فوتو: okg.kz
العاش تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى ەلٸمٸز بٸرشاما قيىندىققا ۇشىراعانى راس. ەكونوميكامىز قۇلدىراپ, اۋىلدار توزىپ, حالىق قالاعا شۇبىرىپ, قولىنا ٸلٸنگەنٸن قورەك قىلعان زامان دا ٶتتٸ. سونداي الاساپىران كەزەڭدە ەل ٸشٸندە ٸستٸڭ كٶزٸن تاۋىپ, قولداعى بارىن قۇراپ, ٶزٸمەن بٸرگە جەرلەستەرٸن دە جۇمىسپەن قامتىپ, زامانا قيىندىعىنان ەڭسەسٸن تٷسٸرمەي شىققان ٸسكەر ازاماتتار تابىلىپ جاتتى. بٷگٸنگٸ كەيٸپكەرٸمٸز حابيبۋللا ازيموۆ – توقسانىنشى جىلداردىڭ توقىراۋىن ماڭداي تەر, ادال ەڭبەگٸنٸڭ ارقاسىندا جەڭٸپ شىققان كەسٸپكەر قارييا.
ول ساۋران اۋدانى, قاراشىق اۋىلدىق وكرۋگٸندە دٷنيەگە كەلگەن. ەڭبەك جولىن سول كەزدەگٸ «پوبەدا» كولحوزىندا قۇرىلىسشى-ينجەنەر قىزمەتٸنەن باستاعان. تەۋەلسٸزدٸكتەن كەيٸن «تۇران» شارۋا قوجالىعىن قۇرىپ, ماقتا شارۋاشىلىعىمەن اينالىسا باستادى. جىلداردى اراعا سالىپ ماقتا ٶڭدەيتٸن, ونىڭ مايىن الاتىن, تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگيياسىنا پوليەتەليندٸ سۋ قۇبىرلارىن شىعاراتىن, سٷت ٶنٸمدەرٸن ٶڭدەيتٸن تسەحتار اشقان. بٷگٸندە بۇل جۇمىس ورىندارى «قازاقستاندا جاسالعان» ماركاسىمەن تٷرلٸ ٶنٸمدەرٸن شىعارىپ, 150-گە جۋىق ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر.
– مەن ەڭ العاش رەت 1992 جىلى قۇرىلىس ماتەريالدارىن ساتۋمەن اينالىستىم. كەيٸن كولحوز باسشىلارىنىڭ ۇسىنىسىمەن ماقتا ٶڭدەيتٸن تسەح اشتىم. ول كەزدەرٸ ماقتانى ٶزٸمٸز ەگەتٸن ەدٸك, – دەيدٸ اقساقال.
حابيبۋللا ازيموۆ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا قاراشىق اۋىلىندا العاش رەت جٸپ يٸرەتٸن تسەح اشىپتى. بٷگٸندە ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن, كەسٸپكەرلٸك جولىندا تالاي قىزىقتار مەن قيىندىقتار بولعانىن ٶز اۋزىنان ەستٸدٸك.
– 1996 جىلى جٸپ يٸرەتٸن تسەح اشۋدى ويلادىم. ول ٷشٸن رەسەيدٸڭ يۆانوۆكا اۋدانىنا ساپارلاپ, سول ٶڭٸردەگٸ 46 فابريكانى تٷگەل ارالاپ, ٶزٸم ٷيرەنٸپ, كٶزٸممەن كٶرٸپ, جان-جاقتى زەرتتەۋ جٷرگٸزدٸم. رەسەيلٸك ەرٸپتەستەرٸم بٸلٸمدٸ مامانمەن, قاجەتتٸ قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتٸپ, قول ۇشىن سوزدى, – دەيدٸ حابەكەڭ. ەرينە, شىعاسى شىقپاي, كٸرٸس كٸرمەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. ول جىلدارى اۋىلدا بۇل ٸستٸڭ جٶنٸن بٸلەتٸن مامان دا تاپشى ەدٸ. سوندىقتان حابيبۋللا اعامىز اۋىلداعى قولى ەپسەكتٸ قىز-كەلٸنشەكتەردٸ جيناپ تەشكەنگە وقىتقان ەكەن.
