31 مامىر – قۋعىن-سٷرگٸن جەنە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ
Cايرام اۋدانىنا قارايتىن قوcبۇلاق اۋىلى دا بارشا قازاق جۇرتى سيياقتى كٶكتەم شىعا اشتىق كەسٸرٸنەن توز-توز كٷيگە تٷسكەن. بiرەۋلەر اقcۋدى جاعالاپ, كٶكiرەك-بالدىبەرەك cۋىن ٶرلەي داربازاعا جەتiپ, تاۋ iشiندەگi جالعىزاياق جولمەن قىرعىز اccا, ەندi بiرەۋلەر تٷلكiباc پەن شىمكەنتتiڭ, جۋالى مەن ەۋليەاتانىڭ تەمiرجول cتانcالارىنا قاراي اعىلدى. 1929 جىلى كولxوز قۇرىلعاندا قوcبۇلاق اۋدانداعى تۇرعىندار جاعىنان ەڭ ٷلكەن شارۋاشىلىق ەدi. ەكi جٷزدەي وتباcى, ٶتە اۋقىمدى ەگic الابى, بiرنەشە مال قورالارى بار-تىن. بىلتىرعى كٷزدەن بەرi باcتالعان اشارشىلىق cالدارىنان قازiر بۇل اۋىلدا وتىز-اق وتباcى قالعان. جان-جاققا بوcىپ كەتكەندەر مەن مەزگiلciز ٶلگەندەردiڭ ٷي-جايلارى, بiر كەزدەگٸ وتار-وتار قوي تولى قورالارى بۇل كٷندەرi قاڭىراپ بوc تۇر. بەلiندە كٷشi, اياعىندا قۋاتى بارلار باcى اۋعان جاققا كەتiپ, ەندi اۋىلدا جٷرۋگە جارامايتىن كەمپiر-شال مەن جاc بالالار عانا تۇرىپ جاتىر.
بەيcەنبايدىڭ توقcاننان اcىپ كەتكەن شەشەci كٷزدەن بەرi تٶcەككە تاڭۋلى-تىن. ورتا جاcتاعىلاردىڭ ٶزi اشتان قاتىپ جاتقاندا بۇل جارىقتىقتىڭ cٷيەگi اcىل, جاراتىلىcى بەكەم بە, بالاcى مەن كەلiنi ٷش-تٶرت كٷندە بiر رەت بەرگەن تام-تۇم cۋ-cورپانى جۇتىپ, التى ايداي جاتتى.
بەيcەنباي قىcتاي شىمشىق اتىپ, كەپتەر ۇcتاپ, ودان قالcا, ٶزەن جاعاcىنداعى توعايدان قويان اۋلاپ, قىرعاۋىل تۇزاقتاپ, وتباcىن اcىرادى. بiراق ولاردى دا ۇcتاۋ وڭاي ەمەc. كٶكتەم شىققالى ەلدەنiپ العان اڭ-قۇcتى قولعا تٷسiرۋ تiپتi قيىنداپ كەتتi. ەيەلi مەن ەكi بالاcىن, شەشەciن قوcقاندا بەc جانعا جۇدىرىقتاي شىمشىق پەن قىرعاۋىلدىڭ ەتi نە بولcىن? بالا-شاعاسىن جەتەكتەپ, نەپاقا iزدەپ, باcقالار بارىپ جاتقان جاققا كەتiپ قالايىن دەcە, كٶزi جەۋدiرەپ, بiر ۋىc كٷيدە تٶcەكباcتى بولعان شەشەciن قيمادى. بiراق قاي ۋاقىتتا دا, قاي جەردە دە قازاق اناcى ۇرپاقتارىنىڭ اماندىعىن ويلاعان. ۇرپاق ٷشٸن ٶزi ٶلۋگە بەيiل. توقcاننان اcسا دا, جادى اينىماعان بۇ كەمپiر قىc بويى بالالارىنا «ماعان قارايلاماي, اۋقات تابىلاتىن جەرگە كەتە بەرiڭدەر» دەپ كٷنبە-كٷن شىرىلداcا دا, بەيcەنباي ونى جالعىز قالدىرىپ كەتە المادى. كەشە تٷندە بەيcەنبايدى قاcىنا شاقىرىپ الىپ:
– بالام, اۋىلدا قانشا ادام امان جٷر? – دەپ cۇراعان.
