قازاقتىڭ كٶرنەكتٸ جازۋشىسى دۋلات يسابەكوۆ قاي كەزدە دە قوعامدىق ٶمٸرگە بەلسەنە ارالاسىپ, ەلدە بولىپ جاتقان ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ وقيعالارعا ٶز كٶزقاراسىن بٸلدٸرٸپ وتىرادى.
قالامگەردٸ تولعاندىرعان مەسەلە كٶپ: وقىرمان مەن ەدەبيەت اراسىنداعى بايلانىس, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردەگٸ توسىن جەيتتار مەن مەدەنيەت سالاسىنداعى تٷيتكٸلدەر… بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ ەڭگٸمەمٸز دە وسى تٶڭٸرەكتە ٶربٸدٸ.
– «تاماعى توقتىق, جۇمىسى جوقتىق ازدىرار ادام بالاسىن» دەيدٸ حاكٸم اباي. ەلٸمٸزدە سوڭعى كەزدەرٸ بولىپ جاتقان لاڭكەستٸك ەرەكەتتەردٸڭ, تٷرلٸ زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ, جاستار اراسىنداعى قىلمىستىڭ كٶبەيۋٸنە وسى اباي اتامىز ايتقان جاعىمسىز نەرسەلەر ەسەر ەتٸپ وتىرعان جوق پا?
– سۇلمانماحمۇتتىڭ: «جاقسىلىق كٶرسەم ٶزٸمنەن, جاماندىق كٶرسەم ٶزٸمنەن» دەگەن سٶزٸ بار. بەرٸ ٶزٸمٸزدەن بولىپ جاتىر. بٸزگە جاۋ سىرتتان كەلٸپ وتىرعان جوق. ٶزٸمٸز وسىنداي جاعدايعا جەتكٸزٸپ الدىق. قالاي? ٶيتكەنٸ بٸز سەبەبٸمەن ەمەس, سالدارىمەن عانا كٷرەسٸپ جٷرمٸز. مەسەلەن, ٶزٸن-ٶزٸ ٶلتٸرٸپ جاتقان بالالاردىڭ تٷپ-تٶركٸنٸ, سەبەبٸ نەدەن ەكەنٸن زەرتتەپ وتىرعان ارنايى عىلىمي ينستيتۋتتار بار ما? جوق. ونىڭ سالدارىنا ٷڭٸلٸپ وتىرعان دا ەشكٸم جوق. وسىنداي زەرتتەۋسٸز, سالدارى انىقتالماعان جاعدايلاردا مۇنداي ٸس-ەرەكەتتەردٸڭ بەلەڭ الا بەرەتٸنٸ داۋسىز. قازٸر جاستارىمىزدىڭ كٶبٸ – جۇمىسسىز. ۇرلىق ٸستەگەن جٸگٸتتەن سۇراساڭىز, «جۇمىس جوق, اقشا جوق, سوسىن امالسىز ۇرلىققا باردىم» دەيدٸ. بالاسىن ساتقان ەيەلدەن سۇراساڭىز: «كٷن كٶرٸسٸم قيىنداپ كەتتٸ, بالامدى ساتپاعاندا نە ٸستەيمٸن?» دەپ, ٶزٸڭە قارسى ساۋال قويادى. بالاسىن ساتۋ دەگەن ەشقانداي دٸندە جوق نەرسە. نەمەسە ساتۋ ٷشٸن بالا تۋۋ سيياقتى دٷنيەلەر بٸزدە عانا ورىن الىپ وتىر. وسىنىڭ بەرٸنٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸ نەدە? جۇمىسسىزدىق پەن تويىپ تاماق ٸشكەندەردٸڭ كەسٸرٸ. ەلٸمٸزدە «ديپلوممەن – اۋىلعا» باعدارلاماسى جٷزەگە استى. وسى جاپ-جاقسى باعدارلامانىڭ ٶزٸن كەيدە الاۋلاتىپ, جالاۋلاتىپ جالعان ۇرانعا اينالدىرىپ العاندايمىز. مەسەلەن, مەنٸڭ اۋىلىم مونتايتاستا سەگٸز جٷز حالىق تۇرادى. ول اۋىلعا ديپلوممەن كٸمدەر بارادى? اۋىلدا تەك مەكتەپ عانا جۇمىس ٸستەپ تۇر. ديپلومى بارلاردىڭ بەرٸن تەك مەكتەپكە اپارا المايمىز عوي. كەڭەس ٷكٸمەتٸ تاراعاننان كەيٸن كولحوز-سوۆحوزداردى ساقتاپ قالعان ەكٸ مەملەكەت عانا بار. ول – ٶزبەكستان مەن