قازاق اقىندارىنىڭ ەيەلدەر تۋرالى جازعان ٶلەڭدەرٸ

فوتو: اشىق دەرەككٶز

قازاق ەدەبيەتٸندە ەيەل تاقىرىبى – مەڭگٸلٸك شابىتتىڭ كٶزٸ. انا, جار, ارۋ, نەزٸكتٸك پەن تٶزٸمدٸلٸكتٸڭ سيمۆولى رەتٸندە ەيەل بەينەسٸ اقىنداردىڭ جٷرەگٸنەن ەرەكشە ورىن العان. ٶلەڭدەر نەزٸك جاندىلاردىڭ سۇلۋلىعىن عانا ەمەس, ولاردىڭ ٶمٸردەگٸ ورنى مەن رٶلٸن دە تەرەڭنەن سيپاتتايدى. Ult.kz 8 ناۋرىز – حالىقارالىق ەيەلدەر كٷنٸ قارساڭىندا قازاق اقىندارىنىڭ ەيەلدەر تۋرالى ٶلەڭدەرٸن توپتاستىردى.

ەيەلدەر-اي

ەيەلدەر-اي!
ەيەلدەر!
قاندايسىڭ?!
ەدەمٸ بوپ كەتٸپسٸڭ عوي ەرقايسىڭ.
بٸرەۋ جەرٸپ تۇرسا-داعى قالمايسىڭ,
بٸرەۋ سٷيٸپ تۇرسا-داعى بارمايسىڭ.
ەيەلدەر-اي!
ەيەيلار-اي, قاندايسىڭ?!
ەيەلدەر-اي!
ەيەيلار-اي, قۋلار-اي,
جانارلاردىڭ جاۋىن الىپ تۇرعانى-اي!
بٸلە تۇرا بٷيرەكتەرٸڭ بٷلك ەتٸپ,
كەتەسٸڭدەر تىڭداي تۇرا, تىڭداماي.
ەيەلدەر-اي!
ەيەيلار-اي, قۋلار-اي!
...ەيەلدەردٸ ەركەكتەردەن كٶپ دەيدٸ.
ويباي,
ويباي!..
بولا بەرسٸن كٶپ, مەيلٸ!
ەيەل دەگەن ەدەمٸ عوي, ەدەمٸ,
ەدەمٸلٸك بٸزگە كٶپتٸك ەتپەيدٸ...