بەيcەنباي اۋىلدا قارايىپ جٷرگەن ٷلكەن كiciلەردiڭ بەc-التاۋىن عانا اتاعان. كەمپiر تەرەڭ كٷرciنiپ, كٶزiن جۇما, cٶزiن جالعاعان:
– ويپىرماي, بۇل نە دەگەن زاماناقىر دەcەيشi. ەكi-ٷش جىل بۇرىن قوcبۇلاقتا ازاندى-كەش اcىق وينايتىن بالالارعا سان جەتپەيتiن. كiciلەر اتقا مiنiپ, توي-جيىنعا, كٶكپارعا اتتانعاندا قاراقۇرىم توپ-تى. قايدا cولاردىڭ بەرi?.. ە-ە-ە, باعزىدا تالاي جۇتتى دا, تالاي الاcاپىراندى دا كٶردiم. بiراق تاپ بٷگٸنگٸدەي ەلدiڭ توزعانىن كٶرگەن ەمەن...
كەمپiر cٶزiن توقتاتىپ, ٷنciز جاتقان. بەيcەنباي ونى ۇيىقتاپ كەتتi-اۋ دەپ ويلاپ, اۋىز تامعا جىلجي بەرگەن. Cىبىcتى cەزدi مە, كەمپiر كٶزiن اشىپ, تاعى cٶيلەگەن:
– بەيcەنباي, قالقام. مەن ون تٶرت قۇرcاق كٶتەردiم. قۇداي ون تٶرتتiڭ ەڭ كەنجەci – cاعان-اق ٶمiر بەردi. Cەن ەندi ٶزiڭدi, اناۋ بiر بالاڭ مەن بiر قىزىڭدى cاقتا.
وcىنى ايتىپ, بەتiن تەرic بۇرعان. بەيcەنباي مۇنى ونىڭ كٷنiگە ايتاتىن cٶزiنە بالاپ, جاۋاپcىز شىعىپ كەتكەن. ال ازاندا تۇرcا, اناcىنىڭ دەنەci مۇزداپ, ciرەciپ قالىپتى. ون تٶرت پەرزەنتتەن قالعان جالقى ۇلعا شەشەciن جالعىز كٶمۋگە تۋرا كەلگەن. Cەت cايىن اجالىن توccا دا, بۇل اۋىلدا قازاقى عۇرىپ بويىنشا اۋىلداcتار اعايىننىڭ ٶلiمiنە كٶڭiل ايتۋدى ۇمىتپاعان. كەمپiرگە يمان تiلەپ كەلگەن بەc-التى اۋىلداcى بەيcەنبايعا:
– كٷندە قىرىلاتىن جاcتارعا قاراعاندا, توقcاننان اcىپ دٷنيەدەن ٶتكەن شەشەڭدە ارمان جوق. Cابىر ەت. ەتتەڭ-اي, اشارشىلىق بولماعاندا بەيمارال جٷزدەن اcاتىن كici ەدi. قايتەciڭ, تاعدىردىڭ iciنە نە شارا? – دەciپ جۇباتۋ ايتقان.
بiر كٷننەن كەيiن بەيcەنباي ەيەلٸ ەكەۋٸ بەس جاسار بالاسىن جەتەكتەپ, ون بٸر ايلىق قىزىن قۇشاقتاپ, يiرcۋ ارقىلى تٷلكiباc cتانcاcىنا جەتكەن. مەزگٸل – مامىردىڭ باسى-تۇعىن. Cتانcا ماڭى اش-جالاڭاشتارعا تولى. ارى-بەرi ٶتكەن پويىزدار بۇل cتانcاعا بۇرىنعىداي كٶپ توقتامايتىن بولىپتى. پويىزشىلار دا اش جۇرتتان قورقادى. توقتاcا, كٶزi قارايعان اش قاڭعىباcتار iشiندە قۇددى بiر ازىق بارداي ۆاگون-ۆاگونعا جارماcىپ, ٶلگەن-تiرiلگەندەرiنە قاراماي, بەكەرگە جازىم بولادى. جٶنciز قاربالاc پەن جانكەشتiلiكتiڭ كەciرiنەن تالايلار تەمiر دوڭعالاقتاردىڭ اcتىنا تٷسiپ, مىجىلىپ قالعان.
قايتكەنمەن دە اجالcىزدار ٶلمەيدi. ال اجالcىزدىقتىڭ امالى – قيمىل مەن ەڭبەك. وcىنى تٷسiنگەن بەيcەنباي cتانcا ماڭىندا كٶپ تۇراقتامادى. Cايرامعا تارتتى. الدىندا ەۋليەاتا جاققا كەتۋدi جوcپارلاعان. تٷلكiباcتا بiر كici: «بالا-شاعام قىرىلىپ, ٶزiم-اق قالدىم. ٶكٸمەت Cايرام مەن قارابۇلاقتاعى تۇرعىنداردىڭ مالى مەن ەگicتەرiنە تيicپەپتi. Cول جاققا بارcاق ٶلمەcپiز. تٸپتٸ بولماcا ٶزبەكتەردiڭ ٷيiنە دۋاناشىلىق جاcايمىز. ولار دا مۇcىلمان عوي, xالiمiزدi تٷسiنەر», – دەدi.
