ەلباسىنىڭ پەرمەنٸمەن اقپارات جەنە كوممۋنيكاتسييالار مينيسترلٸگٸ ٶز الدىنا دەربەس قۇرىلىم بولعاندا جۋرناليستەر قاۋىمى «بٶركٸن اسپانعا اتقانى» بەلگٸلٸ. سودان بەرٸ تۋرا بٸر جىل ٶتتٸ. جاڭا مينيسترلٸك باق-تىڭ باعىن اشا الدى ما? جالپى اقپارات پەن كوممۋنيكاتسييا سالالارىن نىعايتۋ ٷشٸن قانداي ٸس اتقاردى? وسىعان شولۋ جاساۋ ٷشٸن ۆەدومستۆو باسشىسىنان سۇحبات الۋ كٶپتەن جوسپارلانعان ٸس ەدٸ. سوعان ساي, ەزٸرلەگەن ساۋالدارىمىز دا اۋقىمدى بولاتىن. الايدا, بٸز كٷتكەندەگٸدەي بولماي شىقتى. مينيستر مىرزا دايىن سۇراقتارىمىزدى ىسىرىپ قويىپ, رەسمي قالىپتان تىس, ەركٸن سۇحبات قۇرۋعا شاقىردى. «كەز كەلگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرۋگە دايىنمىن» دەگەن سوڭ, بٸز دە سۇراقتاردى «قابىرعادان قويۋعا» تىرىسىپ كٶردٸك, دەپ جازادى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸنٸڭ تٸلشٸسٸ دۋمان اناش.
- دەۋرەن ەسكەربەكۇلى, بٷگٸنگٸ سۇحباتقا ۋاقىت بٶلگەنٸڭٸز ٷشٸن ٷلكەن راحمەت ايتا وتىرىپ, ەڭگٸمەمٸزدٸ قازٸر ەڭ كٶپ تالقىلانىپ جٷرگەن مەسەلەدەن - اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتەن باستاعىم كەلەدٸ. ٶزٸڭٸز دە بٸلەسٸز, بٸزدٸڭ قوعام شەتەلدٸك ماسس-مەديانىڭ اقپاراتتىق-يدەولوگييالىق ىقپالى كٷشەيٸپ تۇرعانىنا قاتتى الاڭداۋلى. وسى سالاعا جەتەكشٸلٸك ەتٸپ جٷرگەن ادام رەتٸندە بۇل مەسەلەگە نە دەيسٸز?
- ەرينە, مۇنداي پروبلەمانىڭ بار ەكەنٸ راس. كەيبٸر ازاماتتارىمىز قازاقستان جاڭالىقتارىنان گٶرٸ شەتەلدٸك اقپاراتتاردى تۇتىنادى, شەتەلدٸك فيلمدەر مەن سەريالداردى, تەلەباعدارلامالاردى كٶبٸرەك كٶرەدٸ. ونى بٸز جاقسى بٸلەمٸز. بٸراق, بۇل تەك بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە عانا بولىپ جاتقان ٷردٸس ەمەس. مەسەلەگە جان-جاقتى قارايىق. ەڭ ٷلكەن سەبەپتٸڭ بٸرٸ جاھاندانۋدىڭ ەسەرٸ دەسەك دۇرىس بولار. ٶزٸڭٸز دە بٸلەسٸز, جاھاندانعان زاماندا ەلدەردٸڭ مەملەكەتتٸك شەكاراسىن جابىق ۇستاۋعا بولاتىن شىعار, بٸراق, اقپاراتتىق شەكارانى قىمتاپ وتىرۋ مٷمكٸن ەمەس. ال بٸز اشىق قوعام قۇرۋعا ۇمتىلىپ وتىرعان مەملەكەتپٸز. سوندىقتان, ادامداردىڭ اقپارات الۋداعى تاڭداۋ قۇقىعىن شەكتەمەيمٸز. تەك (اقپاراتتىڭ - رەد.) ەلٸمٸزدٸڭ مٷددەسٸنە قايشى كەلمەۋٸن قاداعالايمىز. ەكٸنشٸ سەبەبٸ, كٷشتٸ مەملەكەتتەر جٷرگٸزٸپ وتىرعان «جۇمساق كٷش» ساياساتى. ٷلكەن دەرجاۆالاردىڭ تەحنولوگييالىق مٷمكٸندٸكتەرٸ كٷشەيدٸ, اقپاراتتىق ناسيحاتى دا بۇرىنعىدان كەڭ تارالا باستادى. قاي-قايسىسى دا ەلەمگە ىقپالىن جٷرگٸزۋگە تىرىسۋدا. دەگەنمەن, بارلىعىن جاھاندانۋعا جاۋىپ, اقتالىپ شىعۋعا بولمايدى. جوعارىدا ايتىپ ٶتكەندەر ٶز الدىنا, سونىمەن قاتار اقپاراتتىق ەكسپانسيياعا قولايلى جاعداي ەلدەگٸ ماسس-مەديا ىقپالىنىڭ تٶمەندٸگٸنەن دە بولاتىنى انىق. ٶزگە يدەولوگييانىڭ تۇتىنۋشىسى بولۋ كٶبٸنە وسىندايدان تۋىندايدى. مٸنە سول سەبەپتٸ دە, بۇل جۇرت ويلاعانداي وپ-وڭاي شەشٸلەتٸن مەسەلە ەمەس. ونى شەشۋ ٷشٸن جان-جاقتى, كەشەندٸ شارالاردى قولعا الۋعا تۋرا كەلەدٸ.
