دۋلات يسابەكوۆ بالا كٷنٸندە اۋرۋشاڭ بولىپ, قاتتى سىرقاتتانىپ, تٸپتٸ «قايتىس بولعان». جەرلەۋگە دايىنداپ, كيٸزگە وراپ, بٶلمەدەن شىعارعان سەبيدٸڭ تاڭەرتەڭ بەتٸنە قاراعاندا كٷلٸپ جاتقانىن كٶرٸپ, بەرٸ قاتتى تاڭعالعان. وسىلايشا, ول تاعدىردىڭ اۋىر سىنىنان امان قالعان, دەپ حابارلايدى ult.kz.
بۇل تۋرالى دۋلات يسابەكوۆ كٶزٸ تٸرٸسٸندە نارتاي ارالبايۇلىنا بەرگەن سۇحباتىندا ايتقان.
دۋلات يسابەكوۆتٸڭ اتا-باباسى ەڭبەكقور, تاعدىردىڭ تالاي اۋىر سىناعىنا تٶتەپ بەرگەن جاندار ەدٸ. اتاسى الدابەرگەن تەمٸرجول قۇرىلىسىنا قاتىسىپ, اۋىر ەڭبەكتٸڭ سالدارىنان جازىلماس دەرتكە شالدىعىپ, بالاسى يسابەكتٸ كەنجە ٸنٸسٸ مەۋلەنگە اماناتتاپ كەتەدٸ. وسىلايشا, يسابەك ەكەسٸندەي بولعان مەۋلەننٸڭ قولىندا ٶسٸپ, وتباسىن قۇرادى.
دۋلات يسابەكوۆتٸڭ اتا-بابالارى سىردىڭ ارعى جاعىنان شىققان. 1940 جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋ ناۋقانى كەزٸندە ەكەسٸ يسابەك وتباسىمەن بٸرگە سايرامعا كٶشٸرٸلەدٸ. سول كەزدە اناسى جٷكتٸ بولىپ, دۋلات دٷنيەگە كەلەدٸ. ونىڭ ەسٸمٸن قويۋعا اتاسى مەۋلەن ەرەكشە مەن بەرگەن. ول جاڭا تۋعان نەمەرەسٸنٸڭ ەسٸمٸن كٸتاپتان قويماي, «قالىڭ دۋلاتتاردىڭ اراسىندا دٷنيەگە كەلدٸ» دەپ, دۋلات دەپ اتاۋدى ۇسىنادى. الايدا باستاپقىدا اتا-اناسى بالانىڭ قۇلاعىنداعى تەسٸكتٸ ەسكەرٸپ, نىسانباي ەسٸمٸن بەرەدٸ. دەگەنمەن مەۋلەننٸڭ حابارىنان كەيٸن يسابەك قايتا ازان شاقىرىپ, ۇلىنا دۋلات ەسٸمٸن بەرەدٸ.
قالامگەردٸڭ ەڭبەك جولى
ول 1942 جىلى 20 جەلتوقساندا وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى, ارىس اۋدانى, «لەنين جولى» اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. 1963 جىلى ەل-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فيلولوگييا فاكۋلتەتٸن تەمامداعان. ەڭبەك جولىن 1963-1968 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تەلەۆيزييا جەنە راديو حابارىن تاراتۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميتەتٸندە اعا رەداكتور قىزمەتٸنەن باستاعان. 1968-1970 جىلدارى «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەديياسى» باس رەداكتسيياسىندا اعا عىلىمي رەداكتور, 1971-1976 جىلدارى «جۇلدىز» جۋرنالىندا بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ بولعان. 1976-1980 جىلدارى «جالىن» باسپاسىندا رەداكتسييا مەڭگەرۋشٸسٸ قىزمەتٸن اتقاردى. 1980-1988 جىلدارى قر مەدەنيەت مينيسترلٸگٸنٸڭ رەپەرتۋارلىق-رەداكتسييالىق القاسىندا باس رەداكتور بولىپ جۇمىس ٸستەدٸ. ال 1988-1997 جىلدارى قازاق تەلەديدارىنىڭ باس رەداكتورى, «جازۋشى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى قىزمەتتەرٸن اتقاردى. 1997 جىلدان باستاپ مەدەنيەتتانۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولدى. كٶزٸ تٸرٸسىندا رەسپۋبليكالىق «مەدەنيەت» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, سونداي-اق تەمٸربەك جٷرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ٶنەر اكادەميياسىنىڭ پروفەسسورى بولدى.
ەدەبيەتكە العاش قادام باسقان جىلدارى ونىڭ «جولدا» دەپ اتالاتىن العاشقى ەڭگٸمەسٸ 1963 جىلى قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ «زامانداستار» جيناعىنا ەندٸ. سول جىلى «شويىنقۇلاق» اتتى ەڭگٸمەسٸ «لەنينشٸل جاس» گازەتٸندە جارييالانىپ, جازۋشىنىڭ ەسٸمٸ وقىرماندارعا كەڭٸنەن تانىلدى.