***

تٸرشٸلٸكتٸڭ تٸرەگٸ

ابدراحمان اسىلبەك

ويلانىپ, وي جٷگٸرتٸپ ەلەمگە كەڭ,
بارسام دا قاي ٶلكەگە, قاي ەلگە مەن,
بٷكپەسٸز بٸلەتٸنٸم بٸر-اق ۇعىم –
تٸرەگٸ تٸرشٸلٸكتٸڭ ەيەل دەر ەم.
قالايشا تاراعان دەپ ناۋان ادام,
ٶزٸنە قويار بولسا ساۋال ادام,
جاۋابىن وپ-وڭاي-اق تابار ەدٸ,
تٷپكٸ تەك – ادام اتا, حاۋا انادان.
باقتاعى جەمەڭدەر دەپ بۇل المادان,
ەسكەرتۋ بولعانىمەن بٸر اللادان,
اتامىز انامىزدىڭ اقىلىمەن,
اقىرى تاعات تاۋىپ تۇرا الماعان.
تالاپتىڭ تٷسٸنسە دە قاتتىلىعىن,
اتامىز شىداماعان اقتىلى كٷن.
ٷزٸپ جەپ بالعىن باقتىڭ جەمٸسٸنەن,
سول كٷننەن ۇققان ونىڭ تەتتٸلٸگٸن...
سول كٷننەن تٷسٸنٸپپٸز سۇلۋلىقتى,
سول كٷننەن تٷسٸنٸپپٸز جىلۋلىقتى.
سول كٷننەن سۇلۋلارعا ۇمتىلىپپىز,
سول كٷننەن تٷرٸپ تاستاپ تۋىرلىقتى.
سول كٷننەن سۇلۋلىققا تابىنىپپىز,
سول كٷننەن سەل كٶرمەسەك, ساعىنىپپىز.
سول كٷننەن باتىل دا بوپ, اقىن دا بوپ,
الدىندا ارۋلاردىڭ اعىلىپپىز.
سول كٷننەن سۇلۋلار بوپ تٸلەگٸمٸز,
سول كٷننەن جارىلىپتى جٷرەگٸمٸز.
سۇلۋلار – گٷلٸمٸز دە, كٷنٸمٸز دە,
سۇلۋلار – تىنىسىمىز, تٸرەگٸمٸز.
سۇلۋسىز گٷل ٶڭٸردٸڭ سەنٸ بار ما?
سۇلۋسىز بۇل ٶمٸردٸڭ مەنٸ بار ما?
سيقىرىن سۇلۋلىقتىڭ سەزٸنبەسەك,
تەڭەي بەر وندا بٸزدٸ جانۋارعا.
سۇلۋمەن گٷل جايناعان كٶكتەم ٶمٸر,
سەۋلەسٸن سانالارعا تٶككەن ٶمٸر.
سۇلۋسىز, ارۋلارسىز ٶتكەن ٶمٸر –
قىزىعى, قىزۋى دا كەتكەن ٶمٸر.
اق سٷتٸن انالاردىڭ اقتايىق تا,
مەڭگٸلٸك ماحابباتتى ساقتايىق تا.
تەڭٸرٸ سۇلۋلىق پەن جىلۋلىقتىڭ –
ماقتاساق, ەيەلدەردٸ ماقتايىق تا.

***

اياعى اۋىر ەيەلدٸ جاتىرقاما

ابدراحمان اسىلبەك

اياعى اۋىر ەيەلدٸ جاتىرقاما,
سەلەم بەرگٸن سىپايى جاقىندا دا.
انا بولعان ول نەبٸر اقىنعا دا,
انا بولعان ول نەبٸر باتىرعا دا.
اياعى اۋىر ەيەلدٸ ابايلاعىن,
جٷگٸ بولسا قولىندا, قارايلاعىڭ.
سوداڭ تۋعان قاجىمۇحان, بالۋان شولاق,
ماحامبەت پەن ىبىراي, ابايلارىڭ.
اياعى اۋىر ەيەلدٸ ۇقپاي بولماس,
مٷمكٸن, قىزداي قىپشا بەل سىپتاي بولماس.
انا مىقتى – كٶتەرگەن دانالىقتى,
قاشاندا ونى قۇدٸرەت تۇتپاي بولماس.
اياعى اۋىر ەيەلدٸ تٷسٸنە بٸل,
تورعىل تارتقان تەسٸلمە تٷسٸنە قۇر.
الماسادى – انادان جالعاسادى
ٷزٸلمەيتٸن ٷمٸت پەن ۇزىن ٶمٸر.
اياعى اۋىر ەيەلدٸ نالىتپاعىن,
كٶتەرمەلە كەڭٸلٸن, ارىتپاعىن.
مول ەمەس پە مەيٸرٸ, سول ەمەس پە
اتاتۇعىن الداعى جارىق تاڭىڭ?

