فوتو: baq.kz
مەجٸلٸس تٶراعاسى ەرلان قوشانوۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ كەزەكتٸ وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنعان ساياسي رەفورمالاردىڭ ماڭىزىن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت باستامالارى مەملەكەتتٸلٸكتٸ نىعايتۋعا, تەۋەلسٸزدٸكتٸ بەكەمدەۋگە جەنە بيلٸك جٷيەسٸن كەشەندٸ تٷردە جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان. تٶراعا قۇرىلتاي وتىرىسىندا كٶتەرٸلگەن ۇسىنىستاردى ۇلتتىق دەڭگەيدەگٸ ينستيتۋتسيونالدىق ٶزگەرٸستەردٸڭ باستاۋى دەپ باعالاپ, الداعى كەزەڭدە پارلامەنت پەن مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ جاڭا سيپاتقا يە بولاتىنىن جەتكٸزدٸ. بۇل تۋرالى ول پارلامەنتتٸڭ تٶمەنگٸ پالاتاسىنىڭ سەرسەنبٸ كٷنٸ ٶتكەن وتىرىسىندا ايتتى, دەپ حابارلايدى Ult.kz.
مەجٸلٸس سپيكەرٸ ەرلان قوشانوۆ:
قادٸرلٸ ەرٸپتەستەر!
كەشە بٸز مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاريحي باستامالارىنىڭ كۋەسٸ بولدىق.
بٸر توپ ەرٸپتەسٸمٸزبەن بٸرگە ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىنا قاتىستىق.
بەرٸڭٸز قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ سٶيلەگەن سٶزٸمەن تانىستىڭىزدار.
وندا ايتىلعان سٶزدەردٸڭ بارلىعى مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸ بەكەمدەۋگە, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ نىعايتۋعا باعىتتالعان.
پرەزيدەنتتٸڭ ەر رەفورماسى, ەر باستاماسى «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» دەگەن قاستەرلٸ ۇعىمنان باستاۋ الادى.
***
بۇل شىن مەنٸندە, تاريحي جيىن بولدى.
ەر قۇرىلتايدىڭ ەل شەجٸرەسٸندەگٸ ورنى دا, جٶنٸ دە بٶلەك ەكەنٸ سٶزسٸز.
دەگەنمەن, كەشەگٸ وتىرىستىڭ يدەولوگييالىق مازمۇنى تەرەڭ, ساياسي سالماعى ەلدەقايدا باسىم.
قۇرىلتايدا پرەزيدەنتٸمٸز ەل تاعدىرىنا تٸكەلەي قاتىستى جاڭا, اۋقىمدى ەرٸ بەتبۇرىستى رەفورمالار جيىنتىعىن ۇسىندى.
بۇل رەفورمالار – ۇلتتىق دەڭگەيدەگٸ ينستيتۋتسيونالدىق ترانسفورماتسييانىڭ باستاۋى.
سونىڭ اياسىندا مەملەكەتتٸك قۇرىلىمنىڭ كونتسەپتسيياسى كەشەندٸ تٷردە ٶزگەرمەك.
سٶيتٸپ, بيلٸك ارحيتەكتۋراسى تٷبەگەيلٸ جاڭعىرادى.
بۇل قادامداردى «پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ ەدٸلەت جولى» دەپ ايتۋعا بولادى.
ول جۇمىس بٷگٸن عانا باستالعان جوق.
قاسىم-جومارت كەمەلۇلى پرەزيدەنتتٸككە كٸرٸسكەن العاشقى كٷننەن باستاپ كەزەڭ-كەزەڭٸمەن ٸسكە اسىپ كەلە جاتقان جٷيەلٸ, كەشەندٸ رەفورمالاردىڭ زاڭدى جالعاسى.
***
ەرٸپتەستەر, بۇل باستامالاردىڭ ٷلكەن بٸر باعىتى پارلامەنتتٸڭ كەلەشەگٸنە قاتىستى.
مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى وسى ٶزگەرٸستەردٸڭ قايناعان ورتاسىندا جٷر.