بەلورۋسسييا. ولاردىڭ بەرٸندە دە جۇمىس بار. مٷمكٸن, ايلىعى از شىعار. باستىسى, ەكٸ قولعا بٸر كٷرەك تابىلىپ تۇر. بٷگٸنگٸدەي ناۋقان قىزىپ وتىرعان جاعدايدا ولار قولىنان كەتپەنٸ مەن ايىرىن تاستاعان جوق. بارلىعى جۇمىسپەن قامتىلعان. بٸزدە بەرٸ تاراپ كەتتٸ. ەكٸ قولعا بٸر كٷرەك تابىلماي تۇر. مەنٸڭشە, قىلمىستىڭ كٶبەيۋٸنٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸ وسىندا جاتىر. قازٸر ەلٸمٸزدە تٷرلٸ دٸني ورتالىقتار قاپتاپ كەتتٸ. سونى كٶرٸپ, بٸلٸپ جٷرگەنٸمٸزبەن, كٷرەسۋگە قاۋقارىمىز جوق. قىسقا بالاق, ساقالدىلار كٶپ. ولار قانداي اعىمنىڭ ٶكٸلدەرٸ? ولار دٸنبۇزارلار ەمەس پە? ونى نەگە زەرتتەمەيمٸز? سيريياعا كٸم كەتٸپ جاتىر? اداسىپ جٷرگەندەر. جۇمىس جوق, اقشاسىز جٷرگەندەردٸ تٷرلٸ اعىمعا الىپ كەتۋ وڭاي. ولاردى ەڭ الدىمەن اقشامەن كٶزٸن بايلايدى. تەگٸن تاماق بەرەدٸ, وقىتادى. ارى قاراي يٸرٸم سيياقتى ٶزٸنە تارتىپ ەكەتەدٸ دە, وڭاي اداستىرادى. سوسىن ٶز قالاۋىن جٷزەگە اسىرا بەرەدٸ. اقتٶبە, الماتىدا ورىن العان وقيعالاردىڭ تامىرى وسىندا ما دەپ قالامىن. ٶتكەندە الماتىنى دٷرلٸكتٸرگەن جالعىز ادام ەكەن. جالعىز ادامنىڭ كەسٸرٸنەن جالعىز الماتى عانا دٷرلٸكتٸ مە? بٷكٸل قازاقستاننىڭ نازارىن ٶزٸنە اۋداردى. نەگە بٸر ادام ەمٸن-ەركٸن قيمىلداپ جٷر? وسىنىڭ بەرٸ دە بٸزدٸڭ كٶپ نەرسەگە دايىن ەمەستٸگٸمٸزدٸ كٶرسەتەدٸ. ەلباسى باستاپ ەلٸمٸزدە تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاپ وتىرعانى قۋانتادى. ول دا دۇرىس. بٸراق «تىنىشپىز» دەپ الاڭسىز وتىرۋعا تاعى بولمايتىنىن سوڭعى وقيعالار دەلەلدەپ بەردٸ.
– جاستاردىڭ كٶپ «اداسۋىنىڭ» تاعى بٸر سەبەبٸ – بٸلٸمٸنٸڭ جوقتىعىنان, ساۋاتسىزدىقتان تۋىنداپ وتىرعان جوق پا?
– بٸلٸمسٸزدٸك دەگەنٸمٸز نە? وقىماعان ناداندىق پا? بٸراق بۇلاردىڭ بارلىعى كەمٸندە 11 جىل مەكتەپ پارتاسىندا وتىرعاندار عوي. كەزٸندە جەتٸ كلاسستىق بٸلٸمٸمەن ەل باسقارعان ادامدار بولدى. ونى تاريحتان بٸلەسٸزدەر. ەرٸپ تانىمايتىن, مەكتەپتە وتىرماعان اقساقالدار ەلدەقايدا اقىلدى بولعان جوق پا? مەنٸڭشە, مۇنداعى ەڭ ٷلكەن كٸلتيپان – سانانىڭ تٶمەندٸگٸ. سانانىڭ تٶمەندٸگٸ نەدەن باستالادى? كەشەگٸ جٸگٸت تۋرالى دا «تەرتٸبٸ دۇرىس ەدٸ» دەگەن پٸكٸرلەر ايتىلىپ جاتىر. ول بالانىڭ اداسۋىنا ەدەبيەتتٸ وقىماعاندى-عى دەپ ايتار بولساق, بٸر عانا جالاڭ سەبەپ بولار ەدٸ. كٶركەم ەدەبيەتتٸ كٶپ وقىعان ادام ونداي ٸس-ەرەكەتكە بارمايتىن دا بولار, ەرينە. بٸراق ون بٸر جىل بويى پارتادا وتىرعاندا, مەكتەپ باعدارلاماسى بويىنشا ەدەبيەت ساباعىنان قۇرىعاندا بٸرنەشە شىعارمامەن تانىستى عوي. سوندىقتان ونى ساۋاتسىزدىقتان