فوتو: dalanews.kz
قازاقستاندا ۋاقىت ٶتە كەلە مەملەكەت تاريحىندا ٸرگەلٸ بولىپ سانالاتىن شەشٸمدەر قابىلدانادى. بيلٸكتٸڭ جاڭا مودەلٸ قۇرىلۋدا, قازاقستاننىڭ ساياسي جٷيەسٸن تولىقتاي قايتا جٷكتەۋ جٷرٸپ جاتىر. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي رەفورمالارىنىڭ نەگٸزگٸ تۇستارى تۋرالى زەرتتەپ كٶردٸ.
ٸرگەلٸ ٶزگەرٸستەر الاڭىن كەزەڭ-كەزەڭٸمەن قۇرۋ
سوڭعى بەس جىلدا قازاقستاندا دەموكراتييالاندىرۋدىڭ ٶتە تەرەڭ پروتسەستەرٸ ٶتتٸ.
ساياسي مودەرنيزاتسييانى قىسقا مەرزٸمدە جٷزەگە اسىرۋ مٷمكٸن ەمەس. ول ۋاقىتتى قاجەت ەتەتٸن جٷيەلٸ ٶزگەرٸستەردٸ قامتيدى. سوندىقتان ترانسفورماتسييالار كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جٷرگٸزٸلۋدە. ەربٸر كەزەڭدە ساياسي رەفورمالار جٷزەگە اسىرىلىپ, بەلگٸلٸ بٸر كەزەڭدە قاجەت جەنە ودان ەرٸ ٶزگەرٸستەر ٷشٸن تۇعىرناما جاساۋعا ارنالعان تيٸستٸ زاڭدار قابىلدانادى.
پرەزيدەنت ساياسي جاڭعىرتۋدى مەملەكەت ٶمٸرٸنٸڭ تٷرلٸ سالالارىنداعى زاڭناماعا تٷزەتۋلەر ەنگٸزۋدەن باستادى. ساياسي رەفورمالاردىڭ تٶرت پاكەتٸ شەڭبەرٸندە 20-دان استام زاڭ قابىلداندى, بۇل دەموكراتييالاندىرۋدىڭ جاڭا ٷدەرٸسٸن باستاۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. ودان كەيٸن بٸلٸم سالاسىنا, داعدارىستى اكتيۆتەر نارىعىن دامىتۋعا قاتىستى زاڭدار, «كٷشتٸ پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت» فورمۋلاسى بويىنشا كٶپپارتييالىق جٷيەنٸ, ساياسي بەسەكەلەستٸك پەن پٸكٸر پليۋراليزمٸن دامىتۋعا باعىتتالعان زاڭدار ەنگٸزٸلدٸ. ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸ قۇرىلدى, وندا «ەستۋشٸ مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى بەكٸتٸلدٸ. قازاقستاندا 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياسات تۇجىرىمداماسى, سونداي-اق ەكٸمدەردٸ تٸكەلەي سايلاۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى. وسىنىڭ بارلىعى جاڭا ساياسي مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋ, ونىڭ ٸشٸندە مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتار جٷيەسٸن بايىپتى تٷرلەندٸرۋ, مەملەكەت ٶمٸرٸنە ازاماتتىق قاتىسۋدى ارتتىرۋ جەنە حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان كەيٸنگٸ بايىپتى جۇمىستارعا نەگٸز بولدى.
مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلٸن قۇرۋ
پرەزيدەنتتٸڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى مەملەكەتتٸك قۇرىلىستىڭ جاڭا كەزەڭٸن باستادى. جولداۋ بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى ساياسي رەفورمالاردىڭ تاعى بٸر پاكەتٸن العا تارتتى, وندا ول سۋپەرپرەزيدەنتتٸك باسقارۋ تٷرٸنەن كٷشتٸ پارلامەنتٸ بار پرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكاعا تٷپكٸلٸكتٸ كٶشۋدٸ بەلگٸلەدٸ. سونىمەن قاتار, قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنتتٸڭ قوس پالاتاسىنىڭ قىزمەتٸن رەفورمالاۋ, سونداي-اق كونستيتۋتسييالىق سوت قۇرۋ ارقىلى مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ ٶكٸلەتتٸكتەرٸن تەڭەستٸرۋگە نيەتتٸ ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ. سونداي-اق ارالاس پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلىق مودەلگە كٶشۋ جەنە پارتييالاردى تٸركەۋ پروتسەسٸن جەڭٸلدەتۋ تۋرالى ايتىلدى. بۇل ٶزگەرٸستەردٸڭ بارلىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسىنا ٶتكەن جىلى كونستيتۋتسييالىق رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ ارقىلى بٸرٸكتٸرٸلگەن تٷزەتۋلەر ەنگٸزۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرىلدى. سايلاۋشىلاردىڭ 77,18 پايىزى كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرتۋلەر ەنگٸزۋدٸ قولداپ داۋىس بەردٸ. ايتپاقشى, ەلٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ زاڭىنا قۇجاتتىڭ 33 بابىنا 56 تٷزەتۋ ەنگٸزٸلدٸ, ياعني كونستيتۋتسييانىڭ ٷشتەن بٸرٸنە جۋىعى جاڭارتىلدى.