- شەتەلدٸڭ ناسيحات جٷرگٸزٸپ وتىرعان تەلەارنالارىنا توسقاۋىل قويساق, مەسەلە ٶزٸنەن ٶزٸ شەشٸلمەي مە? ەلدە وعان شامامىز كەلمەي مە?
- سٸز ماعان جۋرناليستەر جيٸ قوياتىن سۇراقتى قايتالاپ وتىرسىز. - جۋرناليستەر عانا ەمەس, مۇنداي پٸكٸردٸ ايتىپ جٷرگەندەر كٶپ. - جۋرناليستەر كەزدەسكەن سايىن ماعان «نەگە شەتەلدٸڭ تەلەارنالارىنا تىيىم سالمايمىز? كٸمنەن قورقامىز?» دەيدٸ. مەسەلە قورىققاندا ەمەس. قاجەت بولسا, ەلٸمٸزدە بارلىق شەتەلدٸك باق-تى بٸر كٷندە شەكتەپ, تەك ٶزٸمٸزدٸكٸن قالدىرۋعا بولادى. سونىمەن مەسەلە شەشٸلە سالا ما? جوق, ەشقاشان شەشٸلمەيدٸ. كەزٸندە قىرعي-قاباق سوعىس تۇسىندا سوۆەت وداعى تۋرا وسىلاي جاسادى. ونى ٶزٸڭٸز دە بٸلەسٸز. امەريكا مەن باتىستان كەلەتٸن اقپارات ارنالارىنىڭ جولىن تاس قىلىپ جاۋىپ تاستادى. ونىڭ نەتيجەسٸ قانداي بولعانى تاريحتان بەلگٸلٸ. سول كەزەڭدە شەتەلدٸك پوپ مۋزىكاعا, گولليۆۋدتىڭ فيلمدەرٸ مەن «امەريكا داۋىسىنا» جۇرت قالاي قىزىققان بولسا, قازٸر دە سول جاعداي قايتالاناتىنى سٶزسٸز. مەنٸڭ ۇستانىمىم - مەسەلە شەكتەۋمەن شەشٸلە سالمايدى. ەگەر ولار (شەتەلدٸك باق - رەد.) قازاقستان زاڭدارىن بۇزسا, ەڭگٸمە باسقا. وندا مٸندەتتٸ تٷردە شارا قولدانىلادى. سوندىقتان, بٸز اقپاراتتىق شابۋىلعا قارسى تۇرۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن وتاندىق باق-تىڭ, جۋرناليستيكانىڭ, كينولارىمىز بەن مۋزىكامىزدىڭ بەسەكەگە قابٸلەتٸن ارتتىرۋعا تيٸسپٸز. تاعى دا بٸر ماڭىزدى مەسەلە - بٸز تۇتىنۋشىلىق دەڭگەيدٸ كٶتەرۋٸمٸز كەرەك. كٶرەرمەننٸڭ دەڭگەيٸ ٶسكەندە, سوعان ساي مەدەنيەت تە قالىپتاسادى. مىسالى, ەلباسى «استانا وپەرانى» نە ٷشٸن سالعىزدى? وسىنداي زەۋلٸم عيماراتتى سالماساق تا ٶنەرٸمٸز ٶز ىرعاعىمەن دامۋ ٷستٸندە بولاتىن. الايدا, ماقسات كٶرەرمەننٸڭ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ٶنەرگە سۇرانىسىن قالىپتاستىرۋ ەدٸ. سول سيياقتى, «قازمەديا ورتالىعىن» الايىق. وسىنشا اقپارات قۇرالدارى بۇل مەديا ورتالىق بولماعان كەزدە دە جۇمىس ٸستەپ جاتتى. بٸراق, زاماناۋي عيماراتتا ەلەمدٸك ستاندارتتارعا ساي جابدىقتارعا قول جەتكەن سوڭ, بٸزدٸڭ تەلەارنا, راديولارىمىز