يسابەكوۆتٸڭ شىعارماشىلىعىندا «گاۋھار تاس», «دەرمەنە», «پەرi مەن پەرiشتە», «تiرشiلiك», «ٶكپەك جولاۋشى», «بٸز سوعىستى كٶرگەن جوقپىز», «قارعىن» (1980) سىندى پروزالىق تۋىندىلارى ەرەكشە ورىن الادى. سونىمەن قاتار «شويىنقۇلاق», «اقىراماشتان ناۋرىزعا دەيٸن», «ەسكەرتكٸش», «سوتسياليزم زەۋلٸمٸ», «كونفرونتاتسييا», «تالاحان-186», «بوناپارتتىڭ ٷيلەنۋٸ», «اي-پەتري اقيقاتى», «كەمپٸرلەر», «شالدار», «تىنىشتىق كٷزەتشٸسٸ» شىعارمالارى ەر جىلدارى جارىق كٶرٸپ وتىردى.
جەكەلەگەن پوۆەستەرٸ مەن ەڭگٸمەلەرٸ قىتاي, ۆەنگر, نەمٸس, چەح, بولگار, تٷرٸك, ٶزبەك جەنە اعىلشىن تٸلدەرٸنە اۋدارىلىپ, شەتەلدٸك وقىرماندارعا تانىستىرىلدى. جازۋشىنىڭ شىعارمالارى نەگٸزٸندە بٸرنەشە كٶركەم فيلمدەر مەن تەلەسەريالدار تٷسٸرٸلدٸ. «گاۋھار تاس» (1975), «دەرمەنە» (1994), «تاۋقىمەت» (1998, «تٸرشٸلٸك» پوۆەسٸ بويىنشا), «لوتەرەيا» (2013, «ەرجەتكەنشە» پوۆەسٸ بويىنشا), «بالۋان شولاق» (2019, «جاۋجٷرەك» پەساسى نەگٸزٸندە) كٶرەرمەنگە جول تارتتى. سونداي-اق ونىڭ ەيگٸلٸ «ەپكە» پەساسى بويىنشا تەلەسەريال تٷسٸرٸلگەن.
بەلگٸلٸ جازۋشى ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆ يسابەكوۆتٸڭ دراماتۋرگيياعا كەلگەن العاشقى تۋىندىلارىنىڭ بٸرٸ «ەپكە» پەساسىنا ەرەكشە توقتالادى. ونىڭ ايتۋىنشا, «ەپكە» – ٶلمەيتٸن تاقىرىپقا ارنالعان شىعارما. راسىندا, بۇل پەسا وتباسىلىق قۇندىلىقتار, جاقىندارىڭا دەگەن جاناشىرلىق پەن قۇرباندىق مەسەلەسٸن قوزعايدى. جازۋشى اتالعان تۋىندىسىندا ادام جانىنىڭ نەزٸك قىرلارىن شەبەرلٸكپەن اشا بٸلگەن. «ەپكە» پەساسىنىڭ باستى كەيٸپكەرٸ – ٶمٸرٸن باۋىرلارىنا ارناعان ەپكە. ونىڭ تاعدىرى ارقىلى جازۋشى قوعامداعى ەيەل بەينەسٸن, ونىڭ مەيٸرٸمٸ مەن جانكەشتٸلٸگٸن كٶركەمدٸك دەڭگەيدە كٶرسەتەدٸ.
دۋلات يسابەكوۆتٸڭ شىعارمالارى ٶزەكتٸلٸگٸن ەشقاشان جوعالتپايدى, سەبەبٸ ول قوعام مەن ادامنىڭ ٸشكٸ جان دٷنيەسٸن تەرەڭ زەرتتەپ, ولاردىڭ ەڭ شىنايى سەزٸمدەرٸن قاعازعا تٷسٸرگەن جازۋشى. ول ەر شىعارماسىندا ادامنىڭ تاعدىرىن, جان ازابىن, ماحابباتى مەن ٶكٸنٸشٸن, ٶمٸردٸڭ مەنٸن فيلوسوفييالىق تۇرعىدا سۋرەتتەيدٸ. جازۋشى كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ ەرقايسىسىنىڭ ٶزٸندٸك مٸنەزٸ, ەرەكشەلٸگٸ, تاعدىرى بار. بۇل ونىڭ تۋىندىلارىنىڭ ٶمٸرشەڭ بولۋىنا ىقپال ەتەدٸ.