***

ەيەل قۇدٸرەتٸ

ابدراحمان اسىلبەك

باس يەمٸن قاشاندا ەيەلگە مەن,
سوعىپ تۇرعان جٷرەگٸم ەيەل دەر ەم.
قۇدٸرەتتٸ كٸم دەسە بۇل ەلەمدە,
سۇلۋ بولىپ جارالعان ەيەل دەر ەم.
جاۋلاپ الدىڭ سەن مەنٸ, جاۋلاپ الدىڭ,
جٷرەگٸمدٸ بٸرجولا باۋراپ الدىڭ.
«جاراتپايمىن مەن سەنٸ» دەسەڭ-داعى,
باسى بٷتٸن بٸتٸسپەس داۋعا قالدىڭ.
بٸلەمٸسٸڭ سەن سونى, بٸلەمٸسٸڭ?
بۇل سٶزٸمە قۇلاقتى تٷرەمٸسٸڭ?
بٸرەۋلەردٸڭ قايعىسى, قاسىرەتٸ,
بٸرەۋلەردٸڭ تايانىش-تٸرەگٸسٸڭ.
ارتىق بولماس اسىرا ماقتاعانىم,
سەنەن ارتىق ارۋدى تاپپاعانمىن.
يبا مەنەن كەرەمەت كەلبەتٸڭدٸ
كٸر تٷسٸرمەي مەڭگٸلٸك ساقتا, جانىم.

***

بازارداعى ەيەلدەر

كٷلەش احمەتوۆا

قۇنداعىنان ادال تۋعان ۇلعا زار
جەر-انانىڭ بٸر مىسالى بۇل بازار.
الىڭىز دا الىڭىز دەپ تۇرعانداي
بٸزدٸڭ جاققا اۋدارىلىپ كٸل نازار.
قۇن تۇراقسىز, تەڭگە دەگەن سيقىرلى,
تەكتٸلٸكتٸ تۇرالاتتى تۇرقى ٷلگٸ.
حانىم, سالاماتسىز با, نەگە سٸز
سۇلۋ جٷزبەن قورلاندىڭىز بٸر تٷرلٸ?
سٸزدٸڭ تانا كٶزٸڭٸزدە سۇمدىق بار.
سۇمدىق مۇڭنان تۇراتىنداي قۇرلىقتار.
قالپاعىڭىز جاراسىپ تۇر شٸلتەرلٸ,
شٸلتەرٸنەن تارقالادى شىندىقتار.
حانىم, سٸزدٸڭ داۋسىڭىزدا دارىن بار.
زاتىڭىزدى الىپ جاتىر نار ۇلدار.
نار ۇلداردان تٷڭٸلدٸم مەن نامىسسىز,
جەبٸرلەنٸپ قاراعاندا حانىمدار!
مىنا زامان — بٸر قاۋەسەت, بٸر اڭىز.
حانىم, سٸزدٸڭ سٸڭٸلٸڭٸز-اۋ مىنا قىز...
قاپ ارقالاپ كەلە جاتىر قايىسىپ,
قاپ ٸشٸندە — ەلدٸك ۇيات, كٷنەمٸز.
سٸڭٸلٸڭٸزدٸڭ بار سيياقتى بٶپەسٸ.
بٶپەسٸنٸڭ جوق سيياقتى كٶكەسٸ.
بٶپەسٸنە سٷت بەرەتٸن مەزگٸلدە
جٷك كٶتەرٸپ كەلە جاتقان بەتٸ وسى.
حانىم, سٸزدٸڭ ورىنىڭىز بۇل ەمەس.
اينالاڭىز حوش يٸستٸ گٷل ەمەس.
كٶڭٸلٸمە سەكەم الدىم ەلدٸ ويلاپ,
ەندٸ كٶڭٸلٸم ەركٸن قۇستاي تٷلەمەس.
سەكەم الدىم. سەيٸلمەدٸ سۇر تۇمان.
سۇر تۇماننان سۋىرىلىپ بۇلقىنام.
كٸمدەرگە ولجا — تۇتاس ۇلتتى ايىرۋ
ۋىزىنان, تامىرىنان, عۇرپىنان?!
قازاعىمنىڭ شاڭىراعىندا كيە مول.
قاسيەتٸنەن ايىرعاندى سٷيە مە ول?!
وت اناسى, وشاعىڭا ورال سەن,
وت اناسى, بەسٸگٸڭە يە بول!