– ماماندارىمدى تٸگٸن فابريكاسىندا وقىتىپ, ٷيرەتٸپ شىعارۋ اسا ماڭىزدى ەدٸ. ول كەزدە الماتىداعى فابريكالار جابىلىپ قالعان, رەسەي الىس بولدى. سوندىقتان ٶزبەكستانعا باردىم. قايسىبٸر ٸستٸڭ بولماسىن, باستاماسىندا كەدەرگٸلەرگە جولىعاتىنىڭ بەلگٸلٸ. تەشكەندەگٸ فابريكانىڭ باستىعى ورىس كەلٸنشەك ەكەن. مەنٸڭ قىزدارىمدى وقۋعا قابىلداماي, ٷيرەتۋدەن باس تارتىپ, «الماتىعا, رەسەيگە بار» دەپ ماڭىنا جۋىتقىسى كەلمەدٸ. مەن «بٸز ٷنەمٸ ناشار ٶمٸر سٷرەتٸنٸمٸز ٷشٸن شاعىمدانىپ جٷرەمٸز. ال, ناشار ٶمٸر سەن سيياقتى كەرتارتپا كٸسٸلەردٸڭ كەسٸرٸنەن بولىپ جاتىر. مٸنە, مەن ٷلكەن ٸسكە نيەت ەتٸپ, شەكارا اسىپ كەلٸپ تۇرمىن. ال, سەنٸڭ جولاتقىڭ كەلمەيدٸ. قىزعانىش دەگەن قاۋٸپتٸ كەسەل» دەپ ايتىپ تاستادىم. ول سٶز تاپپاعاسىن «جالاقى تٶلەمەيمٸن, جاتار ورىن بەرە المايمىن, تاماعىن نە ٸستەيمٸن?» دەپ بۇلتاققا سالا باستادى. «جالاقىسى, جاتار ورنى, تاماعى, جالپى بارلىق شىعىنىن موينىما الامىن» دەپ كٶندٸردٸم. كەيٸن سول قىزدارىما ورىس كەلٸنشەكتٸڭ ريزا بولعانى سونشالىقتى «وسىنداي پىسىق قىزدار مەندە جوق» دەپ شىنىن ايتتى. سول قىزدارىم اۋىلعا كەلٸپ, ٶزگەلەرگە دە ٷيرەتتٸ» دەيدٸ اقساقال. 1996 جىلى اشىلعان سول تسەحتا جٷزدەن اسا ادام جۇمىس ٸستەگەن.
كەيٸپكەرٸمٸز بٷگٸندە ماقتا سالاسىنىڭ قىر-سىرىن تٷگەل مەڭگەرگەن دەسەك بولادى. جىل سايىن 800 گەكتاردان اسا جەرگە ماقتا ەگٸپ, 35-38 تسەنتنەردەن ٶنٸم الادى. ونى رەسەي, بانگلادەش, چەحييا, تٷركييا, پريبالتيكا ەلدەرٸنە ٶتكٸزەدٸ. ٶزٸمٸز شىعارعان «جاڭا تٷركٸستان» دەپ اتالاتىن, 120 كٷندە اشىلاتىن ماقتانىڭ سورتى ٶتە ساپالى. سوندىقتان دا وعان سۇرانىس كٶپ. بٷگٸندە اۋىلدا ماقتانى قولمەن تەرەتٸن ادام قالمادى. بارلىعىن بٸز ارنايى تەحنيكامەن تەرٸپ بەرەمٸز» دەيدٸ ول.
عۇمىرىنىڭ ەلۋ بٸر جىلىن ەڭبەكپەن ٶتكٸزٸپ كەلە جاتقان قارييانىڭ ايتارى مەن كٶڭٸلگە تٷيگەنٸ مول. ەسٸرەسە, ەگٸس سالاسىنىڭ قاجەتتٸلٸگٸ مەن كەمشٸن تۇستارىنا بەي-جاي قاراي المايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ديقاندار جانارمايدىڭ, ەلەكتر ەنەرگيياسىن, تٷرلٸ حيمييالىق قوسپالاردىڭ قىمباتتىعىنان زارداپ شەگەدٸ.
«2000 جىلدارى جارىقتىڭ باعاسى 1 تەڭگە 7 تيىن ەدٸ. قازٸر 47 تەڭگە بولدى. سولياركا 3 تەڭگەدەن 300 تەڭگەگە كٶتەرٸلدٸ. بۇرىن بٸر كەلٸ ماقتاعا 6 ليتر سولياركا كەلەتٸن, قازٸر بٸر كەلٸ ماقتا 200 تەڭگە, ال, سولياركا 300 تەڭگە. ٶنٸم ارزان, شىعىن قىمبات» دەيدٸ ول. قارييانىڭ ايتۋىنشا, باعانى كٶتەرۋ قيىندىقتان شىعار جول ەمەس. سونداي-اق, ساتۋشى مەن الۋشىنىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدٸكتٸ دۇرىستاۋ قاجەت.
«مەسەلەن, بٸر جىلدارى جٷگەرٸ قىمبات بولسا, ەلدٸڭ بەرٸ جٷگەرٸ ەگٸپ كەتەدٸ. ٶنٸم كٶپ بولعان سوڭ, قۇنى تٷسەتٸنٸ نارىقتىڭ زاڭى. بٸرەر جىل بۇرىن حالىق مالدى كٶپتەپ ۇستايتىن بولعاندىقتان, جەم-شٶپ باعاسى كٶتەرٸلٸپ كەتتٸ. مال ۇستاۋدىڭ شىعىنى ارتىپ كەتكەن سوڭ, تۇرعىندار قولدا بار مالىن ساتىپ, باسىن ازايتىپ ەدٸ, مٸنە, جوڭىشقا ارزانداپ كەتتٸ. قاۋىن-قاربىز ەگەتٸن ديقاندار تٸكەلەي رەسەيدٸڭ نارىعىنا مۇقتاج. بيىل ول جاقتان سۇرانىس از بولدى دا, كەيبٸر ديقاندارىمىزدىڭ ەڭبەگٸ ەش بولدى» دەيدٸ قارييا.
حابيبۋللا ازيموۆ بٷگٸندە ەلٸمٸزدٸڭ تەك شيكٸزات ٶندٸرۋمەن عانا توقتالىپ قالعانىنا الاڭدايدى.
«مەسەلەن, بٸر توننا ماقتانىڭ پايداسى 1500 دوللار بولسا, ودان الىناتىن كٶيلەك, شۇلىق, باس كيٸم, تاعى دا باسقا ٶنٸمدەردەن تٷسەتٸن پايدا جٷز مىڭ دوللارعا دەيٸن بارادى. سوندىقتان ەلٸمٸز ماقتانى ٶڭدەيتٸن, ودان تۇرمىسقا قاجەتتٸ زاتتار شىعاراتىن فابريكا سالسا جاقسى بولار ەدٸ. سول سەكٸلدٸ قىزاناق, بولگار بۇرىشى, سەبٸز, كارتوپ, باكلاجان سەكٸلدٸ باقشا ٶنٸمدەرٸنەن تەز دايىندالاتىن تاعام ٶندٸرۋ دە تيٸمدٸ. بٷگٸندە «روللتون», «دوشيراك» سەكٸلدٸ تاعامداردىڭ كٷنٸنە ميلليونداعان داناسى ساتىلادى. ال, بٸزدە ولاردى شىعارۋدىڭ بارلىق مٷمكٸندٸگٸ بار. بٷگٸندە بازارىمىزدى رەسەي, ٶزبەكستان, قىتاي, تٷركييا ەلدەرٸنٸڭ ٶنٸمٸ جاۋلاپ العان. ال, ول نارىقتا بٸز جوقپىز, بار بولساق, تىم ازبىز» دەيدٸ كەسٸپكەر كەيٸپكەرٸمٸز.
بٷگٸندە جۇبايى مالار اپامىزبەن بٸرگە ەكٸ ۇل, ٷش قىز تەربيەلەپ, نەمەرە سٷيٸپ وتىرعان قارييا ەلٸ دە اتتان تٷسپەك ەمەس.
«جۇمىس بارىسىمەن بٸرقاتار ەلدٸڭ دەمٸن تاتتىم. بٸر بايقاعانىم, قازاقستان قازٸر كٶپكە تانىمال. بٸر قۋانارلىعى, بٸز جايلى تەك جاعىمدى پٸكٸر ايتىپ جاتادى. مەنٸ سول قۋانتادى. ەرينە, كەز كەلگەن ەلدٸڭ كەم-كەتٸگٸ بولادى. بٸراق, ول دا تٷزەلٸپ, جولعا تٷسەدٸ. ەڭ باستىسى, تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ باعىتى ايقىن, ماقساتى انىق. مەن جاقسىلىققا سەنەمٸن!» دەيدٸ قارييا.
پەرنەباي ساپار,
«وڭتٷستٸك قازاقستان».