جاڭا ساتىعا كٶتەرٸلدٸ. سوندىقتان, «ٶز قازانىمىزدا عانا قايناماي», ٶزگەلەردٸڭ وزىق جەتٸستٸكتەرٸن بويعا سٸڭٸرە بٸلۋ كەرەك. سوندا عانا باسقا يدەولوگييانىڭ ىقپالىنا ەرمەيتٸن, اقپاراتتى تاڭداپ, تالعاپ قابىلدايتىن كٶرەرمەن قالىپتاسادى. ەلباسى رۋحاني جاڭعىرۋ جٶنٸندەگٸ ماقالاسىنىڭ «سانانىڭ اشىقتىعى» دەگەن تاراۋىندا بۇل تۋرالى ٶتە ۇتىمدى ايتتى. سىرتقى ىقپالدان قورقىپ, ەسٸگٸمٸزدٸ جاۋىپ وتىرا بەرسەك, پروبلەمامىز ەشقاشان شەشٸلمەيدٸ.
- ەرينە, پروبلەمانى تٷسٸنٸپ, بٸلۋ بٸر باسقا, بٸراق, سونىمەن قاتار, ناقتى ٸس تە كەرەك سيياقتى.
- سوندا قازٸر ناقتى ٸس جوق دەمەكسٸز بە?
- ولاي دەپ وتىرعان جوقپىن, بٸراز شارالار جاسالىپ جاتقانى راس. بٸراق, مەسەلەنٸ كەشەندٸ تٷردە قاراستىراتىن جٷيەلٸ ٸس ەمەس, كٶبٸنە جەكەلەگەن, ناۋقاندىق شارالارعا كٶبٸرەك سٷيەنەتٸن سيياقتىمىز. مەنٸڭ ويىمشا, سولاي سيياقتى...
- بۇل سٶزٸڭٸزبەن دە كەلٸسە المايمىن. اتقارىلعان جۇمىس جەتكٸلٸكتٸ. بٸر كٷندٸك ەمەس, كەشەندٸ جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. مىسالى, سەريالدار نارىعىن الايىق. ٶتكەن جىلى «حابار» مەن «قازاقستان» 16 سەريال تٷسٸردٸ. ولاردىڭ ٸشٸندە «ەكە», «ەن-اعا», «ٸڭكەر جٷرەك», «اقىلدىڭ كٸلتٸ» سيياقتى كٶپتەگەن سەتتٸ جوبالار بار. ەندٸ بۇل فيلمدەردٸ قىرعىزستاننىڭ, رەسەي مەن قىتايدىڭ تەلەارنالارى دا ساتىپ الماقشى. بۇل - سىرتقى نارىققا شىعا باستادىق دەگەن سٶز. بۇدان بىلاي شەتەلدەردەگٸ قانداستارىمىز قازاق كينولارىن جەرگٸلٸكتٸ تەلەارنالاردان كٶرە الادى. وسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تٷسٸنگەندٸكتەن, مەملەكەت سەريالدار ٶندٸرٸسٸن قارجىلاندىرۋدى ودان ەرٸ جالعاستىرۋدا. جالپى, تٷرٸك پەن ٷندٸ سەريالدارىن كٶرسەتپەۋ كەرەك دەپ قانشا جەردەن شۋلاساق تا, ولاردى الماستىراتىن ٶز ٶنٸمدەرٸمٸز بولمايىنشا, ونىڭ بارلىعى بوس سٶز بولىپ قالا بەرەدٸ.
- ٷندٸنٸڭ فيلمٸنەن قۇتىلامىز دەيمٸز, بٸراق بٸزدٸكٸ دە سولاردىڭ سوقپاعىمەن كەتٸپ بارا جاتقان سيياقتى. قايسىسىن كٶرسەك تە, وت باسى, وشاق قاسىنداعى تارتىستار. مٷمكٸن كٶرەرمەنگە تىڭ دٷنيەلەر ۇسىناتىن كەز جەتكەن شىعار?