***

تٶزٸمدەر تۋرالى

ەبدٸلدە تەجٸباەۆ

سىيلاماي بولمايدى
ەيەلدٸڭ سەزٸمٸن,
ماقتاماي وڭبايمىز
ەيەلدٸڭ تٶزٸمٸن.
ەركەكتەر بٸلگٸرمٸز,
سٶيلەۋگە ۇستامىز,
اقىلعا ۇزىنبىز,
تٶزٸمگە قىسقامىز.
ال ەيەل باستىڭ دا –
قاننىڭ دا ىستىعىن –
بۇعاۋلاپ ۇستايدى
سابىرىمەن كٷشتٸنٸڭ.
كٶزدەردٸڭ نە تٷرلٸ
سيقىرىن قايتارىپ,
سٶزدەردٸڭ نە تٷرلٸ
قيقىمىن تويتارىپ.
تەجەيدٸ قۇلقىنىن
قۇمارلىق دەگەننٸڭ.
كەتپەيدٸ ىرقىمەن
جەڭٸلتەك ٶلەڭنٸڭ.

***

بويىڭدى جاستاي تٷزەدٸڭ

فاريزا وڭعارسىنوۆا

بويىڭدى جاستاي تٷزەدٸڭ –
قىلىقتى, سەندٸ قىز ەدٸڭ,
جانىڭا, سۇلۋ كٶركٸڭە
ۇمتىلىپ ٶتكەن جٷز ەرٸن.
ارمانىڭ شىعىپ الدىڭنان,
جاراسىمدارىڭ تاڭ قىلعان.
ال بٷگٸن القام-سالقامسىڭ,
شىققانداي باتپاق-بالدىردان.
بٸتتٸ مە مەنٸ ٶمٸردٸڭ?
كٷيبەڭگە نەگە كٶمٸلدٸڭ?
نەزٸكتٸك پەنەن سۇلۋلىق —
ەيەلدٸڭ مەنٸ, سىرىمدى ۇق,
جويماسىن نۇرىن كٶڭٸل - كٷن!

***

ەيەل زاتى

سايىن نازاربەكۇلى

ۇرپاق ٷشٸن وتقا تٷسكەن ەركٸمەن,
تالاي تەنتەك توقتاتىلدى كٶركٸمەن.
ون جەتٸدە جەسٸر قالىپ جار سٷيمەي
بار ەلەمدٸ تاڭ قالدىردى سەرتٸمەن.
جان تٶزبەسكە تەك قانا سول تٶزەتٸن,
كەرەك بولسا ويىپ بەرەر ٶز ەتٸن.
قاسىندا تەك جارى بولسا بولعانى,
سول جان ٷشٸن اتا-انادان بەزەتٸن.
ۇرپاعىنا اتا تٸلٸن ۇقتىرعان,
بار ٶمٸرگە قۇرمەت قىپ تٸك تۇرعان.
جاقىن قىلار الىس ەلدٸ, ال ٶزٸ,
ۇيا ٸزدەر ەلدەن الىس سىرت, قىردان...

***

ەيەل

گٷلجاۋھار سەيٸتجان

ەيەل,
اتىڭ ماراپاتقا كەندە ەمەس,
بولا الاسىڭ ەرٸڭە دە, ەلگە دە ەس.
ٶزٸڭ جاققان شاڭىراقتىڭ شاتتىعى
داۋىل تۇرىپ,
قان جاۋسا دا سٶنبەدٸ ەش.
ەيەل دەگەن اتىڭ سەنٸڭ جىلىلىق,
ٶمٸر ٶزٸ سەنەن كٶپ سىر جٷر ۇعىپ.
بەرٸ ساعان قارايتىنداي
كٷن جاققا
كٷنباعىستار قاراعانداي بۇرىلىپ.
كٷلكٸڭ سەنٸڭ كٷن نۇرىنداي شۋاقتى,
جاسامپازدىق تەك ٶزٸڭنەن تۋ اپتى.
قاجەت بولسا بيٸكسٸڭ سەن بەرٸنەن,
قاجەت بولسا ٶزٸڭنەن جوق قۋاتتى.
ەيەل, اتىڭ ماراپاتقا كەندە ەمەس,
بەرە المايسىڭ ٶز جولىڭدى پەندەگە ەش.
سەن ٶسٸرگەن بەيتەرەگٸن ەشكٸم دە
دٷنيەدە ەش بەيتەرەككە تەڭ دەمەس.
شاڭىراققا سەن ارقىلى قۇت كٸرٸپ
كٶركەيەرٸن كەلەدٸ ٶمٸر ۇقتىرىپ.
سەنٸ ىلعي پٸر تۇتادى سوندىقتان,
ساعان بەرٸ باس يەدٸ تٸك تۇرىپ.