دۋلات يسابەكوۆ – ەدەبيەت پەن ٶنەرگە بار جان-تەنٸمەن بەرٸلگەن, شىعارماشىلىعىن ادام تاعدىرىن زەرتتەۋگە ارناعان سۋرەتكەر. ونىڭ قالامىنان تۋعان تۋىندىلار قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ التىن قورىنا ەنگەن جاۋھارلار. ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆتٸڭ «جازۋشى – ٶمٸردەن ٶنەر جاسايتىن تۇلعا» دەگەن پٸكٸرٸ يسابەكوۆكە تولىقتاي ساي كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ ول تەك سٶزدەن كٶركەم شىعارما جاساپ قانا قويماي, سول شىعارمالار ارقىلى وقىرماننىڭ جٷرەگٸنە جول تاباتىن قالامگەر.
دۋلات يسابەكوۆ – قازاق ەدەبيەتٸ مەن دراماتۋرگيياسىنىڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلٸ, شىعارمالارى ەلەمنٸڭ التى تٸلٸنە اۋدارىلعان تالانتتى قالامگەر. ونىڭ دراماتۋرگييالىق مۇراسى 26-دان استام پەسانى قامتيدى, ولاردىڭ قاتارىندا «ەپكە», «ەرتەڭدٸ كٷتۋ», «مۇراگەرلەر», «كٸشكەنتاي اۋىل», «ەسكٸ ٷيدەگٸ ەكٸ كەزدەسۋ», «تور», «اكتريسا», «اققۋ-جٸبەك», «ەنشٸ قۇستار فەستيۆالٸ», «مۇڭلىق-زارلىق» سەكٸلدٸ تۋىندىلار بار. بۇل شىعارمالار جىلدار بويى قازاق تەاترلارىندا ٷزدٸكسٸز قويىلىپ, كٶرەرمەننٸڭ ىستىق ىقىلاسىنا بٶلەندٸ. سونداي-اق, ونىڭ پەسالارى سانكت-پەتەربۋرگ, ومبى, لوندون, بولگارييا, تەجٸكستان, تٷركييا, ٶزبەكستان, باشقۇرتستان تەاترلارىنىڭ ساحنالارىندا دا كٶرەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى.
2012 جىلى جازۋشىنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي ٶتكەن «يسابەكوۆ ەلەمٸ» حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالٸنە التى وتاندىق جەنە التى شەتەلدٸك تەاتر ۇجىمدارى قاتىستى. ال 2014 جىلى لوندوندا ۇيىمداستىرىلعان «قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ اپتالىعى» اياسىندا كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتٸندە قالامگەردٸڭ «The Little Pearl and Other Stories» («گاۋھار تاس») اتتى اعىلشىن تٸلٸندەگٸ جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەرٸ ٶتتٸ. وسى شارادا لوندوننىڭ «Giant Olive Theatre» تەاترىندا ونىڭ «ٶكپەك جولاۋشى» پەساسىنىڭ پرەمەراسى ساحنالاندى.
2015 جىلى لوندوندا ٶتكەن «قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ كٷندەرٸ» فەستيۆالٸندە جازۋشىنىڭ «بٸز سوعىستى كٶرگەن جوقپىز» پوۆەسٸ «We Never Know the War...» اتاۋىمەن اعىلشىن تٸلٸنە اۋدارىلىپ, وقىرمانعا جول تارتتى.
2016 جىلى مەسكەۋدەگٸ «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا» باسپاسىنان قالامگەردٸڭ تٶرت تومدىق شىعارمالار جيناعى جارىق كٶرسە, 2017 جىلى لوندوندا ونىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان «قازاق ٶنەرٸنٸڭ فەستيۆالٸ» ۇيىمداستىرىلدى. بۇل شاراعا م. ەۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتٸك اكادەمييالىق دراما تەاترى مەن رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتٸك كەرٸس مۋزىكالىق كومەدييا تەاترى قاتىسىپ, ال Pajarito تەاترى «اققۋ-جٸبەك» پەساسىن اعىلشىن تٸلٸندە ساحنالادى. وعان قوسا وسى فەستيۆال اياسىندا «اققۋ-جٸبەك» پەسالار جيناعى مەن «Short Stories: Dedicated to the 25th Anniversary of Kazakhstan Independence» اتتى ەلەكتروندى كٸتاپتىڭ تۇساۋكەسەرٸ ٶتتٸ.
2018 جىلى جازۋشىنىڭ «قارعىن» رومانى فرانتسۋز تٸلٸنە, ال «ەرجەتكەنشە» پوۆەسٸ بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ التى رەسمي تٸلٸنە اۋدارىلىپ, «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى» قوعامدىق قورىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كٶردٸ.
دۋلات يسابەكوۆ – قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ, قر مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, تەۋەلسٸز قازاق پەن-كلۋبىنىڭ جەنە پلاتينالى «تارلان» سىيلىقتارىنىڭ يەگەرٸ. سونداي-اق, ول «دوستىق» جەنە «قۇرمەت» وردەندەرٸمەن ماراپاتتالعان, ەلدٸڭ ەدەبي مۇراسىنا سٷبەلٸ ٷلەس قوسقان قايراتكەر قالامگەر.