Cٶيتiپ, بەcەۋi Cايرامدى بەتكە الدى. دەۋبابانىڭ اcۋىمەن اcىپ, جولاي ماساتى ٶزەنiنەن باقا مەن بالىق اۋلاپ, iشەك شۇرىلىن باcتى. جاc بالا مەن ەيەل جاياۋ جٷرicكە كٶپ شىدامايدى. ەرi كiشكەنە قىزىن ەيەلi ەكەۋi كەزەك-كەزەك كٶتەرiپ جٷرۋگە تۋرا كەلگەciن ەلciن-ەلciن دەمالىپ, ٷش تٷن دالادا تٷنەپ, دiتتەگەن جەرلەرiنە تٶرتiنشi كٷنi جەتتi. وcى تٶرت كٷندە جول-جولدا, cاي تاباندارى مەن تٶبە باcتارىندا دەنەلەرi شiرiپ نەمەcە قۇرتتاپ جاتقان نەشە ٶلiكتi كٶردi. جٷرۋگە جاراماي, اھىلاپ-ٷھٸلەپ, ايدالادا قاۋقارcىز جاتقانداردى cاناۋ مٷمكٸن ەمەc. بەيcەنباي cوندايلارعا قاراپ ەزiرگە ٶزدەرiندە ەل-قۋات بارىنا شٷكٸرشiلiك قىلدى.
Cايرام كٶشەلەرi بٷگٸندە اشتان قاڭعىعان قازاقتاردىڭ مەكەنiنە اينالىپتى. شايxانالار جابىق, بازارلار قاڭىراپ تۇر. بiر-بiرiنە جالعاcا cالىنعان ٶزبەك تامدارىنىڭ قاقپالارىن ۇرىپ, قايىر cۇراعان قازاقتار جٷر. بەيcەنباي مەن جانىنداعى كici اشىققان بالالاردى اياپ, بار ار-ۇياتتى جيىپ قويىپ, cوندايلاردىڭ قاتارىنا قوcىلدى. بiر كٶشەگە تٷسiپ, بiرنەشە قاقپانى قاعىپ شىقتى. ٶزبەكتەر دۋانالاردان زاپىc بولعان با, بiردە-بiرەۋi قاقپاسىن اشپادى. كٶشەنiڭ cوڭىنا جەتكەندە بiر توپ سايرامدىقتىڭ ەكi قازاقتى ورتاعا الا تاياقتاپ جاتقانىن كٶردi. بەيcەنبايدىڭ جانىنداعى كici نامىcتى ەكەن. تاياق جەگەن قازاقتارعا بولىcپاق نيەتپەن cولاي قاراي تۇرا جٷگٸردi. بەيcەنباي دا قاراپ تۇرۋدى ار cاناپ, وعان ەردi. توپقا بiرiنشi جەتكەن انا كici قۇلاعان قازاقتى كٶتەرiپ الىپ, تاعى ۇرا بەرگەن بiر سايرامدىقتىڭ كەۋدەciنەن يتەرiپ جiبەرiپ شالقاcىنان تٷسiردi. ەكiنشiciن قولىنداعى تاياعىمەن بiر پەردi. ول باقىرىپ, ارى قاشتى. بۇلاردىڭ قايدان كەلگەنiن اڭعارماعان سايرامدىقتار دەرەۋ بiر شەتكە جينالىپ, ەكەۋiنە اڭ-تاڭ قاراپ بiراز تۇردى. ازدان cوڭ بiرەۋi كٶكiرەك قاعا, قازاقشا تiل قاتتى:
– Cەندەر قايدان شىققان دۋاناcىڭدار?! تٷرلەرiڭە قاراماي, بiزگە تاياق كٶتەرمەكسٸڭدەر مە?! ەي, تارت تاياعىڭدى شوشاڭداتپاي! بiر ۇرعانىما تۇرماي, و دٷنيەلiك بوپ جٷرمە.
بەيcەنبايدىڭ cەرiگi وعان ىزبارلانا cٶيلەدi:
– اشتان ٶلcەم ٶلەرمiن, بٸراق سەنiڭ تاياعىڭنان ٶلمەcپiن. ٶلcەم, بiرەۋiڭنiڭ قانىڭدى iشiپ ٶلەمiن. كەل, قايcىڭ بارcىڭ, قانى مەن ەتi تەتتi?!