- ونىڭىز راس. قاراپ وتىرساق, قازٸر باتىس ەلدەرٸنٸڭ ەكرانىندا باستى كەيٸپكەرلەر بۇرىنعىداي پوليتسەيلەر ەمەس, عالىمدار, ينتەللەكتۋالدار, ستارتاپەرلەر مەن كەسٸپكەرلەر. جۇرت تا وتباسىلىق تالاس-تارتىستان گٶرٸ تانىمدىق دٷنيەلەرگە قىزىعا باستادى. بىلايشا ايتقاندا, قازٸر قوعامداعى ەتيكا مەن قۇندىلىقتاردى وسىنداي كەيٸپكەرلەر قالىپتاستىرۋدا. وسى تەجٸريبەنٸ بٸز دە ەنگٸزۋٸمٸز كەرەك. قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ دەگەنٸمٸز سول. سول ٷشٸن سەريالداردىڭ فورماتى مەن تاقىرىپتارىن تٷرلٸ اۋديتوريياعا - جاستارعا, ورتا جاستاعى ادامدارعا, ٷلكەندەرگە, اۋىل حالقىنا نەمەسە قالا قازاقتارىنا, زييالىلارعا نەمەسە جۇمىسشىلارعا تارتىمدى ەتۋدٸڭ تەسٸلدەرٸن قاراستىرىپ جاتىرمىز. ياعني, بٸزگە بارلىق ازاماتتىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعاتىن ەرتٷرلٸ كونتەنت كەرەك. ەرينە, سونىمەن بٸرگە, مەلودرامالاردان تولىقتاي باس تارتامىز دەپ ايتا المايمىز. ولاي ەتسەك, ەكران الدىنداعى اپالارىمىزدى جوعالتىپ الامىز.
- ەرينە, ايتقاندارىڭىزدىڭ بەرٸ جاقسى, بٸراق بۇل دا اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى جۇمىستىڭ جٷيەلٸلٸگٸن دەلەلدەي المايدى عوي.
- بۇل بار بولعانى بٸر عانا مىسال. قاجەت بولسا, كٶپتەپ كەلتٸرۋگە بولادى. مىسالى, راديوحابار تاراتۋ سالاسىن الايىق. مينيسترلٸك قۇرىلعاننان كەيٸن ازاماتتاردان وسى مەسەلەگە قاتىستى كٶپتەگەن ٶتٸنٸش كەلٸپ تٷستٸ. شەكارالىق اۋدانداردا راديو حابارىن تاراتۋعا قاتىستى بۇرىننان قوردالانعان پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنٸن دەپۋتاتتارىمىز دا, اقپارات قۇرالدارى دا كٶتەردٸ. وسىعان قاتىستى مينيسترلٸك بٷكٸل قازاقستان بويىنشا مەملەكەتتٸك راديوستانسالاردىڭ قامتۋ اياسىنا تالداۋ جاسادى. سونداعى تاڭعالدىرعانى, بٸزدٸڭ ەلدٸڭ بٸراز جەرٸندە, ەسٸرەسە وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەردە ٶزٸمٸزدٸڭ راديوسيگنالدار ٶتە ناشار بولىپ شىقتى. كەرٸسٸنشە, ولار ٷشٸن قىرعىز, ٶزبەك, رەسەي, تٸپتٸ قىتايدىڭ راديوسىن تىڭداۋعا مٷمكٸندٸك مول ەكەن. وسىنداي پروبلەمالاردى جويۋ ٷشٸن بٸز وتاندىق راديوحاباردى دامىتۋ تۋرالى ارنايى باعدارلاما ەزٸرلەدٸك. بۇل باعدارلامانىڭ ارقاسىندا «قازاق راديوسى», «شالقار» سيياقتى راديوستانتسييا ەفيرلەرٸ بٷكٸل قازاقستان اۋماعىن قامتيتىن بولادى. توزعان سيگنال تاراتقىشتاردى اۋىستىرۋ ارقىلى مەملەكەتتٸك راديوحابار جەلٸسٸن جاڭعىرتۋدى قولعا الىپ وتىرمىز. سوندا راديوحابارلارىمىز قالا مەن اۋىل تۇرعىندارىندا بٸردەي دەڭگەيگە جەتەدٸ. سونىمەن بٸرگە راديولاردىڭ مازمۇنىن جاقسارتۋ جۇمىستارى دا جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. تاعى بٸر مىسال رەتٸندە «وتاۋ تۆ-نى» دامىتۋعا توقتالايىق. مەملەكەت