وسىنداي ٸس-ەرەكەتكە باردى دەپ ايتۋعا اۋزىم بارمايدى. راس, كەزٸندە بٸزدٸڭ ەدەبي شىعارمالارىمىز قولدان قولعا تيمەدٸ. تٸپتٸ مەنٸڭ العاشقى كٸتابىم 24 مىڭ تارالىممەن جارىق كٶرگەن ەدٸ. قازٸر سول تارالىم ەكٸ مىڭعا تٷسٸپ قالدى. «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ تارالىمى – 240 مىڭ بولاتىن. قونىشىنا تىعىپ الىپ قويشىلار تاۋدا وقىپ جٷرەتٸن ەدٸ. كٸتاپ دٷكەندەرٸندە قازاق كٸتاپتارى تولىپ تۇراتىن. كٸتاپ دٷكەنٸ بولماعان جاعدايدا ورتالىق دٷكەندەردٸڭ بٸر بۇرىشىندا كٸتاپتار ساتىلاتىن ەدٸ. تٸپتٸ كەرەك دەسەڭٸز, ٷندٸ شايىنا قوسىپ, كٸتاپ تەگٸن تاراتىلاتىن. سول سەبەپتٸ دە, كٸتاپ وقىعان ادامنىڭ ساناسى ٶزگەشە قالىپتاستى. بۇزاقىلىقتان اۋلاق جٷردٸ. تەرتٸپسٸزدٸككە كٶپ ۇرىنا قويعان جوق. ەرٸ ٸشكٸ تەربيەسٸ بٶلەك قالىپتاستى. قازٸر ونىڭ بەرٸ توقتادى. راسۋل عامزاتوۆ بٸر كەزدە: «كەڭەس ٶكٸمەتٸ ٶزٸنەن شٸركەۋدٸ بٶلٸپ تاستاعان ەدٸ. ال تەۋەلسٸز رەسەي ەدەبيەتتٸ بٶلٸپ تاستادى» دەگەن ەكەن. ەدەبيەتتٸ بٶلٸپ تاستاۋ دەگەنٸمٸز – ادامداردىڭ ٸشكٸ جان-دٷنيەسٸنٸڭ دەگراداتسيياعا تٷسۋٸنە ەكەلەدٸ. قازٸر شەنەۋنٸكتەردٸڭ كٶبٸ كٸتاپ وقىمايدى. مەكتەپ بٸتٸردٸ, جوعارى وقۋعا تٷستٸ. ولاردىڭ قوسىمشا بٸر كٸتاپتىڭ بەتٸن اشپاعانىنا كەمٸل سەنەمٸن. ٶزٸ وقىماعان ادام ٶزگەنٸ قالاي تەربيەلەيدٸ? ولار مەملەكەتتەگٸ ەڭ ٷلكەن جاۋاپتى ادامدار ەمەس پە? ادامداردىڭ حالٸن بٸلەتٸن, ونىڭ مۇڭ-مۇحتاجىنا كٶز جٷگٸرتە الاتىن ادامدار لاۋازىمدى قىزمەتكە تارتىلاتىن ەدٸ بۇرىن. قازٸر مٷلدەم كەرٸسٸنشە بوپ كەتتٸ. بۇرىن ەدەبيەت پەن وقىرمان بٸر-گە ەدٸ. بٷگٸن ەدەبيەت پەن حالىقتى بٶلٸپ تاستاعانداي ەسەر الامىن. سونىڭ كەسٸرٸنەن بٸلٸمٸ ساياز, ساناسى تٶمەن جاستار كەز كەلگەن اعىمعا, كەز كەلگەن ۋاعىزعا ٸلەسٸپ كەتە بەرەدٸ. ٸشكٸ مەدەنيەتٸ قالىپتاسپاعان, باعىت-باعدارىنان ايرىلعان جاندار كٶرسەقىزار, ٸلەسپە, ۋلانعىش كەلەدٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان, تۇرمىستىق ەلەۋمەتتٸك جاعدايى دا سەبەپكەر بوپ جاتادى. سانانى تۇرمىس بيلەگەن زاماندا «اقشا تٶلەيمٸن» دەسە, كەيبٸر جاستار حالىققا قارۋ كەزەنۋدەن دە تايىنباي كەتە مە دەپ قاۋٸپتەنەمٸن.
– ەدەبيەتتٸ حالىقتان بٶلٸپ تاستاۋدىڭ بٸر سەبەبٸ – جازۋشىعا دا كەلٸپ تٸرەلەتٸن سيياقتى. ٶتكەن عاسىر كەڭەستٸك كەيٸپكەرلەردٸ تەربيەلەسە, بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز ەدەبيەتتە تەۋەلسٸز كەيٸپكەرلەر ەلٸ تۋعان جوق. سونىڭ بٸر ۇشى ەدەبيەتتٸڭ وقىلماۋىنا الىپ كەلدٸ. وسىدان ون-جيىرما جىل بۇرىن جازىلعان شىعارمامەن بٷگٸنگٸ وقىرماندى تەربيەلەۋ مٷمكٸن بە?