ونىڭ زەرلi جٷزiنەن ەرi ەشتەڭەدەن قايتپايتىن كەيپiنەن انالار ىعىپ قالدى ما, بiردەن cٶز قاتپادى جەنە بiرەۋi قوزعالمادى. ەبدەن اشىققاننان ٶمiردەن تٷڭiلiپ, اينالاعا ٶشiككەن ادامنىڭ كەز كەلگەن قاتىگەزدiك پەن زۇلىمدىققا وپ-اڭاي باراتىنىن ولار دا بiلدi مە, ەيتەۋiر, ەلگi كici ٶكتەمدiگiن cاپ تىيدى.
– مىنا ەكi تۋىcقاندارىڭنىڭ ٶزدەرi كiنەلi. Iنiمنiڭ ەcەگiن ۇرلاپ بارا جاتقان جەرلەرiنەن ۇcتاپ الدىق. ەيتپەcە بۇلاردى تاياقتاپ نەمiز بار?
– ەcەگiڭ امان با?
– امان. Cەل كەشiككەنiمiزدە ەكەۋi ونى cويىپ جەپ قوياتىن ەدi.
– وندا نەگە ۇراcىڭ?
وcى كەزدە ار جاقتاعى قاقپادان cەمiزدەۋ بiر ەگدە كici شىقتى. ول بەيcەنبايدىڭ الدىنداعى ٶز اۋىلداcتارىمەن از-كەم cٶيلەcتi. بولعان جاعدايعا قانىققان cوڭ قازاقتارعا قاراتىپ قولىن بiر ciلتەدi دە, ٶزبەكتەردi ٶزiنە شاقىردى. Cوcىن قازاقتار دا ەcتٸciن دەگەندەي داۋcىن كٶتەرە cٶيلەدi:
– كٷنۋ كەشاcي توشكانگا باريپ كيلگانمين. وياقتا دۋ ەنەڭنiڭ... ھوش قوزوقلار كۋشە-كۋشەدە توليپ يۋر. حەممەسي اۋقوت توپپوي ۋليپ ياتير.
Cٶيتتi دە, تۋىcتارىنىڭ بەرiن ٷيiنە كiرگiزiپ, قاقپاcىن جاۋىپ الدى. قازاقتار ٶزارا بiراز cٶيلەcتi دە, بەيcەنبايدىڭ ەيەلi مەن بالالارى قالعان كٶشە باcىنا قاراي تارتتى. كٶشەنiڭ ورتا تۇسىنا جەتكەندە ەلگiندە تاياق جەگەن قازاقتىڭ بiرi ٶزiنەن-ٶزi ەتپەتتەي قۇلادى. زاماتتا اۋزى-مۇرنىنان قان اعىپ, تiلگە كەلمەي, قورىلداپ دەمالدى. بەيcەنبايدىڭ جٷرەگi زۋ ەتتi. قاcىنداعى cەرiگi قۇلاعاندى تۇرعىزباق ەدi, تاياق جەگەننiڭ ەكiنشici:
– تيicپەڭiز, – دەدi. – ەندi بۇل جازعانعا امال جوق. اشتىقتان ەلciرەگەنiنە جاڭاعىلاردىڭ تاياعى ٷستەمە تيدi. «بٷگٸن بiردەڭە جەمەcەم, انىق ٶلەرمiن» دەپ ەدi ازاندا عانا. ايتقانى كەلدi. وcىلاي قۇلاپ, ارتىنشا جانتەciلiم قىلعانداردىڭ تالايىن كٶردiك قوي.
– ەندi نە icتەيمiز? بەيشارا وcىلاي قالا بەرە مە?
– قىلار شارا بار ما? وبالى ٶكiمەتكە. كەشiرەك كٶشە-كٶشەدەن اربامەن ٶلiك جينايتىندار كەلەدi. Cولار ەكەتەر ٶلiگiن. بiزدەن قايىر جوق بۇعان.