بارلىق فراكتسييا جەتەكشٸلەرٸ, بٸراز ەرٸپتەسٸمٸز جۇمىس توبىنىڭ قىزمەتٸنە بەلسەنە اتسالىستى.
جارتى جىل بويى بولاشاق پارلامەنتتٸڭ قۇرىلىمى مەن قۇزىرەتٸ تٶڭٸرەگٸندە ناقتى نورمالار ەزٸرلەپ, ۇسىنىستار بەردٸ.
ەر پارتييانىڭ ساياسي ۇستانىمى مەن كٶزقاراسى پرەزيدەنتتٸڭ پوزيتسيياسىمەن ٷندەستٸ.
جالپى, پارلامەنتتٸك رەفورما ساياسي جٷيەنٸ قايتا قاراۋعا جول اشىپ وتىر.
بٸر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ – ەل بولاشاعى ٷشٸن تاعدىرشەشتٸ, ٶتە قاجەت شەشٸم.
ول – ساياسي جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ناقتىلاۋ, پارتييالاردىڭ ينستيتۋتسيونالدىق رٶلٸن كٷشەيتۋ, زاڭ شىعارۋ پروتسەسٸن كەسٸبيلەندٸرۋ دەگەن سٶز.
مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, بٸزدٸڭ ماقساتىمىز – مٷلدەم جاڭا سيپاتتاعى ىقپالدى زاڭ شىعارۋشى ورگان قۇرۋ.
«كٷشتٸ پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت» فورمۋلاسىن ودان ەرٸ كٷشەيتۋ.
قازٸر مەجٸلٸستە 6 فراكتسييا قويان-قولتىق جۇمىس ٸستەپ جاتىر.
كٶپپارتييالى قىزمەتتە مول تەجٸريبە جينادىق.
سول تەجٸريبە الدا پروپورتسيونال جٷيەمەن جاساقتالاتىن بٸر پالاتالى پارلامەنتتٸڭ نەگٸزٸ بولۋعا تيٸس.
***
سونداي-اق, مەملەكەت باسشىسىنىڭ پرەزيدەنتتٸك كۆوتادان باس تارتۋى, اسسامبلەيا كۆوتاسىن الىپ تاستاۋى – پارلامەنتكە تولىق دەربەستٸك بەرۋ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
ەڭ باستىسى بۇل ليبەرالدى باستامانى حالىقارالىق ساياسي ۇيىمدار قولدايتىنى انىق.
حالقىمىزدىڭ تاراپىنان دا كەڭٸنەن قولداۋ تاپقانىنا كٶزٸمٸز جەتٸپ وتىر.
ول ەلەمدٸك تەجٸريبەگە, جاھاندىق كونۆەنتسييالارعا تولىق سەيكەس كەلەدٸ.
بٸر سٶزبەن ايتقاندا, وتاندىق پارلامەنتاريزم تاريحىندا باتىل دا دەموكراتييالىق قادامدار جاسالىپ جاتىر.
***
ەڭ باستى جاڭالىق – پرەزيدەنتتٸڭ بولاشاق پارلامەنتتٸ قۇرىلتاي دەپ اتاۋدى ۇسىنۋى.
مۇنى ٶتە ۇتىمدى شەشٸم دەر ەدٸم.
مەنٸڭ ويىمشا, تاريحي تۇرعىدان دا, قازٸرگٸ زامان تۇرعىسىنان دا پارلامەنتتٸڭ تابيعاتىن اشا تٷسەتٸن اتاۋ.
قۇرىلتاي – قاي كەزەڭدە دە دالا دەموكراتيياسىنىڭ نەگٸزٸ بولعان.
ەجەلدەن ۇلت تاعدىرىن ايقىنداعان, ەل اماناتىن ارقالاعان ينستيتۋت.
پرەزيدەنت دەل وسى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ بولاشاق پارلامەنتكە جٷكتەپ وتىر.
***
سونىمەن قاتار, كەيٸنگٸ كەزدە ۇلتىمىزدى ۇيىستىراتىن, قوعامدى بٸرٸكتٸرەتٸن ينستيتۋتقا دەگەن قاجەتتٸلٸك ارتا تٷسۋدە.