قوماقتى قارجى بٶلٸپ, وسىنىڭ نەتيجەسٸندە ۇلتتىق سپۋتنيكتٸك وپەراتوردىڭ قامتۋ اياسى 28 پايىزعا جەتتٸ. قازٸر 1 ملن 200 مىڭ وتباسى - «وتاۋ تۆ» تۇتىنۋشىسى. ەگەر, ورتاشا ەسەپپەن بٸر وتباسىندا 4 ادامنان دەسەك, وتاندىق تەلەارنالاردىڭ تۇراقتى كٶرەرمەندەرٸ قانشالىقتى ۇلعايعانىن شامالاۋعا بولادى. مۇنىڭ بەرٸ نە ٷشٸن جاسالىپ جاتىر? بۇل, ەڭ الدىمەن, كٶرەرمەندەرٸمٸز ٶز ارنالارىمىزدى جاقسى ساپادا كٶرۋٸ ٷشٸن جەنە زاڭنامامىزدى تولىق ساقتايتىن تەلەارنالاردى قاراۋى ٷشٸن جاسالعان شارالار. نەگٸزٸ مۇنداعى تٷپكٸ ماقساتىمىز - حالىقتىڭ اراسىندا «سەرىە تارەلكي» دەپ اتالىپ كەتكەن سپۋتنيكتٸك قابىلداعىشتارعا قاجەتتٸلٸكتٸ, ەسٸرەسە, سولتٷستٸك ٶڭٸرلەردە ازايتۋ. ٶيتكەنٸ, بۇل قابىلداعىشتار بٸردە بٸر وتاندىق ارنانى كٶرسەتپەيدٸ. وسىنىڭ سالدارىنان كەيبٸر اۋىلدار قازاقستان جاڭالىقتارىن مٷلدە كٶرمەي كەلگەن. بۇل دەگەنٸمٸز - اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە تٶنگەن تٸكەلەي قاۋٸپ. مٸنە, بٸز وسى پروبلەمانىڭ الدىن الىپ جاتىرمىز. ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, شەتەلدٸك تەلەارنالاردىڭ ەفيرٸندەگٸ جارناما ترانسلياتسيياسىنا دا تىيىم سالدىق. ول دا اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتٸ نىعايتۋ ماقساتىنداعى شارا. سونىمەن قاتار, مينيسترلٸك قۇرىلعان كٷننەن باستاپ مەملەكەتتٸك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن جاڭعىرتۋعا كٸرٸستٸك. الدىمەن تەلەارنالار تۋرالى ايتايىن. ەلٸمٸزدەگٸ تۇڭعىش كينو ارناسى - «ەل ارنانى» اشتىق. وندا تەك ٶز فيلمدەرٸمٸز كٶرسەتٸلەدٸ. «Kazakh TV»-عا رەبرەندينگ جاساپ, ونى شەتەلدٸك اۋديتوريياعا باعدارلادىق. جاقىندا بۇل ارنا قىرعىزستان اۋماعىندا قىرعىز تٸلٸندە حابار تاراتا باستايدى. «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسى دا جاڭعىردى. وتاندىق سەريالدار, ساياسي توك-شوۋلار سيياقتى جاڭا تٶل جوبالارى پايدا بولدى. ال «حابار مەن «حابار-24» بٸرٸن بٸرٸ قايتالاۋدان ارىلىپ, ەرقايسىسى ٶز ورنىن تاپتى. مەرزٸمدٸ باسپاسٶزدٸ دامىتۋعا كەلسەك, «ەگەمەن قازاقستان» جەنە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرٸنٸڭ قالاي جاڭارعانىن ٶزٸڭٸز دە جاقسى بٸلەسٸز. بۇل گازەتتەردٸڭ فورماتى عانا ەمەس, رەداكتسييالىق ساياساتى دا ٶزگەردٸ. باسىلىم بەتتەرٸندە قوعامدى تولعاندىراتىن ٶزەكتٸ مەسەلەلەر جيٸ جارييالانا باستادى. ينتەرنەت-رەسۋرستاردى دامىتۋ تۋرالى ايتساق, adebiportal جەنە National digital history سايتتارى جاڭعىرتىلىپ, جاڭا فورماتتا اشىلدى. «قازاقپارات» حالىقارالىق اقپارات اگەنتتٸگٸ جۇمىس فورماتىن ٶزگەرتتٸ, قازٸر ول قازاقستانداعى جۇرت جاپپاي وقيتىن اگەنتتٸكتەردٸڭ بٸرٸنە اينالدى. تەلەۆيزييا سالاسىندا تاياۋدا عانا «تۇمار» دەپ اتالاتىن ارنايى