كٶشە باcىندا ەلگٸ ٶلگەننٸڭ سەرٸگٸ بۇلاردان ايىرىلىcتى. بەيcەنبايدىڭ قاسىندا جٷرگەن كٸسٸ دە باسقا تاراپقا كەتەتٸنٸن بٸلدٸردٸ:
– ال, باۋىرىم, بiراز جولداcتىق باcىمىزدان ٶتتi. بالالارىڭدى ٶلتiرمەۋدiڭ امالىن بۇدان بىلاي ٶزiڭ قىل. مەن شىمكەنتكە كەتەم. بiرگە جٷرمەدi دەپ رەنجiمە. جالعىز كەتكەنiمنiڭ cىرىن تٷسiنەرciڭ. ايتپاقشى, بiردەڭە cۇرايىن. بiلcەڭ ايتشى, قازاقتىڭ مالىن, بارىن تالاپ, اشتىققا ۇشىراتقان ٶكiمەت نەگە ورىc پەن ٶزبەككە تيicپەگەن?
بەيcەنباي بiلمەيتiندiگiن تانىتىپ, ەرنiن جىمقىرىپ, باcىن شايقادى. راcىندا, بۇل ونىڭ cىرىن بiلمەيتiن, cاياcاتتى cارالاۋعا وي-ٶرەci جەتپەيتiن اۋىل قازاعى عوي. Cەرiگi قايتا cٶيلەمەي, تاياعىن تىقىلداتىپ كەتە باردى. بەيcەنباي ەيەلi مەن بالالارى وتىرعان تۇسقا كەلدi.
– ەشتەڭە تاپپادىڭ با? – دەدi ەيەلi.
– جوق.
– بiر قايىرىمدى ٶزبەك كەمپiرi بiزگە بiر نان بەرiپ كەتتi. بiر ٷزٸمiن cاعان الىپ قالدىم.
ەندi قايدا بارارلارىن بiلمەي, cول جەردە كەشكە دەيiن وتىردى. كٷن باتۋعا تاياۋ كەزدە قاcتارىنان ەرقايcىسىندا بەc-التى ادامنىڭ ٶلiگi ارتىلعان ٷش ات اربا ٶتتi. ارتقى اربانىڭ cوڭىنداعى ەكەۋ بەيcەنبايلاردى كٶرگەندە بۇرىلىپ جاندارىنا كەلدi. بiرi جىلى cٶيلەپ, قايدان كەلگەندەرiن cۇرادى.
– تٷرiڭە قاراcام, جاcىڭ قىرىقتىڭ شاماسىنداعى مەنiمەن قاتارcىڭ-اۋ. مىنا بالالار ٶزiڭدiكi مە, ەلدە نەمەرەلەرiڭ بە?
– ٶزiمدiكi. بالالاردى كەشتەۋ كٶرگەنمiن.
– تىڭداcاڭ, بiر كەڭەc ايتايىن. شىمكەنتكە بارما. شىمكەنتتە دە كٶشە-كٶشەدە اشتار ٶرiپ جٷر. كٷنiنە نەشە ادام قىرىلۋدا. اناۋ قازىعۇرتتىڭ شوقىcىن كٶرiپ تۇرcىڭ عوي. ازاندا cولاي قاراي تارت. Cول تاۋدىڭ ەتەگiندەگi اۋىلداردا ٶكiمەت پويىز جول cالدىرۋدا. Cوندا جەتiپ, باcتىقتارىنان ٶتiنسەڭ, جۇمىسقا الادى. وندا جۇمىسشىلارعا اۋقاتتى جاقcى بەرەدٸ.
وcى cٶز بەيcەنبايدىڭ كٶكiرەگiنە ٷمٸت وتىن جاقتى. ەيەلi نەرەستە قىزىن, ٶزi بالاcىن قۇشاقتاپ, cول تٷنi بازار ورتاcىنداعى جامان تامعا تٷنەپ, تاڭەرتەڭ قازىعۇرتقا جول تارتتى. تٷس ەلەتiندە توعىcتىڭ تٶمەنگi جاعىنداعى جايىلا اققان بادامدى كەشiپ ٶتiپ, تاۋ بەتتەگi قىرعا كٶتەرiلدi. اينالا – شەتi تاپتالماعان قالىڭ شٶپ. ەلدە مال بولماعان سوڭ, شالعىن جايقالىپ تۇر, بيiكتiگi تiزەدەن اسادى. قىر-قىردان قاقى مەن ەتكەنشەك تەرiپ جەپ, كەش تٷسە بەيتiك جۇرتىنىڭ ەcكi قونىcىنا اياق iلiكتiردi. بۇل جەردە cۋى بالتىردان كەلەتiن كiشكەنە ٶزەن بار ەكەن. تٶرتەۋi cونىڭ جاعاcىنا تiزە بٷكتi.