رەفەرەندۋم نەتيجەسٸندە 7 كونستيتۋتسييالىق زاڭعا تٷزەتۋلەر ەنگٸزٸلدٸ. ولاردى قابىلداۋدىڭ نەتيجەسٸ پرەزيدەنتتٸك ٶكٸلەتتٸكتەردٸ باسقا بيلٸك ينستيتۋتتارىنا قايتا بٶلۋ, پارلامەنتتٸڭ ٶكٸلدٸ تارماعىن قايتا فورماتتاۋ, پارتييالىق تٸزٸمدەر جەنە بٸر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا مەجٸلٸس دەپۋتاتتارىن سايلاۋدى ەنگٸزۋ ارقىلى سايلاۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ, جەنە ادام قۇقىقتارى ينستيتۋتتارىن نىعايتۋ.
ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كٷشەيتۋگە قاتىستى كونستيتۋتسييالىق سوت جۇمىس ٸستەي باستادى, وندا ەندٸ ەربٸر ازامات ٶز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن تٸكەلەي قورعاي الادى. جوعارعى ەسەپ پالاتاسى جاڭا مەرتەبە مەن ٶكٸلەتتٸكتەرگە يە بولدى. ونىڭ تٶراعاسى ەندٸ جىلىنا ەكٸ رەت پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ الدىندا ەسەپ بەرەدٸ.
وسىلايشا, بيلٸك تارماقتارى اراسىنداعى وڭتايلى تەپە-تەڭدٸكپەن مەملەكەتتٸك-ساياسي قۇرىلىمنىڭ مٷلدە جاڭا ٷلگٸسٸ قالىپتاستى. ونى سيپاتتاي وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك كەڭەسشٸسٸ ەرلان قارين بۇل بيلٸكتٸڭ جٷيەلٸ تٷردە اۋىسۋىن, ساياسي جٷيەنٸڭ بولجامدىلىعى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتٸنٸن, جالپى العاندا مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ودان ەرٸ دامۋىن تەك قانا دەموكراتييالىق پرينتسيپتەردە, ساياسي بەسەكەلەستٸككە نەگٸزدەلگەن نىعايتاتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
نەگٸزگٸ مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردٸ قايتا ٸسكە قوسۋ
مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا قازاقستاننىڭ جاڭا دەموكراتييالىق ساياسي مودەلگە كٶشۋٸن ايقىنداعان ساياسي رەفورمالاردىڭ كەزەكتٸ پاكەتٸن جارييالادى. قازاقستان كٶشباسشىسى بۇل اۋىسۋدىڭ نەگٸزگٸ شارتتارى رەتٸندە باسقا دا ساياسي ينستيتۋتتار سيياقتى پرەزيدەنتتٸك سايلاۋ جٷيەسٸندەگٸ ٶزگەرٸستەردٸ اتاپ ٶتتٸ. جاڭا رەفورمالارعا سەيكەس, قازاقستان پرەزيدەنتٸ كەيٸن قايتا سايلانۋ قۇقىعىنسىز 7 جىل عانا بٸر مەرزٸمگە سايلانادى. سونىمەن قاتار, كونستيتۋتسييالىق سوت سۋديالارىنىڭ ٶكٸلەتتٸك مەرزٸمٸ پرەزيدەنتتٸك جەنە پارلامەنتتٸك سۋديالارعا قاراعاندا ۇزاردى.
بيلٸك تارماقتارى اراسىنداعى وڭتايلى تەپە-تەڭدٸكتٸ قامتاماسىز ەتەتٸن مەملەكەتتٸك-ساياسي جٷيەنٸڭ جاڭا مودەلٸ قالىپتاسىپ, سايلاۋ جٷيەسٸنە تٷپكٸلٸكتٸ تٷزەتۋلەر ەنگٸزٸلگەننەن كەيٸن پرەزيدەنت ينستيتۋتىنان باستاپ نەگٸزگٸ ينستيتۋتتاردى قايتا ٸسكە قوسۋ قاجەت بولدى.