سىيلىق تاعايىنداپ, ٷزدٸكتەردٸ ماراپاتتادىق. ەندٸ باسپا, ينتەرنەت جەنە راديو سالاسىنىڭ ماماندارى ٷشٸن «ٷركەر» سىيلىعىن جارييالادىق. بۇل دا ىنتالاندىرۋدىڭ بٸر قۇرالى بولىپ سانالادى. وسىنىڭ بەرٸ - باق-تىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋ باعىتىندا جاسالعان جٷزدەگەن ادامنىڭ وراسان ەڭبەگٸ. اتقارىلعان جۇمىس ٶتە كٶپ. مەن سونىڭ بٸر پاراسىن عانا ايتىپ ٶتتٸم. ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر, ەلباسى رۋحاني جاڭعىرۋ جٶنٸندەگٸ ماقالاسىندا قوعامدى جاڭعىرتاتىن ۇلتتىق-اقپاراتتىق جوبالاردى ٸسكە اسىرۋدى تاپسىردى. وسىعان ساي, بٸز رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا رەسپۋبليكالىق باق-تاردا ٸرٸ جوبالاردى باستايمىز. جاقىندا عانا سونداي اۋقىمدى شارانىڭ بٸرٸ - دەستٷرلٸ ٶنەردٸ ناسيحاتتاۋعا ارنالعان «مەن قازاقپىن!» تەلەۆيزييالىق مەگا جوباسىن تانىستىردىق. بۇل دا اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋدىڭ بٸر جولى.
- بۇل ايتقاندارىڭىز - شىنىمەن دە ٷلكەن شارالار. كٶپ جۇمىس جاسالعانىنا كٶزٸمٸز جەتتٸ. ەسٸرەسە, شەكارالىق ٶڭٸرلەردەگٸ جوبالارىڭىز قۋانتىپ وتىر. ٶڭٸردە جۇمىس ٸستەگەندە تالاي كٶتەرگەندٸكتەن, مۇنىڭ ٷلكەن مەسەلە ەكەنٸن جاقسى بٸلەمٸن. دەۋرەن ەسكەربەكۇلى, سونىمەن باق سالاسىنىڭ مەسەلەلەرٸ بٸرشاما قامتىلعان سيياقتى. ەندٸ بايلانىسقا دا توقتالساق. اۋىل حالقى ساپالى ينتەرنەتكە قاشان قول جەتكٸزەدٸ?
- يە, بۇل دا ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلە. مينيسترلٸك قۇرىلعاندا ەلباسى ايتقان مٸندەتتەردٸڭ بٸرٸ دە وسى كوممۋنيكاتسييالىق ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ بولاتىن. بيىلعى جولداۋىندا دا وپتيكالىق-تالشىقتى ينفراقۇرىلىممەن جاپپاي قامتۋدى اتاپ تاپسىردى. جالپى, تسيفرلى يندۋسترييانى قۇرۋ ٷشٸن ەڭ بٸرٸنشٸ حالىقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت ەكەنٸ انىق. ەرينە, قازٸر اۋىلداردىڭ كٶپشٸلٸگٸندە ينتەرنەت بايلانىسى بار. بٸراق, ونىڭ ساپاسى سىن كٶتەرمەيتٸنٸن جاقسى بٸلەمٸز. سوندىقتان قازٸر «اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەردە تالشىقتى-وپتيكالىق بايلانىس جەلٸلەرٸن قۇرۋ» جوباسىن جٷزەگە اسىرۋعا بار كٷشٸمٸزدٸ سالىپ جاتىرمىز. وسى جوبا سەتتٸ جٷرٸپ كەتسە, الداعى ٷش جىلدا 1900 اۋىلعا جەلٸ تارتىلىپ, 5 ميلليونعا جۋىق ادام ساپالى ينتەرنەتكە قول جەتكٸزەدٸ.
- مۇنىڭىز جاقسى جاڭالىق ەكەن! تاعى بٸر مەسەلە - سٸزدەر جۇرتشىلىق قىزۋ تالقىلاپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە بٸراز شۋ بولعان جاڭا زاڭ جوباسىن ەزٸرلەدٸڭٸزدەر. سونىمەن, ادامنىڭ جەكە باسىنا قاتىستى مەلٸمەتتەردٸ جارييالاۋ ٷشٸن جۋرناليستەر جازباشا رۇقسات الۋ كەرەك دەگەن پٸكٸردەن ەلٸ دە اينىمادىڭىز با?
- ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, بۇل زاڭ جوباسىنا قاتىستى جۇمىستىڭ جٷرٸپ جاتقانىنا 9 اي بولدى. وسى ۋاقىت ٸشٸندە قانشاما تالقىلاۋلار, پٸكٸرتالاستار, جۇمىس توبىنىڭ وتىرىستارى مەن قوعامدىق تىڭداۋلار ٶتتٸ. قۇجاتقا 200-دەن استام تٷزەتۋ مەن تولىقتىرۋ ەنگٸزٸلدٸ. سەنسەڭٸز, مەنٸڭ قولىمدا زاڭ جوباسىنىڭ 15 نۇسقاسى بولدى. جوبانى 35 مەملەكەتتٸك ورگاننىڭ كەلٸسٸمٸنەن ٶتكٸزدٸك. ەسٸڭٸزدە بولسا, العاشقى تۇجىرىمداماسى ەزٸرلەنگەن بەتتە بٸز ونى ينتەرنەتتە جارييالاپ, جالپى تالقىلاۋعا شىعاردىق. سوعان قاراماستان, سٸزدٸڭ سٶزٸڭٸزگە قاراپ, جۋرناليستەردٸڭ ويى ەلٸ ٶزگەرمەگەنٸن كٶرٸپ وتىرمىن. يە, جەكە باسقا قاتىستى مەلٸمەتتٸ جارييالاۋ ٷشٸن كەلٸسٸمٸن الۋ قاجەتتٸگٸ جٶنٸندەگٸ تالاپ كٷشٸندە قالدى. بٸراق, ول كەلٸسٸمدٸ ەندٸ ديكتوفونعا جازۋ ارقىلى دا الۋعا بولادى. بۇل بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە باق ٶكٸلدەرٸنٸڭ جۇمىسىن كٷردەلەندٸرۋٸ مٷمكٸن. بٸراق ادامنىڭ جەكە ٶمٸرٸنە ارالاسۋعا بولمايتىنىن ەشكٸم ەلٸ جوققا شىعارعان جوق. بۇل - جالپىعا بٸردەي ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ دەكلاراتسييادا بەكٸتٸلگەن قاعيدات. بٸرقاتار ەۋروپا ەلدەرٸندە, ونىڭ ٸشٸندە فرانتسييا, گرەكييا, ۆەنگرييا سيياقتى ەلدەردە وسىعان ۇقساس ەرەجەلەر بار. سوندىقتان, زاڭدى ەزٸرلەي وتىرىپ, بٸز باق سالاسىنىڭ دامۋىن عانا ەمەس, قاراپايىم ازاماتتاردىڭ دا مٷددەسٸن ەستە ۇستاۋعا تيٸسپٸز. مىسالى, بٸز بۇل زاڭ ارقىلى باق-تا زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان بالالار تۋرالى مەلٸمەت جارييالاۋعا تىيىم سالعىمىز كەلەدٸ. قاراپ وتىرساق, بۇل دا شەكتەۋ, الايدا بۇل قاجەتتٸلٸكتەن تۋىنداعان شەكتەۋ. كەيدە بٸز سەنساتسييا قۋامىز دەپ جٷرٸپ, سٶزدٸڭ قانداي قۋاتتى قارۋ ەكەنٸن ۇمىتىپ كەتەمٸز. اقپارات قۇرالدارى قازٸر رەيتينگ قۋىپ, نەبٸر جانتٷرشٸگەرلٸك دەرەكتەردٸ وڭدى-سولدى جارييالاپ جاتىر. جەبٸر كٶرگەن بالانىڭ ٶمٸرٸ ەندٸ قالىپقا تٷسە بەرگەندە, ونداعان جىلدان كەيٸن وسى دەرەكتەر الدىنان شىعا كەلسە قانداي تراگەدييا بولاتىنىن قازٸر باق ٶكٸلدەرٸ دە, كەيبٸر جاعدايدا اتا-انالار دا پايىمداپ جاتقان جوق. سوندىقتان, بٸر عانا اقپارات ادامنىڭ بٷكٸل ٶمٸرٸن قۇرتىپ, وتباسىن ويرانداۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ەستەن شىعارماعان ابزال. دەگەنمەن, بٸز جوبانى الداعى ۋاقىتتا مەجٸلٸسكە ەنگٸزەمٸز. نەگٸزگٸ تالقىلاۋ پارلامەنت قابىرعاسىندا بولادى. ياعني, قىزۋ پٸكٸرتالاستار ەلٸ الدا دەگەن سٶز.