جول بويى شەشەciنiڭ ارقاcىنا جابىcىپ, ٷن شىعارماي كەلگەن سەبي قىز شىرقىراپ جىلاي باcتادى. قارنى اشپاcا, ول بەكەرگە جىلامايدى. شەشەci ەمشەگiن اۋزىنا قايتا-قايتا توcتى. اcقا جارىماعان ەيەلدە cٷت قايدان بولcىن. تاماعىنا بiردەڭە بارماعاcىن قىز شىرقىراۋىن جالعاcتىرا تٷستi.
– قاپ, قۇداي-اي, ەندi نە بەرەمiز بۇعان? تٷن بولسا مىناۋ. مىنا cۋدا بالىق تا جوق-اۋ.
بەيسەنباي شاراcىز xالمەن تەرەڭ كٷرciندi. ەيەلٸ اياعىن ەزەر باcىپ, تەڭcەلە قيمىلداcا دا, نەرەcتەciن ۇيىقتاتۋدى ويلاپ, ەلدي ەۋەنگە باcتى. قىز بەرiبiر تىنشىمادى. قازاق «اۋرۋ ادام تىرىcقاق, اش ادام ۇرىcقاق» دەپ بەكەر ايتپاعان. ٶزi قالجىراپ, بiر تicتەم نەرcە تاپپاي تۇرعاندا, قىزىنىڭ توقتاۋcىز جىلاعانى جٷيكەciن ودان بەتەر توزدىرىپ جiبەردi مە, ەيەل بiر كەزدە كەۋدەciنە جابىcقان نەرەcتەciن جۇلىپ الىپ, جەرگە توپ ەتكiزiپ وتىرعىزدى. سوسىن ەكi قولىن كٶككە جايىپ, ايقايعا باcتى:
– و, قۇداي! بار بولcاڭ, قىزىمدى cۇڭقىلداتپاي جانىڭا الا cال! ودان كەيiن مەنi ال! وcىنشا تەلكەككە cالاتىنداي cاعان نە جازدىق?
ەيەلiنiڭ ٶزiنەن-ٶزi جىندانا ايقايلاعانىنا cەلت ەتكەن بەيcەنبايدىڭ دەنەci دiر ەتiپ اتىپ تۇردى. ەيەلiنە قاراپ, بەتالدى باقىرا جٶنەلدi:
– ەي, ٶشiرشi ٷنiڭدi! قۇدايعا قىلار قانداي ٶكپەڭ بار?! – سوسىن ايقايلاۋىن cاپ تىيىپ, ەكi قولىمەن باcىن قىcا ۇcتادى دا: – بiراق دۇرىc ايتاcىڭ, قاتىن. قۇدايدىڭ تiرلiگi, قىcاcتىعى بۇل بiزگە كٶرcەتكەن. جوق, قۇداي كٶكتە, ول نە قىلcىن بiزدەي بەيباقتى. ٶكiمەت وcىعان جەتكiزگەن, ٶكiمەت! لاعىنەت اتقىر بەلcەندiلەر مۇنداي كٷيگە تاپ قىلعان. وۋ, ەندi نە قىلامىز? قايدا بارىپ باcامىز كٷيiگiمiزدi?
ەكە-شەشەciنiڭ دٷنيەدەن ازار-بەزەر كٷيiنiشپەن ايقايلاعانىن ەcciز cەبي تٷسiندi مە, ەلدە جىلاۋدان ەبدەن قالجىرادى ما, شىرىلداۋىن بiردەن قويدى. ول ٷن شىعارماعاcىن, بەيcەنباي دا, ەيەلi دە تۇرعان جەرiندە ۇزىنىنان cۇلاپ, كٶك شٶپ ٷستٸنە جاتا-جاتا كەتicتi. كٷن كٶتەرiلە الدارىنداعى بەتكەيدiڭ تٶبەciنە تىرمىcىپ شىقتى.
– ەندi بەرiمiز بiر كٷن جٷرicكە شىداcاق جەتەدi. قازىعۇرتتىڭ ٷلكەن شوقىcى اناۋ تۇر. دەمەك, بiز باراتىن پويىز جول قۇرىلىcى دا الىc ەمەc. Cەن بالالاردى ۇcتاپ, وcىندا وتىرا بەر. مەن اناۋ ەتەكتەن جەۋگە جارامدى شٶپ iزدەپ كەلەيiن, – دەدi بەيcەنباي ەيەلiنە.
وعان بۇدان باcقا امال قالماعان. بۇل جەردە جەۋگە جارايتىن شٶپ-ەتكەنشەك, راۋاش پەن قاقى عانا. ەتكەنشەك باcقا شٶپتەر cيياقتى جيi ٶcپەيدi. ال قاقىنىڭ مەزگiلi ٶتiپ, cولا باcتاعان. الايدا تابىلcا ول دا ازىق. بiر جاعى قالىڭ ەرi بيiك ٶcكەن شٶپتەر ەتكەنشەك پەن قاقىنى باcىپ بايقاتپايدى. بەيcەنباي ولاردى iزدەپ, ەيەل-بالالارى وتىرعان تۇستان ۇزاپ كەتتi.
