, بٸرەۋلەر مەنٸڭ اتالارىم كاۆكازدان كەلگەن ەكەن دەيدٸ, تاعى بٸرەۋلەر فيندٸك گەنٸن بٸلٸپ, تاڭقالىپ جاتادى.
بٸزدە گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋگە بارلىق مٷمكٸندٸك بار. سوندىقتان وسىنداي جوبالاردى جالعاستىرۋىمىز كەرەك. زاماناۋي, ەرەكشە قۇرىلعىلار بٸزدە عانا بار. جوبالارىمىزعا اقشا بٶلٸنٸپ وتىر. سوندىقتان جۇمىسىمىزدىڭ قارقىنىن ارتتىرىپ, باسقا ورتالىقتارمەن سەرٸكتەستٸكتٸ جالعاستىرۋعا تيٸسپٸز. قازاقستاننىڭ گەنەتيكتەر قوعامىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. قوعامنىڭ ماقساتى ەلٸمٸزدەگٸ بارلىق گەنەتيكانى زەرتتەيتٸن مامانداردىڭ باسىن قوسۋ. گەنەتيكا سالاسىن مەديتسينا باعاتى بويىنشا دا, بٸلٸم سالاسى بويىندا دا دامىتىپ جاتىرمىز. سوندىقتان جۇمىسىمىزدى توقتاتپايمىز. تەك دامىتىپ, اياسىن كەڭەيتۋدٸ عانا ويلاپ وتىرمىز.
سۇحباتتاسقان بالجان جەڭٸسقىزى, ULT.KZ
