وسىدان 222 جىل بۇرىن 6 ناۋرىزدا اعىلشىن ساياحاتشىسى, سۋرەتشٸ توماس ۋيتلام اتكينسون (1799-1861) دٷنيەگە كەلگەن, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
ت. اتكينسون مەن ونىڭ ەيەلٸ ليۋسي 1848-1852 جىلدارى قازاقستاننىڭ بٸرقاتار جەرلەرٸندە بولىپ, تاريحي-ەتنوگرافييالىق, گەوگرافييالىق زەرتتەۋلەر جٷرگٸزگەن.
اتكينسوننىڭ 1858 جىلى لوندوندا جارىق كٶرگەن «شىعىس جەنە باتىس سٸبٸردەگٸ زەرتتەۋلەر» اتتى ەكٸ تومدىق ەڭبەگٸندە سەمەي, اياگٶز, قاپال, الماتى قالالارى مەن بەكٸنٸستەرٸندەگٸ تۇرعىنداردىڭ شارۋاشىلىعى, قازاقتاردىڭ تۇرمىس-سالتى, ەدەت-عۇرپى, بيلەۋشٸ توپتارى اراسىنداعى تالاس-تارتىس, شىڭعىستاۋ كٷمٸس كەنٸ, بالىققا باي زايسان كٶلٸ جٶنٸندە كٶپتەگەن دەرەكتەر بار.
1860 جىلى «ەمۋدارييا بويىمەن ساياحات» اتتى كٸتابى شىققان. وندا قازاق قوعامىن ٸشتەي جەگٸدەي جەپ جاتقان «بارىمتا» دەگەننٸڭ كۋەسٸ بولدىم دەي كەلٸپ, «تٷنگٸ اۋىلعا شابۋىل», «اتتىلى قىرعىزداردىڭ ۇرىسى» اتتى سۋرەتتەر جارييالادى. سوڭعى سۋرەتٸندە قازاقتاردىڭ سول كەزدەگٸ قارۋ-جاراعى (ايبالتا, نايزا) بەينەلەنگەن. قازاقتاردىڭ كيٸمٸن, تاماعىن, قىسقى كيٸز ٷيٸن سۋرەتتەپ, بۇل جٶنٸندە بٸرنەشە ەتنوگرافييالىق گراۆيۋرالار, كٶپ ماعلۇماتتار قالدىرعان. الاتاۋدىڭ سولتٷستٸك بەتكەيٸندە, زايسان مەن بالقاش ارالىعىندا كەزدەسكەن تٷرلٸ وبالار مەن كٶنە زيراتتاردىڭ قۇرىلىسىن سيپاتتاپ جازعان.
ت. اتكينسون دالا تۇرعىندارىنىڭ اقىندىق رۋحىنا, تٷرلٸ جەر اتتارىنا (قاركٶل, قالماقتاۋ, اقتاس, ەرتٸس, تاعى باسقالار) بايلانىستى اڭىز-ەڭگٸمەلەردٸ بايانداعان. سٷيٸك پەن ايعانىم اراسىنداعى سٷيٸسپەنشٸلٸك, سٷيٸكتٸڭ ايعانىمدى الىپ قاشۋى, ايعانىمنىڭ قامىستى كٶل جاعاسىندا جولبارىستان وپات بولۋى تۋرالى حالىق اراسىندا ەرتەدەن كەلە جاتقان اڭىز جەلٸسٸن بايانداۋى دا اعىلشىن اۆتورىنىڭ قازاقتاردىڭ رۋحاني مەدەنيەتٸنە جٸتٸ نازار اۋدارعانىن كٶرسەتەدٸ.
ۇلىبريتانييالىق عالىم جوڭعار الاتاۋىن جەنە تامشىبۇلاقتى ەرەكشە زەرتتەگەن. تامشىبۇلاقتىڭ سۇلۋلىعىنا تەنتٸ بولعانى سونشالىق, توماس پەن ليۋسي قازاق جەرٸندە دٷنيەگە كەلگەن تۇڭعىش ۇلدارىنىڭ ەسٸمٸن الاتاۋ-تامشىبۇلاق دەپ قويعان. بٷگٸندە بۇل ەسٸم انگليياداعى ٷلكەن بٸر ەۋلەتتٸڭ تەگٸنە اينالىپ وتىر. قازاق دالاسىنا تابانى تيگەن ساياحاتشىنىڭ التىنشى ۇرپاعى - پيپا الاتاۋ-تامشىبۇلاق حانىم قازٸرگٸ تاڭدا لوندون ماڭىنداعى ەلدٸمەكەندەردٸڭ بٸرٸندە تۇرادى.
بٷگٸندە دەل وسى اتكينسوننىڭ ۇرپاقتارى تامشىبۇلاققا ۇلىبريتانييادان ارنايى كەلٸپ, اتالارىنىڭ كٸندٸك قانى تامعان جەردٸڭ اۋاسىمەن تىنىستاپ, ساياحات جاساۋدى دەستٷرگە اينالدىرعان.