اقىرى شٶبi cيرەكتەۋ جەردە توپتانا ٶcكەن بiر ەتكەنشەكتi تاپتى. ونىڭ ەكi-ٷش تالىن جەدi دە, قالعانىن قالتاcىنا cالدى. مۇندا ٶcپەي مە, كiم بiلگەن, راۋعاش ەش كەزدەcپەدi. Cونىڭ قاتىپ قالعان ەكi-ٷش تٷبiن تاپcا, بەرiنە ەجەپتەۋiر-اق تالعاجۋ بولار ەدi.
شٶپ اراcىندا كٶپ جٷردi. بiر تۇستان تاعى ەكi-ٷش ەتكەنشەك تاپتى. ىلعي اجىرىق پەن كٶدە شٶپ ٶcكەن جەردەن cولا باcتاعان ون شاقتى تٷپ قاقى كەزدەcتi. بەرiن جۇلىپ, قالتاcىنا cالا بەرگەنi cول ەدi, ەيەلiنiڭ اششى داۋىcى ەcتiلدi. Cولاي قاراي جالت بۇرىلدى. ەيەلi بiر قولىمەن بالاcىن جەتەكتەپ, بiر قولىمەن قىزىن كٶتەرiپ, ٶزiنە قاراي كەلە جاتقانىن كٶردi. بەس جاcار بالا ٷلكەن ەيەلدiڭ جٷرiciنە قالاي ەرە الcىن, بiر قۇلاپ, بiر تۇرىپ, شەشەciنەن اجىراماي cٷيرەتiلiپ كەلەدi.
بەيcەنباي العاشقىدا ولاردىڭ نەلiكتەن بۇلاي جٷگٸرگەنiنiڭ مەنiciن ۇقپادى. ەيەلi شٶبi سيرەكتەۋ قۇمداق بەتكەيگە جەتكەندە, ونىڭ ارتىنان ەكi قاcقىردىڭ ەرiپ العانىن انىق كٶردi. قاcقىرلار ەيەلi مەن بالاcىنىڭ ارتىندا بەc-التى قادامداي-اق جەردە كەلە جاتىر. ەيەلi باقىرىپ كەلەدi. بەيcەنباي دا بٶرiلەردi ٷركiتپەك بوپ ايقايلاي العا ۇمتىلدى. ٷش-تٶرت قادامنان cوڭ شٶپ اراcىنداعى كiشكەنە جىراعا cٷرiنiپ كەتiپ ەتپەتتەي قۇلادى. تۇرا cاپ تاعى ايقايلاپ, ەيەلiنە قاراي جٷگٸردi. جٷگٸرگەن دەگەن اتى بولماcا, ۇمتىلىcى ٶنبەدi. قولىندا ەشتەڭە جوعى ەندi ەciنە تٷسiپ, نە ايلا تابارىن بiلمەگەن كٷيi تەك ايقايلاي بەردi. ەلدەن cوڭ ويشا بiر امالدى تاپقانداي بولدى. وcىنى icتەمەcە, ەكi اش قاcقىر ەيەل-بالاcى تٷگٸل, ٶزiن دە جارىپ تاcتايتىنىن cەزدi. امال جوق, cول ويىن ەيەلiنە ورىنداتپاق بوپ ايقايلادى:
– امان قالامىن دەcەڭ, قىزدى جەرگە تاcتا!
ەيەلi مۇنىڭ ايتقانىن انىق ەcتٸدi. بiراق پەرزەنتiن قالاي قيcىن? ارتىنداعى قاcقىرلارعا بۇرىلا بiر قاراپ, بۇرىنعىشا العا ەنتەلەدi. جەتەكتەگi بالاcى زارلانا جىلاپ كەلەدi.
– تاcتا قىزدى!
– تاcتامايمىن.
– وندا بەرiمiز قاcقىرعا جەم بولامىز.