– بۇدان كەيٸن ٶتكەن ەدەبيەت وقىلمايدى. وعان ناقتى كٶزٸم جەتتٸ. ول ەدەبيەتتٸڭ جازىلىپ-جازىلماۋىنان ەمەس. جارايدى, مۇحتار ەۋەزوۆ «اباي» رومانىن بٷگٸن جازىپ بٸتٸردٸ دەلٸك. سول روماندى جۇرت تالاسىپ-تارماسىپ وقيدى دەپ ويلايسىز با? ول كٸسٸ رومانىن شىعارۋ ٷشٸن اقشا ٸزدەپ ەلەك بولىپ كەتەر ەدٸ. كٸتابىن باستىرۋ ٷشٸن, ونى ٶزگە تٸلگە اۋدارۋ ٷشٸن جانتالاسار ما ەدٸ, كٸم بٸلسٸن?! سول روماننىڭ كەڭەس كەزٸندە جازىلىپ قالعانىنا قۋانا-مىن. ول سول زامانداعى ەڭ ٷلكەن وقيعا بولدى دا, لەنيندٸك سىيلىق الدى. ودان كەيٸن ەلەمگە تارادى. وعان سول ٷشٸن قوماقتى قالاماقى تٶلەدٸ. قازٸر قالاماقى دەگەن بار ما? جوق. شىعارما مٷلدەم جازىلمايدى دەپ اۋىزدى قۋ شٶپپەن سٷرتە المايسىز. جاقسى شىعارمالار ەلٸ دە جازىلۋدا. ماعاۋين «شىڭعىسحانىن» جازدى. بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆتٸڭ «ەي, دٷنيە-اي» دەگەن رومانى شىقتى. بۇرىن دا جاقسى شىعارمالار سيرەك جازىلعان. «جۇلدىزدىڭ» بٸر سانىندا بٸر عانا شىعارما وقىلاتىن دا, قالعانى جالپىلاما دٷنيەلەر بولىپ كەتەتٸن. كەزٸندە قانشا جازۋشى تانىلدى, قازٸر دە سولاي. وداققا جەتٸ جٷزدەن استام جازۋشى مٷشە بولسا, سونىڭ الپىس-جەتپٸسٸ عانا تانىمال. وقۋشى ٶزگەرگەن جوق. تەك ٶمٸردٸ تۇرمىس بيلەپ كەتكەنٸ بولماسا. ونىڭ ٷستٸنە, كٸتاپ وقىپ وتىرۋعا ادامداردىڭ ۋاقىتى دا جەتپەيدٸ. كٶپشٸلٸك كٷنكٶرٸستٸڭ قامىمەن جٷر. تەاترعا بارماعان جۇرت «تاماشادان» تابىلادى. ٶيتكەنٸ وندا باس قاتىرىپ جاتپايدى. كٷردەلٸ ەدەبيەتكە, كٷردەلٸ شىعارماعا ويلانعىسى كەلمەيدٸ. ونىڭ ٷستٸنە ەكٸ مىڭ تارالىممەن شىققان جاقسى رومان كٸمگە جەتەدٸ? ولار بەكسۇلتاننىڭ «ەي-دٷنيە-اي» رومانىنىڭ شىققانىنان دا حابارسىز بولۋى مٷمكٸن. سوندىقتان, بٷگٸنگٸ ەدەبيەت پەن وقىرمان بٸرٸگە مە, بٸرٸكپەي مە, ول جاعى تاعى بەلگٸسٸز. دەگەنمەن, بٸر نەرسە اقيقات: ەدەبيەتتٸ كەرەك ەتەتٸن ۇرپاق جوعالعان جوق. تاعى بٸر مەسەلە, ەدەبيەتتٸڭ جاعدايىنىڭ بۇلاي تٶمەندەۋٸ بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە عانا ەمەس. جوعارىدا راسۋل عامزاتوۆتىڭ پٸكٸرٸن تەككە مىسالعا كەلتٸرگەن جوقپىن. ٶيتكەنٸ رەسەيدە دە تارالىم ازايىپ كەتتٸ. بۇرىن ەلۋ-الپىس مىڭمەن تاراتىلاتىن كٸتاپتار قازٸر ەكٸ-ٷش مىڭعا تٷسٸپ قالدى. كٸتاپ نارىعى مٷلدەم جوق. كەزٸندە وسى مەسەلەگە بايلانىستى مىناداي ۇسىنىس تاستاعان ەدٸم: ەشقانداي ۆەلوسيپەد ويلاپ تابۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ەش ۋاقىتتا قالاماقىنى كٶبەيتە المايسىزدار. ٶيتكەنٸ ونىڭ مەحانيزمٸ قالىپتاسپاعان. سول ٷشٸن مەملەكەتتٸك بٸر باسپانى ويلاستىرۋىمىز كەرەك. العاشقى كٶمەك رەتٸندە بەلگٸلٸ بٸر