بٸرلٸك – يسلامنىڭ دٸني ٸلٸمٸنەن قۇرالاتىن يسلامداعى نەگٸزگٸ تٷسٸنٸكتەردٸڭ, جاپپاي پرينتسيپتەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. بٸرلٸك – قاسيەتتٸ قۇران بويىنشا بارلىق دٸنگە سەنۋشٸلەردٸ بٸرتۇتاستىققا شاقىرۋشى, ولار دا وسىنداي بٸرلٸككە تالپىنۋلارى قاجەت. سوندىقتان, يسلامدا مازحابتاردىڭ, دٸني مەكتەپتەر مەن اعىمداردىڭ بولۋى مۇسىلمان قاۋىمىن بٶلۋدٸڭ نەگٸزٸ بولىپ تابىلمايدى. ولار تەك يسلام دٸنٸندە ەر تٷرلٸ ويلاردى كٶزدەيدٸ, بٸراق, بٸر-بٸرٸنە قاراما-قايشى كەلمەيدٸ, سوندىقتان مۇسىلمانداردىڭ بٸرلٸگٸن بۇزبايدى.
بٸرلٸك قۇرانعا, سٷننەتكە جەنە سەنٸمگە نەگٸزدەلەدٸ, بۇل يسلام ساڭلاقتارىنىڭ نەگٸزٸن قۇرايدى. وسىعان بايلانىستى, قازاقستاندا ەر تٷرلٸ يسلامدىق اعىمدار مەن ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸنٸڭ اراسىندا كونسترۋكتيۆتٸ ديالوگ ورناتۋعا بولادى جەنە بۇل قاراما-قايشىلىققا ەكەپ سوقتىرمايدى. وسىنداي ديالوگتىڭ باستاماشىسى قمدب بولا الادى. بۇل قمدب-نىڭ دٸنگە سەنۋشٸلەردٸڭ ەر تٷرلٸ قاباتتارىنىڭ اراسىنداعى بەدەلٸن ارتتىرادى, سونداي-اق تەربيە بەرۋگە جەنە دەستٷرلٸ ەمەس يسلامنىڭ بٸلٸكتٸ ٶكٸلدەرٸن زاڭدى دٸني پروتسەسستەرگە تارتۋ مٷمكٸندٸگٸنە قول جەتكٸزەدٸ.
وسى تۇرعىدا, مۇنداي ديالوگ پەن ىنتىماقتاستىقتىڭ ينستيتۋتىنىڭ قاتارىنا عۇلامالار كەڭەسٸن جاتقىزۋعا بولادى. ونىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتتەرٸ دە يسلامدىق دٸني ٸلٸمنٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا بٸرىڭعاي ۇستانىمدى قامتاماسىز ەتۋ, ەر تٷرلٸ مۇسىلماندىق دەستٷرلەر اراسىندا ٶزارا قابىسۋ جولدارىن ٸزدەۋ بولىپ تابىلادى. عۇلامالار كەڭەسٸ تەورييالىق قۇجاتتار ەزٸرلەۋدە مۇسىلمانداردىڭ پاراساتتى كٷشتەرٸن بٸرٸكتٸرٸپ, ورىن الىپ وتىرعان جاعدايلار نەگٸزٸندە مۇسىلماندارعا ناقتى ەرٸ دۇرىس باعا بەرەتٸن بولادى.
تۇتاس العاندا, عۇلامالار كەڭەسٸنٸڭ جۇمىسىنا قاتىسۋعا بٸلٸكتٸ, كونسترۋكتيۆتٸ تۇرعىدا يكەمدەلگەن جەنە قۇقىقتىق الاڭدا ەرەكەت ەتەتٸن, دٸنگە سەنۋشٸلەر اراسىندا بەدەلگە يە قايراتكەرلەر, ونىڭ ٸشٸندە دەستٷرلٸ ەمەس يسلامدىق اعىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ تارتىلۋى قاجەت.
