Foto: dalanews.kz
Qazaqstanda ýaqyt óte kele memleket tarihynda irgeli bolyp sanalatyn sheshimder qabyldanady. Biliktiń jańa modeli qurylýda, Qazaqstannyń saiasi júiesin tolyqtai qaita júkteý júrip jatyr. Osy oraida Ult.kz tilshisi elimizdiń saiasi reformalarynyń negizgi tustary týraly zerttep kórdi.
Irgeli ózgerister alańyn kezeń-kezeńimen qurý
Sońǵy bes jylda Qazaqstanda demokratiialandyrýdyń óte tereń protsesteri ótti.
Saiasi modernizatsiiany qysqa merzimde júzege asyrý múmkin emes. Ol ýaqytty qajet etetin júieli ózgeristerdi qamtidy. Sondyqtan transformatsiialar kezeń-kezeńimen júrgizilýde. Árbir kezeńde saiasi reformalar júzege asyrylyp, belgili bir kezeńde qajet jáne odan ári ózgerister úshin tuǵyrnama jasaýǵa arnalǵan tiisti zańdar qabyldanady.
Prezident saiasi jańǵyrtýdy memleket ómiriniń túrli salalaryndaǵy zańnamaǵa túzetýler engizýden bastady. Saiasi reformalardyń tórt paketi sheńberinde 20-dan astam zań qabyldandy, bul demokratiialandyrýdyń jańa úderisin bastaýǵa múmkindik berdi. Odan keiin bilim salasyna, daǵdarysty aktivter naryǵyn damytýǵa qatysty zańdar, «Kúshti Prezident – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasy boiynsha kóppartiialyq júieni, saiasi básekelestik pen pikir pliýralizmin damytýǵa baǵyttalǵan zańdar engizildi. Ulttyq Qoǵamdyq senim keńesi quryldy, onda «Estýshi memleket» tujyrymdamasy bekitildi. Qazaqstanda 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan sybailas jemqorlyqqa qarsy saiasat tujyrymdamasy, sondai-aq ákimderdi tikelei sailaý týraly zań qabyldandy. Osynyń barlyǵy jańa saiasi mádenietti qalyptastyrý, onyń ishinde memlekettik institýttar júiesin baiypty túrlendirý, memleket ómirine azamattyq qatysýdy arttyrý jáne halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan keiingi baiypty jumystarǵa negiz boldy.
Memlekettik basqarýdyń jańa modelin qurý
Prezidenttiń Qazaqstan halqyna joldaýy memlekettik qurylystyń jańa kezeńin bastady. Joldaý barysynda Memleket basshysy saiasi reformalardyń taǵy bir paketin alǵa tartty, onda ol sýperprezidenttik basqarý túrinen kúshti Parlamenti bar prezidenttik respýblikaǵa túpkilikti kóshýdi belgiledi. Sonymen qatar, Qasym-Jomart Toqaev Parlamenttiń qos palatasynyń qyzmetin reformalaý, sondai-aq Konstitýtsiialyq Sot qurý arqyly memlekettik institýttardyń ókilettikterin teńestirýge nietti ekenin málimdedi. Sondai-aq aralas proportsionaldy-majoritarlyq modelge kóshý jáne partiialardy tirkeý protsesin jeńildetý týraly aityldy. Bul ózgeristerdiń barlyǵy Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasyna ótken jyly Konstitýtsiialyq referendým ótkizý arqyly biriktirilgen túzetýler engizý arqyly júzege asyryldy. Sailaýshylardyń 77,18 paiyzy Konstitýtsiiaǵa ózgertýler engizýdi qoldap daýys berdi. Aitpaqshy, elimizdiń Negizgi zańyna qujattyń 33 babyna 56 túzetý engizildi, iaǵni Konstitýtsiianyń úshten birine jýyǵy jańartyldy.
Referendým nátijesinde 7 konstitýtsiialyq zańǵa túzetýler engizildi. Olardy qabyldaýdyń nátijesi prezidenttik ókilettikterdi basqa bilik institýttaryna qaita bólý, Parlamenttiń ókildi tarmaǵyn qaita formattaý, partiialyq tizimder jáne bir mandatty okrýgter boiynsha Májilis depýtattaryn sailaýdy engizý arqyly sailaý júiesin jetildirý, jáne adam quqyqtary institýttaryn nyǵaitý.
Azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheitýge qatysty Konstitýtsiialyq sot jumys istei bastady, onda endi árbir azamat óz quqyqtary men bostandyqtaryn tikelei qorǵai alady. Joǵarǵy esep palatasy jańa mártebe men ókilettikterge ie boldy. Onyń tóraǵasy endi jylyna eki ret Parlament Májilisiniń aldynda esep beredi.