مٶلشەردە قارجى بٶلۋٸمٸز كەرەك. باسپا قالىپتاسىپ العاننان كەيٸن مەملەكەتتەن قارجى تالاپ ەتپەيدٸ. ول ٷشٸن ارنايى مەملەكەتتٸك جوس-پار قۇرىلۋى تيٸس. جوسپار بويىنشا, ول كٸتاپتى قانشا تالاپ ەتەدٸ, سونشا شىعارۋىمىز كەرەك. كٸتاپتىڭ قۇنىن كٶتەرۋگە تاعى بولمايدى. باعاسى جوعارى كٸتاپتى ەشكٸم ساتىپ المايدى. ون تٶرت وبلىستان ون تٶرت مىڭ تارالىم بولسا, جازۋشىعا سول جەتەدٸ. مينيسترلٸك تاراپىنان ارنايى باسپا ٸسٸن دامىتاتىن ارنايى دەپارتامەنت قۇرىلۋى كەرەك. ەر ٶڭٸردەن باسپا ٶنٸمدەرٸن ساتاتىن دٷكەندەر اشىلسا, قۇبا-قۇپ. جاقسى كٸتاپتار سول دٷكەنگە تۇراقتى تٷسٸپ تۇرسا, جازۋشى دا ۇتىلماس ەدٸ, مەملەكەت تە كٸتاپ تاراتۋ ٸسٸن جولعا قويار ەدٸ.
– دامىعان مەملەكەتتەردە كٸتاپ تاراتۋ ٸسٸمەن ەدەبي اگەنتتەر اينالىسادى. مەسەلەن, سٸزدٸڭ «قارعىن» رومانىڭىز شىقتى دەلٸك. رومان شىقپاس بۇرىن اگەنتتەر ونىڭ ناسيحاتىمەن اينالىسادى. سول ارقىلى جازۋشى قىرۋار پايدا تابادى. ال جازۋشى تەك جازۋمەن اينالىسادى. مٷمكٸن, سٸزگە ەدەبي اگەنت قاجەت شىعار. قالاي ويلايسىز?
– ەدەبي اگەنت بولۋى ٷشٸن شەت ەلدەردەن ٷيرەنەتٸنٸمٸز كٶپ ەلٸ. بٸز ونى قازٸر ٷيرەنە المايتىن سيياقتىمىز. ٶيتكەنٸ ول سالانىڭ مايىن ٸشكەن, سونى جەتٸلدٸرە الاتىن ماماندار كەرەك. قۇر پايدا تابامىن دەگەن «جولبيكەلەر» بۇعان جارامايدى. ول تىنباي ەڭبەك ەتۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. مەسەلەن, مەنٸڭ ەدەبي اگەنتٸم بار دەلٸك. ول ەۋەلٸ مىقتى باسپامەن كەلٸسٸم-شارتقا وتىرادى. ياعني, كٸتابىمدى الدىن الا ساتادى. بٷگٸنگٸ ەدەبي اگەنت ونى جاساي الا ما? جوق. ٶنٸم بار, بٸراق سونى كٸم ساتىپ الادى? جاڭا شىعارما جازسام, ونى تەگٸن العىسى كەلەتٸندەر كٶپ. سوڭعى رەت شىعارعان بٸر كٸتابىما 168 مىڭ تەڭگە قالاماقى الدىم. جىلاعىم كەلەدٸ. بٸزدە باسپالار ەمبەباپ. بالالار ەدەبيەتٸن دە, مۋزىكالىق شىعارمالاردى دا, ساياسي ەدەبيەتتٸ دە باسا بەرەدٸ. سالالىق باسپالار جوقتىڭ قاسى. «ەمبەباپ» باسپالاردىڭ كٶزدەگەنٸ نە? وڭاي جولمەن پايدا تابۋ عانا. ەر باسپانىڭ ناقتى بٸر باعىتى بولۋى كەرەك. سول ناقتى بٸر باعىتپەن جۇمىس ٸستەيتٸن باسپالار اۋكتسيون ۇيىمداستىرۋى تيٸس. مەسەلەن, مۇحتان ماعاۋيننٸڭ «شىڭعىسحانىن», بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆتٸڭ «ەي, دٷنيە-ايىن», تٶلەن ەبدٸكتٸڭ «پاراسات مايدانىن» الايىق. ٷش كٸتاپتى بٸردەي اۋكتسيونعا شىعارايىق. قايسىسىنا سۇرانىس بار? باسپالار ەۋەلٸ سونى انىقتاپ الادى. كوممەرتسييا دەگەنٸمٸز – وسى. اۋكتسيونعا قاتىسقان شىعارمالاردى كٸمدەر ساتىپ الادى? قالتالى ازاماتتار. قالتالى ازاماتتار شىعارعان قارجىسىن اقتاۋ ٷشٸن بار كٷشٸن سالادى.