عۇلامالار كەڭەسٸ ۋاعىز-ناسيحات جەنە ينتەرنەتپەن جۇمىس باعىتى بويىنشا جۇمىس ٸستەيدٸ. ونىڭ ٸشٸندە قازاقستان اۋماعىنداعى يسلام قۇندىلىقتارىنىڭ كەڭٸنەن ناسيحاتتايتىن, قمدب-نىڭ اتىنان تۇراقتى تٷردە جۇمىس ٸستەيتٸن, دٸني بٸلٸكتٸ مامانداردان قۇرالعان لەكتورلار توبىنىڭ (انت) جۇمىسىن دۇرىس جٷيەلەندٸرٸپ, انت جۇمىسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ جەنە ارنايى كەستە بويىنشا ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق وبلىستارىندا, اۋداندار مەن اۋىلداردا جۇمىس ٸستەۋدٸ ۇيىمداستىرادى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا ورىس تٸلٸندە ۋاعىز – ناسيحات جۇمىستارىن جٷرگٸزە الاتىن يمامداردىڭ تاپشىلىعىنا وراي قمدب يمامدار كورپۋسى ٸشٸنەن ورىس تٸلٸن جاقسى دەڭگەيدە مەڭگەرگەن 20 يمامدى ٸرٸكتەپ الىپ, رەسەي فەدەراتسيياسىندا قايتا بٸلٸمدەرٸن جەتٸلدٸرۋ كۋرستارىندا وقىتۋدى ۇيىمداستىرادى. سونىمەن بٸرگە قمدب مەشٸتتەرٸندە ايتىلاتىن ۋاعىزداردى بٸر جٷيەگە كەلتٸرۋمەن, بٸر جىل ٸشٸندە ايتىلاتىن جۇما ۋاعىزدارىن قايتا قاراپ, بارلىق مەشٸتتەردە بٸر ۋاقىتتا بٸر جۇما تاقىرىبى ايتىلاتىن دەڭگەيگە كەلتٸرۋمەن, سونىمەن قاتار, مەشٸت يمامدارىنا تەك قانا جۇما تاقىرىبىن ايتىپ قانا قويماي, ۋاعىزدار جيىنتىعىن دايىنداۋمەن اينالىسادى.
قمدب قۇرلىمىنداعى «عۇلامالار كەڭەسٸنٸڭ» ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, كەڭەستٸڭ بەدەلٸن ارتتىرۋ باعىتىندا كەشەندٸ جۇمىستار ۇيىمداستىرۋ جولعا قويىلعان. كەڭەس قۇرامىنا ەلٸمٸزدەگٸ دٸني ورتادا بەدەلدٸ تۇلعالاردى ەنگٸزٸپ, قازاقستانداعى مۇسىلمان جاماعاتىن قمدب ماڭىنا توپتاستىرۋ باعىتىنا جۇمىستار جاساۋ, «عۇلامالار كەڭەسٸ» كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىن جىلىنا بٸر رەت رەسپۋبليكا كٶلەمٸندە ٶتٸزٸپ جىل بويى دٸن سالاسى بويىنشا ەلٸمٸزدە جيناقتالعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەرٸپ, مۇسىلمان جاماعاتىن قورعاۋ نەمەسە بٸرٸكتٸرۋشٸ ورگان دەڭگەيٸنە جەتكٸزۋ, ەلٸمٸزدەگٸ دٸن تۋرال پٸكٸر بٸلدٸرٸپ جٷرگەن بەدەلدٸ تۇلعالاردى قوسىپ «عۇلامالار كەڭەسٸن» ٶتە بەدەلدٸ كەڭەسۋشٸ ورگانعا اينالدىرۋ نەگٸزگٸ ماقسات بولىپ وتىر.
قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنا قاراستى ينتەرنەت سايتتاردىڭ جۇمىستارىن تالداپ, ساپالارىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جۇمىستار جٷرگٸزٸپ, ٸشٸنەن 5-6 سايتتى تاڭداپ الىپ, ولاردىڭ دەڭگەيلەرٸن ٶتە جوعارعى دەڭگەيگە جەتكٸزۋگە, ينتەرنەت ارقىلى دەستٷرلٸ يسلامدى تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن بەلسەندٸ جٷرگٸزۋگە جۇمىس ٸستەدٸ.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلٸمٸزدٸڭ تۇرعىندارى ٷشٸن اقپاراتتىڭ بٸردەن – بٸر كٶزٸ تەلەارنالار بولعاندىقتان قمدب رەسپبليكالىق, وبلىستىق تەلەارنالاردا «يمان ايناسى» سەكٸلدٸ باعدارلامالاردى اشۋعا باستاماشى بولىپ, باعدارلامانى جٷرگٸزۋگە تٸكەلەي قاتىناسىپ دەستٷرلٸ يسلامدى حالىققا جەتكٸزۋدٸ جالعاستىرۋ كەرەك.
بٷگٸنگٸ تاڭدا قمدب قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن شىعىپ جٷرگەن «يمان ايناسى» (قازاقستان) جەنە «جۇما ۋاعىزى» (ەۆرازييا ارناسى) باعدارلامالار ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت بولاتىن بولسا, جازىلۋ فورماتىن ٶزگەرتٸپ, باعدارلاما تاقىرىبىن اشۋ ٷشٸن تالقىلۋ ورتاسىنا اينالدى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتاعى احۋالدى تاقىرىپتارعا (قازاق حالقىنىڭ دەستٷرٸ, مۇسىلمان – ٶز ەلٸنٸڭ پاتريوتى, شىنايى مۇسىلمان بەينەسٸ ت.ب.) كٶرەرمەن قىزىعىپ تەز قابىلدايتىن بەينەروليكتەر دايىنداۋ, قازاقستانداعى بارلىق باق قولدانۋ ٷشٸن دٸني قۇندىلىقتاردى, دەستٷرلٸ يسلامدى ناسيحاتتايتىن ەلەۋمەتتٸك جارنامالاردى دايىنداۋ, ارنايى (ٷلكەن قاجىلىق, سيرييا: اداسۋشىلىق سالدارى) جەنە تانىمدىق فيلمدەر (يمامنىڭ بٸر كٷنٸ, تاريحي تۇلعالار, مۇسىلماننىڭ ٶمٸرٸ) تٷسٸرٸپ, حالىققا كٶرسەتۋ ارقىلى شىنايى اقپاراتتار بەرۋ, تسيكلدىق تاقىرىپتىق باعدارلامالار (اقيدا, مازحاب, حاديس ت.ب.) تٷسٸرٸپ دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزدٸڭ دۇرىستىعىن, اقيقات ەكەندٸگٸن دٸني نەگٸزدە تٷسٸندٸرٸپ كٶپشٸلٸككە جەتكٸزۋ ارقىلى كٶرەرمەندەردٸڭ دٸني ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ كٶزدەلٸپ وتىر.
ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ەلدٸ-مەكەندەرٸندە راديوتولقىنى ۇستايتىن «قازاق راديوسىندا» قمدب باسشىلىق ەتۋٸمەن جۇمىس ٸستەيتٸن «دٸن جەنە قوعام» اتتى تۇراقتى باعدارلامانى ٸسكە قوسۋ قاجەت. وسى باعدارلاما ادامدار ەڭ كٶپ راديو تىڭدايتىن ۋاقىتتا ناقتى, 07.00 – 10.00 ارالىعىندا, كەشكە 17.00 – 23.00 ارالىعىندا بولعانى جٶن. راديوباعدارلاماعا جاۋاپ بەرەتٸن ارنايى مامان الىپ, بەلگٸلٸ بٸر جٷيە بويىنشا قوعامدى تولعاندىراتىن دٸني ساۋالدارعا مەملەكەتتٸك ۇستانىمدارعا سەيكەس جاۋاپتار بەرٸپ, مەملەكەت جەنە دٸن اراسىنداعى كەلٸسپەۋشٸلٸكتەردٸ بولدىرماۋ باعىتىندا جۇمىس ٸستەيدٸ.