شىنىن ايتۋ كەرەك, بۇل تۇرعىدا اسسامبلەيا مەن ۇلتتىق قۇرىلتاي ٶز ميسسيياسىن تولىق ورىندادى.
ەندٸ وسى باعىتتاعى جۇمىستى جٷيەلەپ, جانداندىرۋ ٷشٸن پرەزيدەنت حالىق كەڭەسٸن قۇرۋدى ۇسىندى.
ول قوعامدىق كونسەنسۋس پەن سەنٸم الاڭىنا اينالادى.
ايتا كەتەرلٸك جايت, حالىق كەڭەسٸ پارلامەنتتٸڭ بالاماسى ەمەس.
بۇل – مەملەكەت پەن حالىق اراسىنداعى التىن كٶپٸر.
وعان ەتنو-مەدەني ورتالىقتاردىڭ, ٸرٸ قوعامدىق بٸرلەستٸكتەردٸڭ, مەسليحاتتار مەن ايماقتارداعى قوعامدىق كەڭەستەردٸڭ مٷشە بولۋى اشىقتىقتى ارتتىرىپ, نەتيجەلٸ جۇمىسقا ارقاۋ بولادى.
وسىلايشا, بٸز ساياسي كوممۋنيكاتسييانىڭ تىڭ فورماتىنا كٶشەمٸز.
جاڭا ساياسي مەدەنيەتكە جول اشامىز.
حالىق كەڭەسٸ – ەلدەگٸ ەڭ جوعارى كونسۋلتاتيۆتٸك ورگان مەرتەبەسٸنە يە بولادى.
***
بۇدان بٶلەك, بيلٸك تارماقتارىن جاڭعىرتۋ ٷشٸن مەملەكەت باسشىسى ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگٸزۋ باستاماسىن كٶتەردٸ.
بٸردەن ايتا كەتەيٸن, بۇل بيلٸكتٸ بٶلۋ ەمەس.
مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن قازٸرگٸ زامانعا بەيٸمدەۋ.
وسى ۇسىنىستار قازاقستاننىڭ ساياسي جٷيەسٸن ايتارلىقتاي جاڭعىرتىپ, جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيگە كٶتەرەدٸ.
***
جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ بەرٸ جاڭا كونستيتۋتسييالىق تٷزەتۋلەر قابىلداۋدى تالاپ ەتٸپ وتىر.
بۇل – جاڭا كونستيتۋتسييا قابىلداۋمەن پارا-پار ٶزگەرٸس, تاريحي قادام دەۋگە بولادى.
پرەزيدەنتتٸڭ ساياسي باعىتىنىڭ ٶزەگٸندە ەدٸلدٸك يدەياسى جاتىر.
وسى تۇرعىدا, جاڭا كونستيتۋتسييا ەدٸلەتتٸ قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق ٸرگەتاسىنا اينالماق.
ەڭ باستىسى, مەملەكەت باسشىسى «بٸز بەرٸمٸز ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى ەڭ جوعارى ماقسات رەتٸندە كٶزدەيمٸز» دەگەن قاعيداتتى اتا زاڭعا شەگەلەپ جازۋىمىز كەرەك دەدٸ.
رەفورمالار, اۋقىمدى ٶزگەرٸستەر – بٸر ادامنىڭ ەمەس, تۇتاس ۇلتتىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ.
كەشە پرەزيدەنت بٸر توپ مەجٸلٸس دەپۋتاتىن جوعارى مەملەكەتتٸك ناگرادالارمەن ماراپاتتادى.
بۇل بٷكٸل پالاتا جۇمىسىنا بەرٸلگەن باعا دەپ بٸلەمٸز.
جەنە ول بٸزگە زور جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەيدٸ.
الدىمىزدا جۇمىس كٶپ.
پرەزيدەنت رەفورمالارى مەن باستامالارىن زاڭنامالىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋگە تيٸسپٸز.
ەر دەپۋتات, بارلىق فراكتسييا وسى جۇمىسقا بەلسەنە اتسالىسۋى كەرەك.