مۇحتار ەۋەزوۆ «اباي» رومانىن بٷگٸن جازىپ بٸتٸردٸ دەلٸك. سول روماندى جۇرت تالاسىپ-تارماسىپ وقيدى دەپ ويلايسىز با? ول كٸسٸ رومانىن شىعارۋ ٷشٸن اقشا ٸزدەپ ەلەك بولىپ كەتەر ەدٸ. كٸتابىن باستىرۋ ٷشٸن, ونى ٶزگە تٸلگە اۋدارۋ ٷشٸن جانتالاسار ما ەدٸ, كٸم بٸلسٸن?! سول روماننىڭ كەڭەس كەزٸندە جازىلىپ قالعانىنا قۋانا-مىن. ول سول زامانداعى ەڭ ٷلكەن وقيعا بولدى دا, لەنيندٸك سىيلىق الدى. ودان كەيٸن ەلەمگە تارادى. وعان سول ٷشٸن قوماقتى قالاماقى تٶلەدٸ.
جاڭا شىعارما جازسام, ونى تەگٸن العىسى كەلەتٸندەر كٶپ. سوڭعى رەت شىعارعان بٸر كٸتابىما 168 مىڭ تەڭگە قالاماقى الدىم. جىلاعىم كەلەدٸ. بٸزدە باسپالار ەمبەباپ. بالالار ەدەبيەتٸن دە, مۋزىكالىق شىعارمالاردى دا, ساياسي ەدەبيەتتٸ دە باسا بەرەدٸ. سالالىق باسپالار جوقتىڭ قاسى. «ەمبەباپ» باسپالاردىڭ كٶزدەگەنٸ نە? وڭاي جولمەن پايدا تابۋ عانا.
– اۋكتسيونعا قاتىسقان شىعارما ساتىلعان سوڭ, اۆتوردىڭ قۇقىعى جوعالماي ما?
– اۋكتسيوندا شىعارما قانشا اقشاعا باعالانادى? سول اقشا اۆتورعا بەرٸلەدٸ. شىعارمانىڭ ودان كەيٸنگٸ تاعدىرىن جازۋشى شەشپەيدٸ. بٸزدٸڭ باسپالاردا قانداي تەندەنتسييا قالىپتاسقان? تەندەرگە قاتىسادى. ول تەندەر جىل بٸتٸپ جاتقان كەزدە باسپاعا بەرٸلەدٸ. سوسىن باسپا اپاي-توپاي شىعارادى دا, ونىڭ ماعىناسىنا, مازمۇنىنا مەن بەرٸپ جاتپايدى. باستىسى, مەملەكەتتەن بٶلٸنگەن قارجىنى اقتاسا بولعانى. مەنٸڭشە, مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋ جٷيەسٸن قايتا قاراۋ قاجەت سەكٸلدٸ. ونى دۇرىس كٶزقاراسپەن قالىپتاستىرماي, كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ حال-احۋالى جاقسارمايدى. جەكەمەنشٸك باسپالار كٷنكٶرٸس ٷشٸن شٶپتٸ دە, شٶڭگەنٸ دە شىعارىپ جاتىر. وسىلايشا, ولار ەدەبيەتتٸ بىلعايدى, وقىرماندى بٷلدٸرەدٸ. ەگەر مەملەكەتتٸك باسپا قۇرىلىپ, جىلىنا ەلۋ كٸتاپ شىعارىلىپ وتىرسا, سونىڭ ٶزٸنەن كٶپ نەرسە ۇتار ەدٸك.
– وسىدان ٷش جىل بۇرىن لوندوندا كٸتابىڭىز شىقتى. لوندوندا پەساڭىز قويىلدى. ودان قانشالىقتى پايدا تابا الدىڭىز?