- ەرينە, قازٸر اقپارات جەنە كوممۋنيكاتسييالار مينيسترلٸگٸنٸڭ اشىقتىعىن ەشكٸم جوققا شىعارا المايدى. بٸراق, مينيسترلٸك ازاماتتىق قوعاممەن ٸس جٷزٸندە كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزگەنمەن, ولاردىڭ تالاپتارىن قابىلداۋعا بارا بەرمەيتٸن سيياقتى...
- سٸزدٸڭ بۇل ويىڭىزدى مٷلدە نەگٸزسٸز, تٸپتٸ جالاڭ سٶز دەپ ايتار ەدٸم. ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار مەن باق ٶكٸلدەرٸ زاڭ جوباسىنا 200-گە تارتا تٷزەتۋ مەن تولىقتىرۋ ۇسىندى. ونىڭ 70 پايىزىن بٸز قورىتىندى قۇجاتقا ەنگٸزدٸك. ٶزٸڭٸز بٸلەتٸندەي, باق-تىڭ نەگٸزگٸ قوجايىنى تۋرالى مەلٸمەتتەردٸ جارييالاۋ, بلوگەرلەردٸ تٸركەۋ سيياقتى كٶپتەگەن نورما قابىلدانبادى. وسىنىڭ بارلىعى ازاماتتىق قوعامنىڭ قالاۋى بويىنشا ٸسكە اسقان شارالار. بٷكٸل قوعام زاڭ جوباسى تۋرالى بٸلسٸن, ونى تالقىلاۋعا اتسالىسسىن دەپ, بار مٷمكٸندٸكتٸ جاسادىق. سەبەبٸ, بۇل - بٸز ٷشٸن دە ٷلكەن تەجٸريبە. مۇنىڭ بەرٸ بولاشاقتا ەلٸ تالاي سالالىق زاڭداردى جازعاندا قاجەت بولادى دەپ ويلايمىن.
- تٷسٸنٸكتٸ. ەندٸ ەڭگٸمە اۋانىن سەل باسقا باعىتقا بۇرساق. «حابار» ارناسىنداعى «دەۋرەن اباەۆپەن اشىق ديالوگ» دەگەن باعدارلاماعا شىعىپ جٷرسٸز. مەن سۇحباتقا كەلەر الدىندا وسى باعدارلامانى قاراپ شىقتىم. يدەيا قايدان تۋدى?
- ماعان ميحايل دوروفەەۆ حابارلاستى. وسىنداي باعدارلاما شىعارعىسى كەلەدٸ ەكەن. تۇجىرىمداماسى بٸردەن ۇنادى. جاقسى دٷنيە بولسا, نەگە شىعارماسقا?
- دەگەنمەن, بۇل مەمورگانداردىڭ جۇمىسىنداعى كەيبٸر ولقىلىقتاردى جاسىرىپ-جابۋعا تالپىنىس بولىپ كٶرٸنبەي مە?
- جوق, مەن ٶزٸمە ونداي مٸندەت قويعان ەمەسپٸن. جالپى, بٸزدٸڭ مينيسترلەردٸڭ اشىقتىعى دا قازٸر ايتارلىقتاي جاقسارا تٷستٸ. ٷكٸمەت مٷشەلەرٸنٸڭ ەر وتىرىستان كەيٸن جۋرناليستەردٸڭ سۇراعىنا تارتىنباي جاۋاپ بەرەتٸنٸن كٶرٸپ جٷرگەن بولارسىز.
- ياعني, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق مەسەلەلەرگە قاتىستى ٸس-قيمىلىنا كٶڭٸلٸڭٸز تولادى عوي?
- تۇتاستاي العاندا, مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ٸس-قيمىلى جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيدە دەۋگە بولادى. ۆەدومستۆولار قاجەتتٸ جۇمىستى جٷرگٸزٸپ جاتىر. بۇل تۇرعىدا, بٸز دە جارييالىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ٸسٸن جٷيەلٸ تٷردە قاراستىرىپ وتىرمىز. مىسالى, مەملەكەتتٸك ورگاندا باق-پەن ٶزارا ٸس-قيمىل جٶنٸندەگٸ بٶلٸمنٸڭ نەمەسە ٶكