ٶتكەن 4-5 قىركٷيەك كٷندەرٸ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىتايدىڭ حانچجوۋ قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان G20-نىڭ «ٷلكەن جيىرمالىق» 11-شٸ سامميتٸنە قاتىستى. كەلەلٸ كەڭەستٸڭ العاشقى كٷنٸ سٶز العان قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ ەلەمدٸك اۋقىمداعى ورامدى ويلارى مەن ۇتىمدى ۇسىنىستارى ەشكٸمدٸ بەيجاي قالدىرعان جوق.
ٸلگەرٸ نيەت, ٶرەلٸ وي
جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ورنىقتى جەنە تەڭگەرٸمدٸ ٶسٸمٸن ىنتالاندىرۋ, حالىقارالىق قارجى سالاسىن جەتٸلدٸرۋ, ونىڭ رەفورمالارىن العا جىلجىتۋ, ينكليۋزيۆتٸ قارجىلاردى دامىتۋ مەسەلەلەرٸ جان-جاقتى تالقىلانعان, «يننوۆاتسييالىق, كٸنەراتسىز, ٶزارا بايلانىستى جەنە ينكليۋزيۆتٸ ەلەمدٸك ەكونوميكا قۇرۋ» تاقىرىبىمەن ٶتكەن وسىناۋ مەرتەبەلٸ جيىندا مەملەكەت باسشىسى ەلەمدٸ تولعاندىرىپ وتىرعان ٶزەكتٸ مەسەلەلەرگە ايىرىقشا نازار اۋداردى.
تارقاتا ايتار بولساق, سامميتتٸڭ «ساياسي ٷيلەسٸمدٸلٸكتٸ نىعايتۋ جەنە دامۋدىڭ جاڭا جولىنا بەت بۇرۋ» تاقىرىبىنداعى العاشقى سەسسيياسىنىڭ اشىلۋىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بٸرٸنشٸ كەزەكتە ايتۋلى باسقوسۋدىڭ ٷمٸتكە تولى كٷردەلٸ كەزەڭدە ٶتٸپ وتىرعانىنا توقتالدى.
«ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ, ساۋدا مەن كاپيتال قوزعالىسىنىڭ ٶسۋ قارقىنى باياۋلاپ كەلەدٸ. ول ميلليونداعان ادامنىڭ ەل-اۋقاتىنا ەسەر ەتەدٸ. دٷنيەجٷزٸلٸك ساۋدا ۇيىمىنىڭ رٶلٸ تٶمەندەۋٸنە جەنە ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ فراگمەنتتەلۋٸنە الىپ كەلەتٸن ترانسقۇرىلىقتىق جاڭا ساۋدا-ينۆەستيتسييا بٸرلەستٸكتەرٸ قۇرىلۋدا. بۇل ٷدەرٸستەر جاھاندىق ەكونوميكاداعى ىقپال ايماعى ٷشٸن كٷرەستٸڭ جاڭا كەزەڭٸنٸڭ باسى بولۋى مٷمكٸن», – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
مەملەكەت باسشىسى جاھاندىق دامۋدىڭ بۇدان ارعى جولى نەگٸزٸنەن بٷكٸل دٷنيەجٷزٸلٸك قوعامداستىقتىڭ ٸس-قيمىلىنىڭ جٷيەلٸلٸگٸنە بايلانىستى ەكەنٸنە ەكپٸن بەردٸ.
وسىعان بايلانىستى, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكونوميكانى جەنە قارجىنى حالىقارالىق تۇرعىدان رەتتەۋدەگٸ باستى رٶلدٸ بٸرتۇتاس جاھاندىق ۇيىمنىڭ اتقارۋى تيٸس دەگەن پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
«ونداي قۇرىلىمدى بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك كەڭەسٸن جاھاندىق دامۋ كەڭەسٸنە اينالدىرۋ ارقىلى قالىپتاستىرۋعا بولادى. وعان جاھاندىق ەكونوميكالىق رەتتەۋشٸ فۋنكتسييالار جٷكتەلۋٸ كەرەك», – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازٸرگٸ ۋاقىتتا مونەتارلىق, فيسكالدىق ساياساتتى ٷيلەستٸرۋ جەنە قۇرىلىمدىق رەفورمالار جٷرگٸزۋ ماڭىزدى, الايدا ۇزاق مەرزٸمدٸ تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن بۇل دا جەتكٸلٸكسٸز.