***

ەيەلدەر-اي, تٸرشٸلٸكتٸڭ دەمٸ ەدٸڭ

ەدٸلبەك ىبىرايىمۇلى

ەيەلدەر-اي, تٸرشٸلٸكتٸڭ دەمٸ ەدٸڭ,
تاپقىشسىڭ عوي بٸزدٸڭ بويدان جەنە مٸن.
سىڭقىپ سٶيلەپ, سىلق-سىلق كٷلٸپ سەزٸمدٸ,
قىتىقتايتىن تاعى دا بار ەلەگٸڭ.

اشۋىڭ بار اقىل-ەستٸ اپشىعان,
كەم سوقپايسىڭ جىن ويناعان باقسىدان.
ىنتىقتىرعان تالايلاردى,
تاباندا,
ايرىلاسىڭ بويىڭداعى جاقسىدان.
«سۋسىنىسىڭ» شارشاعاندا ەكٸمنٸڭ,
بەرٸكتٸگٸ جوعالادى دەتٸڭنٸڭ.
الداناسىڭ اقشا كٶرسەڭ بالاداي,
وسالدىعى از بولىپ پا قاتىننىڭ?
ەيەلدەر-اي, ەدەمٸسٸڭ, پاڭسىڭدار,
كەيدە – اقىماق, كەيدە – قاتال حانسىڭدار.
بٸردە جەلسٸز بوراتساڭدار, ال بٸردە –
التىن ساندىق, سىر ساقتايتىن جانسىڭدار.
ەيەلدەر-اي, تٸرشٸلٸكتٸڭ دەمٸ ەدٸڭ,
پەرٸشتەڭ كٶپ, ۇشىراسار جەلەبٸڭ.
قۇپيياڭدى اشا المادىم,
اشا الماي,
كەتەم سٸرە, ەيەلدەردٸڭ ەلەمٸن.

***

ەيەل باقىتى

تۇرسىنحان ەبدٸراحمانوۆا

ەيەل نەزٸك گٷل دەيسٸندەر ەرەكشە,
وسى ويىندى, دوستىم ٶزٸڭ كەل, ەكشە.
مەڭگٸ گٷلدەپ بولۋ ٷشٸن باقىتتى
سول ەيەلگە كٶپ دٷنيە كەرەك پە?
ٷيمەي-اق قوي باسىنا ونىڭ بار قۇتتى,
سىيلاما سەن, وقا, ۇشتوپ بارقىتتى.
ەرتەلٸ-كەش ٷيگە ەسٸكتەن كٸرگەندە,
جادىراڭقى اجارىڭا ول باقىتتى.
سىيلاما سەن, ٸنجۋ, مارجان, جاقۇتتى,
سىيلاما سەن, بيٸك مانساپ تاقىتتى.
جٷدەۋ جانىن نە سىنىڭقى قاباعىن
تاني سالعان نازارىڭا ول باقىتتى.
ۇستاماساڭ ەيەل ەدٸ دەپ ىقتىرىپ,
بٶلٸسەتٸن بولساڭ بارىڭدى ۇقتىرىپ.
بار كٷيٸڭە ورتاق ەتسەڭ باقىتتى ول
قىزمەتٸندە بولار مەڭگٸ تٸك تۇرىپ.