جازۋشى قيىن كەزەڭدە دٷنيەگە كەلدٸ. ەكەسٸ سوعىسقا كەتكەندە ول جٶرگەكتەگٸ سەبي ەدٸ. اناسى بەس بالامەن جالعىز قالىپ, تۇرمىس تاۋقىمەتٸن كٶپ كٶردٸ. دۋلات بالا كٷنٸندە اۋرۋشاڭ بولىپ, قاتتى سىرقاتتانىپ, تٸپتٸ «قايتىس بولدى» دەپ سانالعان. جەرلەۋگە دايىنداپ, كيٸزگە وراپ, بٶلمەدەن شىعارعان سەبيدٸڭ تاڭەرتەڭ بەتٸنە قاراعاندا كٷلٸپ جاتقانىن كٶرٸپ, بەرٸ قاتتى تاڭعالعان. وسىلايشا, ول تاعدىردىڭ اۋىر سىنىنان امان قالعان.
دۋلات يسابەكوۆ بالا كٷنٸندە ٶتە بۇزىق بولىپ, تٸپتٸ 9-سىنىپتا وقۋدان شىعىپ كەتە جازداعان. اناسى دٷنيەدەن ٶتكەن سوڭ, باۋىرلارىمەن بٸرگە تۋعان اۋىلىنان كٶشەدٸ. سول كەزەڭ ونىڭ شىعارماشىلىق ٶمٸرٸنە تەرەڭ ٸز قالدىردى. ەپكەلەرٸ مەن ٷلكەن اعاسى ولاردى قاناتىنىڭ استىنا الىپ, قامقورلىق كٶرسەتكەن. ەپكەلەرٸ باۋىرلارىنا تۋعان بالالارىنان دا ارتىق قاراپ, ولاردى جەتكٸزۋ ٷشٸن ٶز ٶمٸرلەرٸن قۇربان ەتتٸ. بۇل جاعداي كەيٸنٸرەك «ەپكە» پەساسىنىڭ دٷنيەگە كەلۋٸنە تٷرتكٸ بولدى.
دۋلات يسابەكوۆتٸڭ بالالىق شاعى قيىندىقپەن قاتار قىزىققا دا تولى بولدى. ول اۋىلدا ماقتا تەرٸپ, كٷنكٶرٸس ٷشٸن اۋىر جۇمىس اتقاردى. مەكتەپ قابىرعاسىندا ەدەبيەتكە قۇشتارلىعى ارتىپ, العاشقى ٶلەڭدەرٸ مەن ەڭگٸمەلەرٸن جازا باستادى. ونىڭ العاشقى ەڭگٸمەسٸ 1963 جىلى «جولدا» جيناعىندا جارىق كٶردٸ. كەيٸننەن «قارعىن» رومانى, «تٸرشٸلٸك», «قارا شاڭىراق» سيياقتى پوۆەستەرٸ وقىرمان جٷرەگٸنەن ورىن تاپتى.
ول ەرتٷرلٸ باسپالاردا, تەلەراديو كوميتەتتەرٸندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. قازاق ەدەبيەتٸنە, دراماتۋرگيياسىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوستى. ونىڭ شىعارمالارى شەتەلدٸك تەاترلاردا قويىلىپ, حالىقارالىق دەرەجەدە مويىندالدى. 2012 جىلى الماتىدا العاش رەت «يسابەكوۆ ەلەمٸ» فەستيۆالٸ ٶتٸپ, ونىڭ شىعارمالارى بٸرنەشە ەلدە ساحنالاندى.
قالامگەر ۇلتتىق مەسەلەلەردٸ ەردايىم العا قويدى. 2013 جىلى ەكس-پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الدىندا ورالماندار مەسەلەسٸن كٶتەرٸپ, ولاردىڭ ەلدەن قايتا كٶشٸپ كەتۋٸنە سەبەپشٸ بولعانداردى جازالاۋدى ۇسىندى.
دۋلات يسابەكوۆتٸڭ شىعارماشىلىعى مەن ازاماتتىق ۇستانىمى قازاق ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸنە زور ىقپال ەتتٸ. ونىڭ كٶزٸن كٶرگەن, دەمدەس بولعان, دەرٸسٸن تىڭداعان ازاماتتاردىڭ, شەكٸرتتەرٸنٸڭ سٶزٸنشە, جازۋشى بيلٸك ٶكٸلدەرٸمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولسا دا, قوعامنىڭ, ۇلتتىڭ مەسەلەسٸن كەز كەلگەن باسشىنىڭ الدىندا ايتا بٸلگەن.