«دامۋشى ەلدەردٸ قوسا العاندا, بٷكٸل ەلەمدە ايىرباس باعامىن تۇراقتاندىرۋعا قاتىستى نەعۇرلىم تيٸمدٸ ۇسىنىستار ەزٸرلەۋ قاجەت», – دەدٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سونداي-اق, ەلباسى جاھاننىڭ ەكونوميكالىق جەنە قارجىلىق ىنتىماقتاستىق مەسەلەلەرٸن ساراپتاۋعا ارنالعان بۇل فورۋمدا ەلەمدٸك ەكونوميكانى جانداندىرۋعا باعىتتالعان شارا رەتٸندە جاڭا يندۋسترييالىق رەۆوليۋتسيياعا, ساندىق ەكونوميكا مەن يننوۆاتسيياعا سەنٸم ارتۋدى ۇسىندى.
«مەن بۇل ۇستانىمدى تولىق قولدايمىن. ول مٸندەتتٸ تەك قانا ينكليۋزيۆتٸلٸك قاعيدالارى ارقىلى ٸسكە اسىرا الامىز. G20 مەن دامۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ديالوگ ورتالىعىن انىقتاپ الۋ كەرەك. مەسەلەن, قازاقستاندا قۇرىلعان جەنە بارلىق قاتىسۋشىلار ٷشٸن اشىق G-Global اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتيۆتٸك الاڭىن بٸر نۇسقا رەتٸندە قاراستىرۋدى ۇسىنامىن. ول 140 مەملەكەتتٸڭ 30 مىڭنان استام مامانىنىڭ باسىن قوسىپ وتىر», – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
بۇدان بٶلەك, نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى مەن پاريج كەلٸسٸمٸنٸڭ جەنە «جاسىل ەكونوميكا» قاعيدالارىنىڭ ٸسكە اسۋىنا قازاقستاننىڭ بەلسەندٸ قولداۋ كٶرسەتٸپ وتىرعانىن اتاپ ٶتتٸ.
«استانادا 2017 جىلى «بولاشاقتىڭ ەنەرگيياسى» تاقىرىبىمەن ٶتكٸزٸلەتٸن ەكسپو حالىقارالىق كٶرمەسٸ وسىعان قىزمەت ەتەتٸن بولادى. سونىمەن قاتار, بٸز «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرىپ جاتىرمىز. بارلىق مەملەكەتتەردٸ استاناداعى ەكسپو-2017 كٶرمەسٸنە قاتىسۋعا شاقىرامىن. وندا بۇۇ-نىڭ قولداۋىمەن تيٸستٸ ٸس-شارالار ٶتكٸزۋگە بولار ەدٸ», – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
سٶزٸنٸڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ وسى زامانداعى مەيلٸنشە ٶزەكتٸ پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارىنا قاتىستى ويلارىن «ەلەم. ححٸ عاسىر» مانيفەسٸ ارقىلى جەتكٸزگەنٸن, سونداي-اق مانيفەست يدەيالارىن ٸسكە اسىرۋ مەن يادرولىق جەنە جاپپاي قىرىپ-جويۋعا ارنالعان ٶزگە دە قارۋ تٷرلەرٸنەن ازات ەلەم قالىپتاستىرۋ باستاماسى ۇيىم تاراپىنان قولداۋ تابادى دەپ ٷمٸتتەنەتٸنٸن ايتتى.
«تەرروريزمدٸ تولىق جەڭۋ ٷشٸن G20-نىڭ بارلىق مٷشەلەرٸ مەن باسقا دا مٷددەلٸ ەلدەردٸڭ بٸرلەسە كٷش جۇمىلدىرۋى جاقسى باستاما بولار ەدٸ. بٷكٸل ەلەم قوعامداستىعى وسىنى كٷتەدٸ», – دەدٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتٸ G20 سامميتٸ اياسىندا جيىنعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردٸڭ جەنە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسٸپ, ٶزەكتٸ مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە وي بٶلٸستٸ.
كەڭ ٶرٸستٸ كەلەلٸ كەڭەس
نۇرسۇلتان نازارباەۆ G20 سامميتٸ سەتٸندە اقش پرەزيدەنتٸ باراك وبامامەن كەزدەسٸپ, تاراپتار بٸرقاتار ماڭىزدى سالالارداعى ەكٸجاقتى ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ قازٸرگٸ جاعدايى مەن دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى. سونداي-اق, ەكٸ ەلدٸڭ كٶشباسشىلارى حالىقارالىق كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە دە پٸكٸر الماستى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقش باسشىسى باراك وبامانىڭ پرەزيدەنتتٸگٸ كەزٸندە ەكٸ ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق كٶپتەگەن باعىتتار بويىنشا, سونىڭ ٸشٸندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جەنە قارۋسىزدانۋ سالاسىندا جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلگەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
ال باراك وباما ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ امەريكا قۇراما شتاتتارى ٷشٸن جاقىن دوس جەنە سەنٸمدٸ سەرٸكتەس ەكەنٸن ايتىپ, ٶزٸنٸڭ پرەزيدەنتتٸك مەرزٸمٸ اياقتالعاننان كەيٸن دە ٶزارا تىعىز ٸس-قيمىل جاساۋعا ەزٸر ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
كەزدەسۋ سوڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتٸ اقش باسشىسى ب.وبامانى ەلٸمٸزگە ساپارمەن كەلۋگە شاقىردى.