– كٶپ پايدا تاپتىم دەپ ايتا المايمىن. تٸپتٸ پايدا تابا المايسىڭ. ازىن-اۋلاق بٸردەڭە تٷسەدٸ. ول ٷشٸن ەدەبي اگەنتٸڭنٸڭ ٶزٸندە قور بولۋى كەرەك. سوندا عانا بارىپ ول سەنٸڭ كٸتابىڭدى تاراتۋ ٸسٸمەن اينالىسادى. اقشانى اقشا تابادى. كٸتابىڭ شىقتى دەلٸك, ونى ساۋداعا شىعارۋ ٸسٸ مٷلدەم بٶلەك. ونى كەلٸسٸم-شارت بويىنشا جاسايدى. اقشاسىنىڭ قايتارىمى بولماسا, ەدەبي اگەنت جۇمىس ٸستەمەيدٸ. شىندىعىن ايتقاندا, سول كٸتاپتىڭ قانشا تارالىممەن شىققانىن دا بٸلمەيمٸن. نارىققا شىقتى ما, جوق پا, ول جاعى بەيماعلۇم. اعىلشىندار نە ٸستەيدٸ? ول ٶز كٸتابىنىڭ قايدا, قانشا تارالىممەن شىققانىنان حاباردار بولىپ وتىرادى. بٸزدە ونىڭ قالىپتاسقان مەحانيزمٸ جوق. سوندىقتان, كٸتاپتان دا, سپەكتاكلدەن دە حابارسىزبىن. ەزٸرگە «سابىر ساقتاڭىز» دەگەن الدامشى ٷمٸتپەن ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. اعىلشىن ەلەمٸ دەگەن مٷلدەم بەيمەلٸم دٷنيە عوي. اعىلشىن ەلەمٸنە سٸڭٸسۋ كٶپ جٷگٸرٸستٸ قاجەت ەتەتٸن سيياقتى. كەلەسٸ جىلى كورول تەاترى مەنٸڭ پەسامدى قويماق. ولار ول ٷشٸن نە ٸستەيدٸ? بٸر جىل بۇرىن اكتەرلەرمەن كەلٸسٸم-شارتقا وتىرادى. كەلٸسٸم-شارتقا وتىرعان ەرتٸستەردٸڭ سەبەپسٸزدەن سەبەپسٸز سۇرانۋىنا, «اۋرۋىنا» مٷمكٸندٸك جوق. ولاردىڭ ەربٸر مينۋتى – اقشا. ول اقشادان ايرىلماۋ ٷشٸن بارىن سالادى. كٷندٸز-تٷنٸ ەڭبەك ەتەدٸ. كەلٸسٸم-شارتتىڭ ۋاقىتى بٸتكەن سوڭ, كەلەسٸ بٸر تەاترمەن جۇمىس ٸستەۋدٸ باستاپ كەتەدٸ. اكتەرلەردٸڭ بوس سەندەلٸپ, جۇمىسسىز جٷرگەنٸن كٶرمەيسٸڭ.
– «ٸشكٸ مەدەنيەتٸ قالىپتاسپاعان» كٶپشٸلٸككە ارناپ, «مەدەنيەت» جۋرنالىن شىعارۋ قيىن ەمەس پە?
– «مەدەنيەتتٸ» شىعارۋعا ٷيرەنٸپ الدىق. ٶزٸمٸزدٸڭ قالىپتاسقان اۆتورلارىمىز بار. بۇرىن ازىن-اۋلاق اقشا تٶلەپ وتىرۋشى ەدٸك. قازٸر ول دا جوق. قالاماقى توقتاپ قالعانى قيىن بوپ قالدى. اۆتورلاردى تەگٸن ۇستاپ وتىرا المايمىز. دەگەنمەن, جۋرنالدا ايىنا ەكٸ نەمەسە ٷش جاقسى ماقالا شىقسا, وقىرماندى تەربيەلەۋگە سونىڭ ٶزٸ زور مٷمكٸندٸك.
– مەدەنيەت دەمەكشٸ, سوڭعى كەزدەرٸ مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ ارىستانبەك مۇحامەديۇلىنا قاتىستى داۋ-داماي كٶبەيٸپ كەتتٸ. مەدەنيەت مينيسترٸنە سٶز ەرۋٸ قانشالىقتى دۇرىس?
– جالپى, مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ بولعالى بەرٸ داۋ-دامايدان اۋلاق بولعان ەمەس. تٸپتٸ كەڭەستٸك كەزەڭنٸڭ ٶزٸندە مەدەنيەت سالاسى داۋدان ارىلمايتىن. جۇرتتىڭ ەرمەك قىلاتىن سالاسى دا – وسى مەدەنيەت جاعى. باياعىدا رەپەرتۋارلىق رەدكوللەگييا دەگەن بولدى. سونىڭ ماڭايىندا پٸكٸرتالاس تولاستامايتىن. ەزٸربايجان مەمبەتوۆتٸڭ ٶزٸن سىناۋشىلار ٶتە كٶپ بولدى. «رەپەرتۋارلىق رەدكوللەگييانى قۇرتۋ كەرەك» دەپ جٷرٸپ, سونىڭ بەرٸن تاراتىپ ەدٸ, قازٸر قايتا شۋلاپ جاتىر: «رەپەرتۋار رەدكوللەگيياسىن قايتا قۇرۋ كەرەك» دەپ. سول كەزدەگٸ داۋ-دامايدىڭ كٶبٸ دراماتۋرگييانىڭ اينالاسىندا بولاتىن. «ورىس تەاترلارى, ٶزگە تەاترلار قازاق دراماتۋرگتەرٸن قويمايدى» دەپ شۋىلدايتىن توپ قازٸر ورىس تەاترىندا قازاق شىعارماسى ساحنالانىپ جاتسا دا, ٷندەمەيدٸ. پەسالارىم تٷركييادا, لوندوندا قويىلدى. سوعان قۋانعان قازاقتى كٶرگەنٸم جوق. كٶردٸڭٸز بە? سوندىقتان, مەدەنيەت مينيسترٸنە قاتىستى داۋ-دامايدىڭ بولۋى مەن ٷشٸن جاڭالىق ەمەس. ٶيتكەنٸ مۇنداي داۋلار بۇنىمەن توقتاپ قالمايدى. ارىستانبەككە دەيٸن دە مۇنداي دٷنيەلەر بولعان. بۇدان كەيٸن دە بولادى. كەزٸندە ەرمۇحامەت ەرتٸسباەۆتى قالاي سىنادىق? «قازاقشا بٸلمەيدٸ» دەدٸك. قازاقشا بٸلەتٸن ارىستانبەك مۇحامەديۇلى كەلٸپ ەدٸ, ونى دا سان-ساققا جٷگٸرتٸپ جاتىرمىز. وسىلاردىڭ اۋزىنداعى سٶزدٸ اڭدىپ وتىرا ما, بٸلمەيمٸن. مەنٸڭشە, ارىستانبەك وسى سالادا جانىن سالىپ جۇمىس ٸستەپ جٷر. ەرٸ قازاقى تەربيە العان جٸگٸت. ەكٸنشٸدەن, قازاقى رۋحى بار. ٷشٸنشٸدەن, قازاقتىڭ رۋحاني دٷنيەسٸ جاقسارسا دەپ شىرىلداپ جٷر. ونىڭ ٷستٸنە, قازٸر قارجىلىق داعدارىس تا بەلەڭ الىپ تۇر. تەاترعا دا, كينوعا دا اقشا جەتپەي جاتادى. مەسەلەن, قىزىلوردا وبلىستىق تەاترىندا جىلىنا بەس سپەكتاكل قويىلاتىن بولسا, قازٸر ونىڭ ەكەۋٸن قىسقارتۋعا مەجبٷر. وسىنداي جاعدايدا, جالعىز مينيستر نە ٸستەۋٸ كەرەك? مۇنىڭ بەرٸن كٶپشٸلٸك مينيستردەن كٶرەتٸن سەكٸلدٸ. تاعى بٸر دٷنيە, مينيستردٸڭ مەدەنيەت سالاسىنا قابٸلەتٸ جوق دەپ ايتا المايسىڭ. ٶيتكەنٸ ول وسى ٶنەردٸڭ ٸشٸندە ٶسكەن ادام. انسامبلدٸ باسقاردى. ٶنەر اكادەميياسىن باسقاردى. مينيستر ورىنتاعىنا وتىرعان سەتتەن باستاپ, ونى داۋ-دامايدىڭ ورتالىعىنا اينالدىرىپ جٸبەردٸ. قازٸر مينيسترلٸك كينو تۋرالى زاڭدى قايتا قاراپ جاتىر. ول زاڭدى قايتا جٶندەمەسەك بولماي-دى. سوندىقتان جۇمىس ٸستەيتٸن ادامعا مٷمكٸندٸك بەرگەنٸمٸز جٶن.
– قادىر مىرزا ەلٸنٸڭ «يٸرٸمٸ» بار. قاليحان ىسقاق «كەلمەس كٷندەردٸڭ ەلەسٸن» جازىپ قالدىردى. قاتار جٷرگەن قالامگەر دوستارىڭىز جٶنٸندە ەستەلٸك جازۋ ويىڭىزدا بار ما?
– جازعىم-اق كەلەدٸ. اسقار سٷلەيمەنوۆ تۋرالى «ەميگرانتتى» جازعان ەدٸم. سونى جالعاستىرسام دەگەن ويىم بار. كەيدە سولارعا ارناپ, حات تا جازعىم كەلەدٸ. ەسٸرەسە, ورالحان مەن اقسەلەۋگە مۇڭىمدى شاقسام دەيمٸن. «نەگە كەتٸپ قالدىڭدار? نەگە ەرتە اسىقتىڭدار? بٸزبەن بٸرگە حالىقتىڭ جاقسىلىعىن دا, جاماندىعىن دا بٸرگە كٶرۋلەرٸڭ كەرەك ەدٸ عوي» دەپ جازسام دەيمٸن. ولارعا ايتار ويىم, شاعار مۇڭىم بار. ٶزەگٸمدٸ ٶرتەيتٸن دٷنيەنٸڭ بەرٸن جازىپ, اقتارىلعىم كەلەدٸ.قازٸر ٸشتەگٸ ىزانى تٶگەتٸن ادامىم دا جوق. سوندىقتان, بەرٸ ميدا پٸسٸپ جاتىر. قاعازعا قاشان تٷسەتٸنٸن بٸلمەيمٸن…
ەڭگٸمەلەسكەن گٷلزينا بەكتاس
(ماتەريال «ايقىن» گازەتٸنٸڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىنان الىندى)
ۇلت پورتالى