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا ينتەرنەتتٸڭ ادامعا اقپارات جەتكٸزۋشٸ قۇرال رەتٸندە بٸرٸنشٸ ورىنعا شىققاندىعى بەلگٸلٸ. سونىقتان ينتەرنەت ەلەمٸندە دە دەستٷرلٸ يسلامدى دۇرىس تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن قمدب قولعا الۋ قاجەتتٸگٸ ايدان انىق. وسى ماقساتتا قمدب قاراستى سايتتاردىڭ جۇمىستارىن تالداپ, ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتىلعان جۇمىستار جٷرگٸزۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, بٷگٸنگٸ تاڭدا ينتەرنەت قولدانۋشىلار ٶز بەتتەرٸمەن تٷرلٸ دۇرىس ەمەس سايتتاردان اقپارات الىپ, راديكالدانۋدا. وسى ٷردٸستٸ توقتاتۋ ٷشٸن قمدب باستاماشىلدىق ەتۋٸمەن راديكالدانىپ كەتكەن ينتەرنەت قولدانۋىشىلاردى ينتەرنەتتەن انىقتاپ, ولارمەن ينتەرنەتتە تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, دەستٷرلٸ يسلام قولداۋشىسىنا اۋىستىرۋمەن اينالىساتىن ارنايى مامانداردى جۇمىسقا الىپ ينتەرنەت – بٶلمە اشۋ ۇيىمداستىرىلدى.
اقپارات ناسيحات جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ بارىسىندا ەيەلدەر – انالاردىڭ باسىندا تۋىندايتىن مەسەلەلەرگە اسا كٶڭٸل بٶلۋ قاجەت. وسى ماقساتتا دٸني باسقارما بارلىق شارالارىندا ەيەلدەرگە قاتىستى دۇرىس تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى ۇيىمداستىرىلادى. ناقتى, دٸني وقۋ ورىندارىنداعى قىزدارعا, مەشٸتتەردەگٸ ەيەلدەر جاماعاتىنا, ساۋات اشۋ كۋرستارىندا وقيتىن قىزدارعا, ەشكٸمنٸڭ كٶڭٸلدەرٸ بٶلٸنبەي قالعان راديكالدى ەيەلدەر جاماعاتتارىنا, جۇمىسسىز نەمەسە ەلەۋمەتتٸك از قورعالعان ەيەلدەر اراسىندا تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن بەلسەندٸ ۇيىمداستىرۋ قاجەت.
اتالعان جۇمىستاردى جٷرگٸزۋ ٷشٸن قمدب جانىنان بٸلٸكتٸ ەيەلدەردەن قۇرالعان اقپاراتتىق ناسيحات توبىن قۇرىپ, جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن ەيەلدەر توبىمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلىپ, وسى شارالار بارىسىندا دەستٷرلٸ يسلام ۇستانىمدارىن جەتكٸزۋ ارقىلى ەلٸمٸزدەگٸ ەيەلدەر ورتاسىن تٷزەتۋ قاجەت.
يمامدارعا جالپى جاماعاتپەن عانا تٷسٸنٸك ۋاعىز-ناسيحات جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ عانا ەمەس, جەكە-جەكە جاماعات مٷشەلەرٸمەن, ەسٸرەسە تەرٸس دٸني اعىمداردا جٷرگەن تۇلعالارمەن مەشٸتتەردە بايلانىسقا تٷسٸپ, ولاردى رايىنان قايتارۋعا باعىتتالعان جەكە تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ پراكتيكاعا ەنگٸزٸلدٸ.
ورىس تٸلٸندە دەستٷرلٸ يسلامدى ناسيحاتتايتىن دٸني ەدەبيەتتەردٸڭ جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيدە بولماۋى سالدارىنان ٶزگە تٸلدە سٶيلەيتٸن ازاماتتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ تەرٸس دٸني اعىم قولداۋشىلارىنا اينالىپ وتىر. وسى جاعدايدى بولدىرماۋ ٷشٸن ەلٸ دە بولسا ەدەبيەتتەردٸ ورىس تٸلٸنە اۋدارۋ قاجەتتٸگٸ تۋىنداپ وتىر.