G20 سامميتٸ شەڭبەرٸندە مەملەكەت باسشىسى بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋنمەن جٷزدەسٸپ, تاراپتار قازاقستان مەن بۇۇ اراسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىل مەسەلەلەرٸن تالقىلادى ەرٸ ەكٸجاقتى بايلانىستاردى ودان ەرٸ دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارىن قاراستىردى. بۇدان بٶلەك, نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن پان گي مۋن حالىقارالىق كٷن تەرتٸبٸندەگٸ تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ سٶز ەتتٸ. سونداي-اق, پرەزيدەنت ەلٸمٸز بەن بۇۇ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تابىستى ەكەنٸن ايتىپ, ۇيىمنىڭ جاھاندىق باستامالارى مەن جوبالارىن قازاقستاننىڭ قولدايتىنىن جەتكٸزدٸ. ال بۇۇ باس حاتشىسى تيٸمدٸ سەرٸكتەستٸكتٸڭ ودان ەرٸ نىعايىپ, دامي بەرەتٸنٸنە سەنٸم بٸلدٸردٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ G20 سامميتٸ اياسىنداعى تاعى بٸر كەزدەسۋٸ ەۋروپالىق كوميسسييانىڭ تٶراعاسى جان-كلود يۋنكەرمەن بولدى. جٷزدەسۋ بارىسىندا قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى ساياسي جەنە ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستى نىعايتۋ پەرسپەكتيۆالارى سٶز ەتٸلدٸ. تاراپتار ەكٸجاقتىڭ كەڭەيتٸلگەن سەرٸكتەستٸك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلٸسٸمنٸڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتٸپ, قارىم-قاتىناستىڭ ودان ەرٸ قارقىندى دامي بەرەتٸنٸنە سەنٸم ارتتى.
ال مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلىبريتانييا پرەمەر-مينيسترٸ تەرەزا مەيمەن ٶتكٸزگەن كەزدەسۋٸندە ەلدەر اراسىنداعى ەكٸجاقتى ٶزارا قارىم-قاتىناس مەسەلەلەرٸ, سونداي-اق, حالىقارالىق كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ٶزەكتٸ جاعداياتتار قاراستىرىلدى. ٶز كەزەگٸندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلىبريتانيياعا دەۆيد كەمەرون پرەمەر-مينيستر بولعان كەزٸندە ٶزارا ٸس-قيمىل مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جوعارى دەڭگەيٸنە قول جەتكٸزٸلگەنٸن ايتا كەلٸپ, ت.مەيدٸ قازاقستانعا ساپارمەن كەلۋگە شاقىردى.
ەلباسىنىڭ كانادا پرەمەرمينيسترٸ دجاستين تريۋدومەن كەزدەسۋ سەتٸندە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسييالىق جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق سالالار تەرٸزدٸ باستى باعىتتارىنا قاتىستى پٸكٸر الماسىلدى. بۇدان باسقا, تاراپتار تٷرلٸ سالالاردا, سونىڭ ٸشٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى باعىتىندا ەكٸجاقتى ٶزارا ٸس-قيمىلدى نىعايتۋ ٷشٸن زور ەلەۋەت بار ەكەنٸن سٶز ەتتٸ. كەزدەسۋ سوڭىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ كانادا پرەمەر-مينيسترٸن استاناعا ساپارمەن كەلۋگە شاقىردى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن تٷركييا پرەزيدەنتٸ رەجەپ تايىپ ەردوعاننىڭ جٷزدەسۋٸ بارىسىندا ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ كەڭ اۋقىمدى مەسەلەلەرٸ سٶز بولدى. سونداي-اق, ٶڭٸرلٸك جەنە حالىقارالىق كٷن تەرتٸبٸندەگٸ بٸرقاتار ٶزەكتٸ جاعداياتتار, سونىڭ ٸشٸندە تاياۋ شىعىس پەن ورتالىق ازيياداعى مەسەلەلەر ايتىلدى. ٶز كەزەگٸندە مەملەكەت باسشىسى جاھاندىق تەرروريزممەن جەنە ەكسترەميزممەن كٷرەستە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ كٷشٸن جۇمىلدىرىپ, ٸس-قيمىلدى ناقتى ٷيلەستٸرۋ قاجەتتٸگٸن جەتكٸزدٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاپونييا پرەمەر-مينيسترٸ سيندزو ابەمەن ٶتكٸزگەن كەزدەسۋٸندە ساۋدا-ەكونوميكالىق, ساياسي جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى بايلانىستاردى نىعايتۋ پەرسپەكتيۆالارى مەن ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ باستى باعىتتارى تالقىلاندى. سونداي-اق, ەڭگٸمە بارىسىندا حالىقارالىق كٷن تەرتٸبٸندەگٸ بٸرقاتار مەسەلەلەر جٶنٸندە پٸكٸر الماستى. باسقوسۋ سوڭىندا سيندزو ابە ەلٸمٸزدٸڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ ٸسٸندەگٸ ماڭىزدى ەڭبەگٸن ەسكەرە وتىرىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆتى الداعى ساپارى بارىسىندا ناگاساكيگە كەلۋگە شاقىردى.
بۇلاردان بٶلەك, قازاقستان پرەزيدەنتٸ G20 سامميتٸنە قاتىسۋ بارىسىندا بٸرقاتار مەملەكەت جەنە دەلەگاتسييا باسشىلارىمەن قىسقا كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزدٸ. اتاپ ايتقاندا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ۆ.پۋتينمەن, فرانتسييا پرەزيدەنتٸ ف.وللاندپەن, گەرمانييانىڭ فەدەرالدى كانتسلەرٸ ا.مەركەلمەن, كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ پاك كىن حەمەن, وڭتٷستٸك افريكا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ د.زۋمامەن, مىسىر پرەزيدەنتٸ ا.سيسيمەن, سەنەگال پرەزيدەنتٸ م.ساللمەن, سونداي-اق, ارگەنتينا پرەزيدەنتٸ م.ماكريمەن جٷزدەستٸ.
سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يسپانييانىڭ پرەمەر-مينيسترٸ م.راحويمەن, يتالييانىڭ پرەمەر-مينيسترٸ م.رەنتسيمەن جەنە ٷندٸستاننىڭ پرەمەر-مينيسترٸ ن.موديمەن ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ تٷرلٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ەڭگٸمەلەستٸ.
سونداي-اق, قازاقستان پرەزيدەنتٸ حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى – ەۋروپالىق كەڭەستٸڭ تٶراعاسى د.تۋسكپەن, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ك.لاگاردپەن, قارجىلىق تۇراقتىلىق جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸڭ تٶراعاسى م.كارنيمەن جەنە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمىنىڭ باسشىسى ا.گۋرريامەن ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ كەيبٸر جايتتارىن تالقىلادى.
بۇل كٷنٸ, ياعني 4 قىركٷيەكتە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىتايلىق ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ «Alibaba Group» ينتەرنەت-كومپانيياسىنىڭ قۇرىلتايشىسى, ديرەكتورلار كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى دجەك مانى قابىلدادى.
«بٸز سٸزبەن استانادا كەزدەسكەن بولاتىنبىز, بٷگٸن, مٸنە, وسى جەردە جولىعىپ وتىرمىز. سول جولى «سامۇرىق-قازىنا» ٶكٸلدەرٸ سٸزدەرمەن ٶزارا ىنتىماقتاستىق جايىن, سونداي-اق, «Alibaba Group» كومپانيياسىنىڭ ورتالىق ازييا, رەسەي, شىعىس ەۋروپا ەلدەرٸندەگٸ جۇمىستارىن ٶركەندەتۋ ٷشٸن قازاقستاندا ونىڭ فيليالىن قۇرۋ مٷمكٸندٸگٸن تالقىلاعان», – دەدٸ كەزدەسۋدە ەلباسى.