Osylaisha, bilik tarmaqtary arasyndaǵy ońtaily tepe-teńdikpen memlekettik-saiasi qurylymnyń múlde jańa úlgisi qalyptasty. Ony sipattai otyryp, Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik keńesshisi Erlan Qarin bul biliktiń júieli túrde aýysýyn, saiasi júieniń boljamdylyǵy men turaqtylyǵyn qamtamasyz etetinin, jalpy alǵanda memleketimizdiń odan ári damýyn tek qana demokratiialyq printsipterde, saiasi básekelestikke negizdelgen nyǵaitatynyn atap ótti.
Negizgi memlekettik mekemelerdi qaita iske qosý
Memleket basshysy Qazaqstan halqyna Joldaýynda Qazaqstannyń jańa demokratiialyq saiasi modelge kóshýin aiqyndaǵan saiasi reformalardyń kezekti paketin jariialady. Qazaqstan Kóshbasshysy bul aýysýdyń negizgi sharttary retinde basqa da saiasi institýttar siiaqty prezidenttik sailaý júiesindegi ózgeristerdi atap ótti. Jańa reformalarǵa sáikes, Qazaqstan prezidenti keiin qaita sailaný quqyǵynsyz 7 jyl ǵana bir merzimge sailanady. Sonymen qatar, Konstitýtsiialyq Sot sýdialarynyń ókilettik merzimi prezidenttik jáne parlamenttik sýdialarǵa qaraǵanda uzardy.
Bilik tarmaqtary arasyndaǵy ońtaily tepe-teńdikti qamtamasyz etetin memlekettik-saiasi júieniń jańa modeli qalyptasyp, sailaý júiesine túpkilikti túzetýler engizilgennen keiin prezident institýtynan bastap negizgi institýttardy qaita iske qosý qajet boldy.
Sondyqtan, Joldaý barysynda Memleket basshysy kezekten tys Prezident sailaýyn jariialady. Qasym-Jomart Toqaev bul sailaý eldiń saiasi júiesin tolyqtai qalpyna keltirýdiń bastamasy bolatynyn atap ótti. Odan keiin Parlament, máslihat depýtattary men ákimderdiń sailaýyn ótkizdi.
Prezident Ákimshiliginiń qurylymy da qaita quryldy. Fýnktsiialardyń qaitalanýyna bailanysty tórt departament ońtailandyryldy. Qazirgi ýaqytta qurylym salalyq aktilerdiń kópshiligin bekitýdi joiýǵa jáne memlekettik organdarmen ózara is-qimyldy jeńildetýge baǵyttalǵan túzetýlerdiń jańa paketin daiyndaýda, bul óz kezeginde eseptiliktiń qysqarýyna ákeledi.
Sonymen qatar, elimizde alǵash ret aýdan, oblystyq mańyzy bar qala ákimderiniń sailaýy ótti. Esterińizge sala keteiik, elimizde eki jyldan beri aýyl ákimderin sailaý ótip jatyr. Osy ýaqyt ishinde 1700-ge jýyq aýyl ákimi sailandy. Sońǵy sailaý qoǵamda úlken qyzyǵýshylyq týdyrdy. 45 ákim laýazymyna 125 úmitker baq synady. Úmitkerlerdiń aýqymy óte ártúrli boldy: ekonomister, zańgerler, muǵalimder, injenerler, aýyl sharýashylyǵy mamandary jáne t.b. Barlyq 7 saiasi partiia óz kandidattaryn usyndy. Aitpaqshy, jýyrda ótken aýdan ákimderiniń sailaýy Ortalyq Aziia elderi úshin osyndai alǵashqy tájiribe.
Atqarýshy bilik institýty – Úkimet te ózgeristerge ushyrady. Memleket basshysynyń ókilettikterdi ortalyqsyzdandyrý jónindegi tapsyrmasy aiasynda Ministrler kabinetine tolyq salalyq táýelsizdik berildi. Úkimettiń 470-ke jýyq salalyq fýnktsiialary ortalyq memlekettik organdar deńgeiine berildi. Qazirgi ýaqytta túzetýlerdiń ekinshi paketi daiyndalýda, oǵan sáikes birqatar fýnktsiialardy ortalyqtan jergilikti bilik deńgeiine berý josparlanýda.
Osylaisha, saiasi júieniń jańarýy barlyq jerde jáne memlekettiń ekonomikalyq jáne áleýmettik ómirindegi ózgeristermen sinhrondy túrde júrip jatyr.
Mamandardyń aitýynsha, sońǵy jyldary júrgizilgen reformalar qaitymsyz. Olar halyqtyń saiasi mentalitetin aitarlyqtai ózgertti. Jańa qundylyq baǵdarlary memlekettik saiasattyń ishki kún tártibi men mazmunyn quraidy. Sonymen qatar, Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń saiasi reformalary búkil Ortalyq Aziia aimaǵynda modernizatsiianyń jańa vektoryn belgilep otyr. Bul negizinen innovatsiialyq ózgeristerdiń barlyǵy qazirgi geosaiasi týrbýlenttilik jaǵdaiynda oryn alýda jáne belsendi damý úrdisin belgileidi.