قمدب فيلالدارى ٶزدەرٸنٸڭ كٷندەلٸكتٸ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى بيلٸكپەن تىعىز قارىم – قاتىناس ورناتىپ, جۇمىس بارىسىندا تۋىنداعان مەسەلەلەردٸ بٸرلەسە شەشٸپ وتىرۋ قاجەت. وسى ماقساتتا اتقارۋشى بيلٸك باستاماشى بولىپ تابىلاتىن دٸني بٸرلەستٸكتەرمەن بايلانىس كەڭەسٸ مٷشەسٸ رەتٸندە بەلسەندٸ قاتىسىپ, مەسەلەردٸ انىق ايتىپ شەشۋ جولدارىن ۇسىنىپ وتىرادى. قمدب-نا تيەسەلٸ مەشٸتتەر جەنە مەشٸت اۋلالارىندا, رۇقساتسىز شەت ەلدٸك ميسسيونەرلەردٸڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸن بولدىرماۋ, رۇقسات ەتٸلمەگەن دٸني كٸتاپتاردىڭ ساتىلماۋىن قامتاماسىز ەتۋ, دٸني باسقارما ۋاعىز ناسيحات جۇمىستارىن جاستار اراسىندا بەلسەندٸ جٷرگٸزۋ, كەزدەسۋلەر سوڭىندا مٸندەتتٸ تٷردە ارنايى دايىندالعان بروشيۋرالار نەمەسە ٶزگە دۇرىس يسلامدى تٷسٸندٸرەتٸن ماتەريالداردى ٷيلەستٸرٸپ وتىرۋ نەگٸزگٸ جۇمىستاردىڭ بٸرٸنە اينالدى.
قمدب وسىعان دەيٸن ۋاعىز – ناسيحات جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ بارىسىندا كٶپشٸلٸگٸندە جالپى جاماعاتپەن جۇمىس ٸستەۋ, ناقتى مەشٸتتە جاماعاتپەن ناماز وقۋ, جاماعاتپەن دٸني مەيرامداردى اتاپ ٶتۋ نەگٸزگٸ شارالار بولسا, ودان كەيٸن جەكە ادامدارمەن جۇمىس ەڭ الدىمەن تەرٸس دەستٷرلٸ ەمەس دٸني اعىمدارعا تٷسٸپ كەتكەن ادامدارمەن جەكە سۇحباتتار جٷرگٸزۋ باستى نازارعا الىناتىن بولدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلٸمٸزدەگٸ قىلمىستىق اتقارۋ جٷيەلەرٸندە جازالارىن ٶتەپ وتىرعان سوتتالعاندار اراسىندا ولاردىڭ ودان ەرٸ راديكالدانۋىنىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قمدب قىزمەتكەرلەرٸ بەلسەندٸ الدىن الۋ جەنە تٷسٸنٸك جۇمىستارىن بەلسەندٸ جٷرگٸزٸپ, شەت ەلدەرگە دٸني بٸلٸم الۋ ماقساتىندا شىعىپ كەتٸپ جاتىرعان ازاماتتاردىڭ سانىن ازايتۋ ماقساتىندا تۇراقتى تٷردە قمدب تاراپىنان ەلٸمٸزدٸڭ دٸني وقۋ ورىندارىندا وقۋ قاجەت ەكەندٸگٸن ايتىپ ناسيحات جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ قاجەتتٸگٸ تۋىندادى.
قمدب-نىڭ مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن بايلانىسىن ارتتىرۋ, وسى ماقساتتا قمدب مەن قر دٸا اراسىندا قول قويىلعان ەرٸپتەستٸك كەلٸسٸم اياسىندا جۇمىستاردى بەلسەندەندٸرۋ جۇمىستارى جٷردٸ. بٷگٸندە بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جولعا قويىلىپ, حالىقتىڭ ساۋاستى ەدەۋٸر ارتىپ كەلەدٸ.
(ماتەريال قمدب-نىڭ ماقۇلداۋىمەن جارييالاندى)
اعابەك قوناربايۇلى,
قمدب-نىڭ باسپاسٶز حاتشىسى