سونىمەن قاتار, كومپانييامەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ جەنە ونىڭ قازاقستانداعى قىزمەتٸ اياسىن كەڭەيتۋ پەرسپەكتيۆالارى, سونىڭ ٸشٸندە ەلەكتروندى كوممەرتسييا مەن تٶلەم جٷيەلەرٸن ينتەگراتسييالاۋ سالاسىنداعى بٸرلەسكەن جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ مەسەلەلەرٸ تالقىلانعان بۇل كەزدەسۋدە مەملەكەت باسشىسى قازاقستان قىتايداعى ەلەكتروندى ساۋدا سالاسىنىڭ ٷزدٸگٸ بولىپ سانالاتىن جەنە سول باعىتتا زور جەتٸستٸككە جەتكەن «Alibaba Group» قىزمەتٸنٸڭ تەجٸريبەسٸن زەرتتەۋگە مٷددەلٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«مەن سٸزدٸڭ كومپانييامەن سەرٸكتەستٸكتٸ قولدايمىن. بٸزدٸڭ ۇلتتىق كومپانييامىز – «قازپوشتانىڭ» «Alibaba Group» كومپانيياسىمەن ٶزارا تيٸمدٸ ٸس-قيمىل جاساۋعا بارلىق مٷمكٸندٸگٸ بار. جالپى, سٸزدەردٸڭ كومپانييالارىڭىز تەرٸزدٸ كەسٸپورىندار ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ ورنىقتى دامۋى مەن تۇراقتىلىقتىڭ فاكتورى بولىپ سانالادى. ەلەمدٸ ساياسي فراگمەنتاتسييالاۋ, شەكارالاردى جابۋ جەنە ٶزارا سانكتسييا سالۋ بەلەڭ العان قازٸرگٸدەي جاعدايدا سٸزدەر بۇل كەدەرگٸلەردٸ تابىستى ەڭسەرٸپ, حالىقارالىق ساۋدانىڭ دامۋىنا ىقپال ەتٸپ وتىرسىزدار», – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
شتاب-پەتەرٸ حانچجوۋ قالاسىندا ورنالاسقان ٸرٸ قۇرىلىم – «Alibaba Group» ينتەرنەت-كومپانيياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى ەرٸ ديرەكتورلار كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى دجەك ما قازاقستاندا كومپانييانىڭ باستامالارىنا قولداۋ كٶرسەتٸلٸپ وتىرعانى ٷشٸن العىسىن جەتكٸزٸپ, الداعى كەزەڭگە ارنالعان جۇمىس جوسپارلارى تۋرالى ايتىپ بەردٸ. سونداي-اق, «Alibaba Group» باسشىسى ەلٸمٸزبەن سەرٸكتەستٸك قارىم-قاتىناستىڭ ودان ەرٸ دامي بەرەتٸنٸنە سەنٸم بٸلدٸردٸ.
سونداي-اق, دجەك ما قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ٶزٸنٸڭ ىستىق ىقىلاسىن جەتكٸزدٸ.
«بٸزگە ۋاقىت بٶلگەنٸڭٸز ٷشٸن راحمەت! بٸزدٸڭ بۋىن تٷگەلدەي سٸزدٸ ٷلگٸ تۇتادى. قازاقستان سٸزدٸڭ مىقتى كٶشباسشىلىعىڭىز بەن باسشىلىعىڭىزدىڭ ارقاسىندا ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە جەتۋدە. سٸزدٸ قۇرمەت تۇتامىن», – دەدٸ ول.
مەملەكەت باسشىسىمەن ٶتكەن كەزدەسۋدەن كەيٸن دجەك ما تٸلشٸلەرگە سۇحبات بەردٸ.
«قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ G20 سامميتٸ اياسىنداعى تىعىز كەستەسٸنە قاراماستان, بٸزبەن كەزدەسۋ ٷشٸن ۋاقىت بٶلگەنٸنە تاڭ-تاماشا بولدىم. مەنٸڭشە, بۇل قازاقستاننىڭ شاعىن جەنە ورتا بيزنەسٸ, جاستارى جەنە تولىقتاي العاندا سٸزدەردٸڭ ەلدەرٸڭٸزدٸڭ ەكونوميكاسى ٷشٸن قىزىقتى ەرٸ ماڭىزدى بولماق. بٸز لوگيستيكا سالاسىنداعى, سونىمەن بٸرگە, شاعىن جەنە ورتا بيزنەس, جاستار ٷشٸن قارجىلىق جاعدايدى جەتٸلدٸرۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىق ەلەۋەتٸن تالقىلادىق», – دەدٸ ول قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسۋٸنەن كەيٸن. ودان ەرٸ ول: «سٸزدەردٸڭ پرەزيدەنتتەرٸڭٸز ٶز ەلٸن العا قاراي ٸلگەرٸلەتٸپ, مەملەكەتتٸ جاڭعىرتۋمەن قاتار جاقسى ٶمٸرگە جەتەلەپ كەلە جاتقان اسا كٶرنەكتٸ كٶشباسشى. قازاقستانداعى كونفەرەنتسيياعا قاتىسقان كەزٸمدە جاڭا ەلوردا – استانانى سالۋعا نەبەرٸ 17 جىل ۋاقىت كەتكەنٸن ەستٸگەندە زور تاڭدانىستا بولدىم. ول سۇلۋ دا زاماناۋي قالا. مەن تٸپتٸ, ەلەمنٸڭ قانداي دا بٸر بٶلٸگٸندە نەبەرٸ 17 جىلدىڭ ٸشٸندە وسىنداي قالا سالۋعا بولادى دەگەندٸ كٶز الدىما ەلەستەتە دە الماس ەدٸم. «Alibaba» كومپانيياسىنىڭ قۇرىلعانىنا دا وسى ۋاقىتقا دەيٸن 17 جىل ٶتتٸ. مەنٸڭ ويىمشا, كومپانييا قۇرۋ وڭاي ٸس ەمەس. بٸراق مۇنداي قالا سالىپ, ەلدٸ گٷلدەندٸرۋ ودان دا قيىن ەكەندٸگٸ سٶزسٸز. مەن قازاقستان باسشىسىنىڭ ىجداھاتتى جۇمىسىنا تاڭعالدىم», – دەدٸ دجەك ما.
ونىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, قازاقستانمەن اراداعى ەرٸپتەستٸكتە ٸجٶ تۇرعىسىنان ەلەم بويىنشا 20-شى ورىندا تۇرعان «Alibaba Group» كومپانيياسى ٷشٸن باسىمدىق بەرٸلٸپ وتىرعان ەكٸ سالا – لوگيستيكا مەن ينتەرنەت-قارجىلاندىرۋ.
ال سامميتتٸڭ ەكٸنشٸ كٷنٸ, ياعني 5 قىركٷيەكتە مەملەكەت باسشىسى ساۋد ارابيياسىنىڭ مۇراگەر حانزاداسىنىڭ ورىنباسارى مۇحاممەد بەن سالمانمەن كەزدەستٸ. جٷزدەسۋدە قازاقستان مەن ساۋد ارابيياسى سەرٸكتەستٸگٸنٸڭ بٸرقاتار نەگٸزگٸ باعىتتارى بويىنشا ٶزارا ٸس-قيمىل مەسەلەلەرٸ قاراستىرىلدى ەرٸ تاراپتار تٷرلٸ سالالارداعى ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ نىعايتۋ ٷشٸن زور ەلەۋەت بار ەكەنٸن اتاپ ٶتٸپ, مەملەكەتارالىق بايلانىستاردى جانداندىرۋعا ۋاعدالاستى. سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن مۇحاممەد بەن سالمان قازٸرگٸ تاڭدا كٷن تەرتٸبٸندە تۇرعان ٶزەكتٸ مەسەلەلەر جٶنٸندە سٶيلەستٸ.
تابىستى ساپار – ەل يگٸلٸگٸ
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا جاساعان ساپارىنىڭ قورىتىندىسىنا ارنالعان بريفينگ ٶتكٸزدٸ. بريفينگتە ەلباسى G20 سامميتٸنە ٶزٸنٸڭ ەكٸنشٸ رەت قاتىسىپ وتىرعانىن جەنە بيىل قحر تٶراعاسى سي تسزينپيننٸڭ شاقىرۋىمەن كەلگەنٸن ايتتى.
«جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ 70 پايىزىن جەنە ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ جارتىسىن قۇرايتىن مەملەكەتتەردٸڭ باسشىلارى باس قوساتىن وسىنداي ٸرٸ ٸس-شاراعا قاتىسۋ – قازاقستان ٷشٸن زور مەرتەبە. مۇندا جاھاندىق ەكونوميكا مەن ساياساتتىڭ سالماقتى مەسەلەلەرٸ تالقىلانادى, ٸرٸ ٶڭٸرلٸك جەنە ەلەمدٸك مەسەلەلەر, سونىڭ ٸشٸندە قاۋٸپسٸزدٸككە قاتىستى مەسەلەلەر بويىنشا ورتاق ۇستانىمدار ەزٸرلەنەدٸ. بٸرٸنشٸ سەسسييادا سٶز سٶيلەگەن كەزدە مەن وسى بارلىق مەسەلەلەر جٶنٸندەگٸ قازاقستاننىڭ كٶزقاراسىن ۇسىندىم. سامميتتەگٸ پٸكٸرسايىس بارىسىندا عالامنىڭ تىنىسىن سەزٸنٸپ, ەلەمنٸڭ دامىعان جەنە دامۋشى ەلدەرٸن الاڭداتقان پروبلەمالارىن ۇعىناسىڭ. قازاقستانعا دا وسىندا كٶتەرٸلگەن مەسەلەلەردٸ ەسكەرٸپ, ونىمەن الدىن الا شۇعىلدانۋى كەرەك», – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
سونىمەن قاتار, نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازٸرگٸ كٷردەلٸ كەزەڭدە قازاقستاننىڭ يندۋسترييالاندىرۋ جەنە ينۆەستيتسييالار تارتۋ باعىتىندا ۋاقتىلى كٷش-جٸگەر جۇمساعانىن ايتىپ, ونىڭ قايتارىمدى بولاتىنىنا سەنٸم بٸلدٸردٸ.