***

ەيەل

شٶمٸشباي ساريەۆ

ٶمٸرگە كەلگەنٸمە ٶكٸنبەيمٸن,
بار بيٸككە جەتەم دەپ بەكٸنبەيمٸن.
قارلىعاش ۇيا سالىپ جٷرەگٸمە,
جٷرەگٸمدٸ ايالاپ وتىر مەيٸرٸم.
جٷرەكتٸڭ بالاپانى بٸر-بٸر جىرىم,
ٸزٸمنەن قول بۇلعايدى مىڭ بٸر كٷنٸم.
قۇپييا بوپ ٶمٸردە قالا بەرەر,
جۇلدىزىمدى جاندىرعان مىڭ بٸر تٷنٸم.
مىڭ بٸر تٷن ەرتەگٸسٸن ويعا الامىن,
بالقيدى بۇلان-تالان بويدا قانىم.
ەيەلدٸڭ جانارىنا عاشىق بولىپ,
قانشاما ماحابباتتى تويلاعانىم.
ەربٸر قۇس ۇشىپ شىعار ٶز كٶگٸندە,
تٸرلٸكتەن مەن باقىلاپ سەزگەنٸمدە.
دٷنيە – ەيەلدەردٸڭ جانارىندا,
ٶمٸر تۇر ەيەلدەردٸڭ كٶزدەرٸندە.
سول جانار تارتىپ سودان تابىلاسىز,
سول كٶزدەردٸ قاشان دا ساعىناسىز.
ٶمٸردٸڭ ۇلى مەنٸ – ەيەلدەردە,
ەيەلسٸز بۇل دٷنيە ماعىناسىز.
قىران بوپ بيٸك شىڭعا تاعى قوندىم,
كٶزٸنٸڭ قاراسىنىڭ اعى بولدىم.
عاشىقتىقتان قاشا الماي مەن اينالىپ,
مەن-داعى بٸر ەيەلدٸڭ «باعى» بولدىم.
كٷنٸ بولدىم, جۇلدىزدى تٷنٸ بولدىم,
بٸلمەيمٸن ٷلكەن بولدىم, ۇلى بولدىم.
ماحابباتتان قاشا الماي مەن اينالىپ,
مەن-داعى بٸر ەيەلدٸڭ «قۇلى» بولدىم.
جۇمباعى مول ەربٸر شىڭ, ەر تٶبەنٸڭ,
ەيەلسٸز ەركەك باسىم قايتەر ەدٸم?!
ماحابباتتان تۋاتىن ەر بالانى,
جاساسىن ەيەل دەگەن مەرتەبەلٸم!

***

ەيەل كٷلكٸسٸ

ەبٸش كەكٸلباەۆ

اناۋ بٸر كەزدە كەلٸندەر
كٶرپەسٸن جاڭعىز جامىلعان.
ٶرت قوينىنا ەنٸپ جەر,
جاستىقتار جاسقا مالىنعان,
جوعالتىپ سان تٷن تاعاتىن,
تالاي ەيەل جىلادى.
قوس جاناردان اعاتىن
قاسٸرەتتٸڭ بۇلاعى.
سول جىلدار ەلٸ جادىمدا,
سوندا ٷيرەنگەم ٶز باسىم
باتىردىڭ پەك قانىنداي
قادٸرلەپ ەيەل كٶز جاسىن.
ەيەل كٷلسە ۇعامىن,
جارقىلداپ جٷر دەپ انالار.
جامىلماي اجال تۇمانىن
ەسەن - ساۋ جٷر دەپ اعالار.
قۇلپىرىپ تۇر دەپ گٷل شىعىپ,
ساباعىنان ٷزٸلمەي.
ەسەمدەپ مىناۋ تٸرشٸلٸك
ەيەلدٸڭ كٷلگەن جٷزٸندەي.