سوندىقتان, جولداۋ بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن جارييالادى. قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل سايلاۋ ەلدٸڭ ساياسي جٷيەسٸن تولىقتاي قالپىنا كەلتٸرۋدٸڭ باستاماسى بولاتىنىن اتاپ ٶتتٸ. ودان كەيٸن پارلامەنت, مەسليحات دەپۋتاتتارى مەن ەكٸمدەردٸڭ سايلاۋىن ٶتكٸزدٸ.
پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ قۇرىلىمى دا قايتا قۇرىلدى. فۋنكتسييالاردىڭ قايتالانۋىنا بايلانىستى تٶرت دەپارتامەنت وڭتايلاندىرىلدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قۇرىلىم سالالىق اكتٸلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸن بەكٸتۋدٸ جويۋعا جەنە مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن ٶزارا ٸس-قيمىلدى جەڭٸلدەتۋگە باعىتتالعان تٷزەتۋلەردٸڭ جاڭا پاكەتٸن دايىنداۋدا, بۇل ٶز كەزەگٸندە ەسەپتٸلٸكتٸڭ قىسقارۋىنا ەكەلەدٸ.
سونىمەن قاتار, ەلٸمٸزدە العاش رەت اۋدان, وبلىستىق ماڭىزى بار قالا ەكٸمدەرٸنٸڭ سايلاۋى ٶتتٸ. ەستەرٸڭٸزگە سالا كەتەيٸك, ەلٸمٸزدە ەكٸ جىلدان بەرٸ اۋىل ەكٸمدەرٸن سايلاۋ ٶتٸپ جاتىر. وسى ۋاقىت ٸشٸندە 1700-گە جۋىق اۋىل ەكٸمٸ سايلاندى. سوڭعى سايلاۋ قوعامدا ٷلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. 45 ەكٸم لاۋازىمىنا 125 ٷمٸتكەر باق سىنادى. ٷمٸتكەرلەردٸڭ اۋقىمى ٶتە ەرتٷرلٸ بولدى: ەكونوميستەر, زاڭگەرلەر, مۇعالٸمدەر, ينجەنەرلەر, اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى جەنە ت.ب. بارلىق 7 ساياسي پارتييا ٶز كانديداتتارىن ۇسىندى. ايتپاقشى, جۋىردا ٶتكەن اۋدان ەكٸمدەرٸنٸڭ سايلاۋى ورتالىق ازييا ەلدەرٸ ٷشٸن وسىنداي العاشقى تەجٸريبە.
اتقارۋشى بيلٸك ينستيتۋتى – ٷكٸمەت تە ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ٶكٸلەتتٸكتەردٸ ورتالىقسىزداندىرۋ جٶنٸندەگٸ تاپسىرماسى اياسىندا مينيسترلەر كابينەتٸنە تولىق سالالىق تەۋەلسٸزدٸك بەرٸلدٸ. ٷكٸمەتتٸڭ 470-كە جۋىق سالالىق فۋنكتسييالارى ورتالىق مەملەكەتتٸك ورگاندار دەڭگەيٸنە بەرٸلدٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا تٷزەتۋلەردٸڭ ەكٸنشٸ پاكەتٸ دايىندالۋدا, وعان سەيكەس بٸرقاتار فۋنكتسييالاردى ورتالىقتان جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك دەڭگەيٸنە بەرۋ جوسپارلانۋدا.
وسىلايشا, ساياسي جٷيەنٸڭ جاڭارۋى بارلىق جەردە جەنە مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك ٶمٸرٸندەگٸ ٶزگەرٸستەرمەن سينحروندى تٷردە جٷرٸپ جاتىر.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى جٷرگٸزٸلگەن رەفورمالار قايتىمسىز. ولار حالىقتىڭ ساياسي مەنتاليتەتٸن ايتارلىقتاي ٶزگەرتتٸ. جاڭا قۇندىلىق باعدارلارى مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ ٸشكٸ كٷن تەرتٸبٸ مەن مازمۇنىن قۇرايدى. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي رەفورمالارى بٷكٸل ورتالىق ازييا ايماعىندا مودەرنيزاتسييانىڭ جاڭا ۆەكتورىن بەلگٸلەپ وتىر. بۇل نەگٸزٸنەن يننوۆاتسييالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ بارلىعى قازٸرگٸ گەوساياسي تۋربۋلەنتتٸلٸك جاعدايىندا ورىن الۋدا جەنە بەلسەندٸ دامۋ ٷردٸسٸن بەلگٸلەيدٸ.