«قازٸر جۇمىسسىزدىقتىڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيٸن ساقتاپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋدى ويلاستىرۋ قاجەت, داعدارىسپەن كٷرەستەن ەكونوميكالىق ٶسٸمگە قادام باسۋ كەرەك. بٸز 9 قىركٷيەكتە ٶتەتٸن ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا وسى تۋرالى ايتاتىن بولامىز», – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ سامميتپەن قاتار قحر-عا جۇمىس ساپارى بولىپ ٶتكەنٸن ەسكە سالدى. وسىعان بايلانىستى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بٸزدٸڭ ەلٸمٸز كٶتەرگەن ەكٸجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ بارلىق مەسەلەسٸنە قىتاي تاراپى قىزىعۋشىلىق پەن مٷددەلٸلٸك تانىتىپ وتىرعانىن جەتكٸزدٸ.
«بٸز بۇعان دەيٸنگٸ ۋاعدالاستىقتىڭ بارلىق مەسەلەسٸ بويىنشا, مەسەلەن, قازاقستان اۋماعىندا بٸرلەسكەن زاماناۋي كەسٸپورىن سالۋعا قاتىستى كەلٸسٸمگە كەلدٸك. بۇل تٸزٸمگە 51 نىسان كٸرەدٸ, بٷگٸندە ونىڭ ەكەۋٸ سالىندى, جالپى قۇنى 2,5 ملرد دوللار بولاتىن تٶرت نىساننىڭ قۇرىلىسى بيىل اياقتالادى. بەس جىلدىڭ ٸشٸندە جالپى قۇنى 26 ملرد دوللار بولاتىن 5 كەسٸپورىن سالۋ جوسپارلانۋدا. بۇدان بٶلەك, وسى جۇمىستى قولداۋ ٷشٸن كومپانييالار اراسىندا دا, مەملەكەتتەر اراسىندا دا بٸرلەسكەن قازاقستان-قىتاي قورى جۇمىس ٸستەيدٸ. جٸبەك جولىن دامىتۋ قورىن دا مىسالعا كەلتٸرۋگە بولادى», – دەدٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
بۇدان بٶلەك, مەملەكەت باسشىسى قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى كٶلٸك-كوممۋنيكاتسييا بايلانىسى ەكٸجاقتى كٷن تەرتٸبٸندەگٸ باستى مەسەلەنٸڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەتٸنٸن ايتتى.
«جىل سايىن قازاقستان مەن قىتاي اۋماعىنان ٶتەتٸن جٷك ترانزيتٸ كٶلەمٸنٸڭ ارتىپ كەلە جاتقانى بايقالۋدا. اقتاۋ پورتىن پايدالانۋ ايتارلىقتاي جانداندى, وسىعان دەيٸن ولاي بولماعان ەدٸ. بۇل جاعداي قورعاس قۇرعاق پورتىنىڭ, ۇزىندىعى 300 شاقىرىمعا جەتەتٸن قورعاس-الماتى تەمٸرجولىنىڭ جەنە باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي تورابىنىڭ قۇرىلىسىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. لوگيستيكالىق ورتالىقتار قۇرىلدى. بۇل كٶلٸك توراپتارى ٶسٸم نٷكتەسٸ بولىپ سانالادى. سونداي-اق, بٸز ەنەرگەتيكا جەنە تەحنولوگييا سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ۋاعدالاستىق», – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ اسا ٸرٸ كەن ورنى – قاشاعاننىڭ ٸسكە قوسىلۋىنا بايلانىستى قازاقستان مۇنايىن جەتكٸزۋ مٷمكٸندٸگٸ ارتاتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
«قازٸرگٸ ۋاقىتتا بٸز قحر-عا 7 ملن تونناعا جۋىق مۇناي جەتكٸزەمٸز, بۇل كٶرسەتكٸشتٸ 20 ملن تونناعا دەيٸن ارتتىرۋعا, سونداي-اق, قازاقستاننان قىتايعا گاز جەتكٸزۋ كٶلەمٸن ۇلعايتۋعا مٷمكٸندٸك بار. وسىنىڭ بەرٸ ەلدەرٸمٸز اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرەدٸ», – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتٸ قازاقستان مەن قىتايدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىلىنا ەگجەي-تەگجەيلٸ توقتالدى.