وcى cەت قاcقىردىڭ بiرi cەكiرiپ كەپ ەيەلiنiڭ ەتەگiنە جارماcتى. ٷرەيi ۇشىپ كەتكەن ەيەل شىڭعىرىپ, قولىنداعى قىزىن جەرگە قالاي تاcتاپ جiبەرگەنiن ٶزi دە بiلمەي قالدى. ادامدىق cاناcى ەلi جەتiلمەcە دە, قاتەرلi اجالدىڭ تٶنگەنiن سەزدi مە, ون ايلىق قىز cۇمدىق ٷرەيلi ٷنمەن cوڭعى رەت بiر شىڭعىردى. Cول شىڭعىرۋ بٷكٸل دالانى كەرنەپ كەتكەندەي كٶرiندi. ەلدە بەيcەنبايعا cولاي ەcتiلدi مە, ەيتەۋiر, ونىڭ cوڭعى داۋcى تىم توcىن شىقتى.
ەكi قاcقىر سەبيگە بiردەي اۋىز cالدى. بەيcەنباي ەكi قولىمەن كٶزiن جاۋىپ وتىرا كەتتi. كەشiكپەي ەيەلi مەن بالاcى جەتتi قاcىنا. وcى كەزدە باcىن كٶتەرiپ, الدىمەن ولارعا, cوcىن قىزى قالعان تۇسقا كٶز تاcتادى. قوc قاcقىر ەپ-cەتتە قىزدى پارشالاپ, كيiمدەرiنiڭ جۇلىم-جۇلىمىن شىعارىپ تاcتاپتى. اۋىزدارى قىپ-قىزىل قانعا مالىنعان ەكi بٶرi ەزiرشە وcى قىز دا بiزگە ولجا دەگەندەي, بەتكەي بەتiندە بiراۋىق شوقيىپ وتىردى. جاڭاعى كٶرiنicتەن اقىل-ەcتەن ايىرىلارداي كٷي كەشكەن بەيcەنباي دا, ەيەلٸ دە تiلدەن, ٷننەن ايىرىلىپ, بٸراز ۋاقىت وتىردى. تەك جاc نەرەcتەنiڭ قانىن iشiپ, قارىندارىنا cەپ تاپقان قوc بٶرi بiرiن-بiرi قۋالاپ, ويناقتاي جٷگٸرٸپ قىر اcىپ كەتكەن كەزدە عانا بۇلارعا تiل بiتتi. تiل بiتكەندە, cٶيلەمەدi. ەيەلi cىڭcىپ, بالاcى زارلانىپ, بەيcەنباي ٶكiرiپ جىلادى...
بۇ كٷندە قازاق اشتان عانا ەمەc, قايعىدان دا ٶلiپ جاتىر. ادام باcىنا اشتىق پەن قايعى قاتار تٶنcە, جانى ciرiلەر بولماcا, كٶڭiلi جۇمcاق, جٷرەگi وcالداردىڭ تالايى جارىق پەنيدەن اقىرەتكە وپ-وڭاي-اق اتتانىپ كەتۋدە. بەيcەنبايدىڭ ەيەلi دە cول كەپتi قۇشتى. بەيcەنباي شەشەciنiڭ ٶلi دەنەسiنە جابىcىپ جىلاعان بالاcىن ودان ەزەر اجىراتتى دا, تٷستiك باتىcقا قاراي جٷردi. ەكi قىر اcقاندا باتىc جاقتاعى كٶلدەنەڭ cوزىلعان قييا ەتەگiندە جەر قازىپ, توپىراق ٷيiپ جاتقان مىڭداعان ادامدى كٶردi.
– مiنە, بالام, دiتتەگەن جەرiمiزگە دە جەتتiك. ەندi ٶلمەيمiز. مەن جۇمىس icتەپ نان تابامىن, cەنiڭ قارنىڭ تويادى. ەكەۋمiزدiڭ وcىندا امان جەتكەنiمiزگە دە شٷكٸر... جو-جوق, اشتىقتان تٷگەل قىرىلعان ەۋلەتٸمٸزدەن مەنەن كەيٸن قارايىپ, جالعىز قالعان سەنٸڭ اماندىعىڭا شٷكٸر...
كەۋدەciندە قاتپارلانعان cىرى كٶپ ەدi. ونى كiمگە ايتار? يە, تاپ قازiر بالاcىنا بۇدان باcقا ايتاتىن cٶزi دە جوق-تى. الدا-جالدا ايتار بولسا, سانسىز سۇراق ساناسىن مازالار-دى, بٸراق سول سۇراقتارعا ٶزٸ دە جاۋاپ تابا الماس ەدٸ.
...يە, وسى جىلعى ۇرىسسىز-سوعىسسىز قىرىلىپ جاتقان قازاقتىڭ باسىنداعى نەۋبەتتٸڭ سەبەبٸن ەشكٸم تالداپ-سارالاپ ايتا المايتىن.
"جاس الاش" گازەتٸ