«العاش رەت قىتايعا ازىق-تٷلٸك بيدايىن, باسقا دا دەندٸ داقىلداردى, اسبۇرشاقتار مەن مايلى داقىلدار تٷرلەرٸن, سونداي-اق, ەت پەن قۇس جەتكٸزۋ تۋرالى كەلٸسٸمگە كەلدٸك. بۇعان دەيٸن بٸزدە مۇنداي بولماعان ەدٸ. وسىلايشا, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن ٶندٸرۋشٸلەرٸمٸز ٷشٸن جول اشىلىپ وتىر. مەنٸڭشە, بۇل – قۋانىشتى جاعداي. سونىمەن بٸرگە, قىتاي تاراپىنىڭ تاۋار مەن فيتوسانيتارلىق ساپا جٶنٸندە قاتاڭ تالاپتارى بار. بٸزدٸڭ شارۋالار سوعان دايىن بولۋعا تيٸس», – دەدٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى قول جەتكەن ۋاعدالاستىقتاردىڭ ناقتىلانۋىنا نازار اۋدارىپ, ەكٸ ەل ٷكٸمەتتەرٸنٸڭ ونى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن تيٸستٸ جۇمىس جٷرگٸزۋ كەرەك ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«جاقىن ارادا مەملەكەتتٸك كەڭەستٸڭ تٶراعاسى لي كەتسيان قازاقستانعا ساپارمەن كەلەدٸ دەپ جوسپارلانۋدا. كەلٸسسٶزدەر بارىسىندا ەلدەرٸمٸز بٸرلەسە شەشەتٸن مەسەلەلەردٸ قوسىمشا تالقىلايتىن بولامىز», – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
سوڭىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ سامميت اياسىندا باسقا دا مەملەكەتتەر مەن دەلەگاتسييالار باسشىلارىمەن ەكٸجاقتى جەمٸستٸ كەزدەسۋلەر ٶتٸپ, ونىڭ بارىسىندا ٶزارا مٷددەلٸلٸك قالىپتاسقان تٷرلٸ مەسەلەلەر جٶنٸندە مازمۇندى پٸكٸر الماسۋلار بولعانىن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا جۇمىس ساپارى اياسىندا مەدەني نىسانداردى ارالادى. ەلباسى حانچجوۋ قالاسىنىڭ بٸرقاتار مەدەني نىساندارىنا باردى. اتاپ ايتقاندا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ سيحۋ كٶلٸنٸڭ جاعاسىندا ورنالاسقان لەيفەنت بۋددا عيباداتحاناسى مەن چجەتسزيان پروۆينتسيياسىنىڭ مۇراجايىن كٶردٸ.
حانچجوۋداعى لەيفەنت بۋددا عيباداتحاناسى 977 جىلى سالىنعان, ال 1924 جىلى ول تولىقتاي قيراعان. قازٸر ول قالپىنا كەلتٸرٸلٸپ, تۋريستەر ٷشٸن قايتا اشىلدى. لەيفەنت بۋددا عيباداتحاناسى كٶنە اڭىزدا سيپاتتالعان جəنە ەرتەدەگٸ رومانتيكامەن كٶمكەرٸلگەن سيحۋ كٶلٸنٸڭ ماڭايىنداعى ون كٶرٸكتٸ ورىننىڭ بٸرٸ.
حانچجوۋ قالاسىنىڭ مۇراجايى چجەتسزيان سەۋلەت ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ەيگٸلٸ پروفەسسورى چجان يۋيفەننٸڭ جوباسى بويىنشا سالىنعان. ول ارحەولوگييالىق جەدٸگەرلٸكتەر مەن مəدەني قۇندىلىقتاردى ساقتايتىن ٷلكەن ورتالىقتىڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى. ەكسپوزيتسييا الاڭى 10 زالدى قامتىپ جاتىر, ونىڭ جالپى اۋدانى 13 000 شارشى مەتردەن اسادى. ستاتيستيكا بويىنشا, جىل سايىن مۇراجايعا 2 ملن-نان استام ادام كەلەدٸ.
وسىلايشا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قحر-عا جاساعان جۇمىس ساپارى تابىستى اياقتالدى. بۇل ساپار قازاقستاننىڭ ابىرويىن ارتتىرىپ, ٶرٸسٸن كەڭەيتە تٷستٸ دەپ ايتۋعا تولىق نەگٸز بار.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان» – حانچجوۋدان (قىتاي)
.jpeg)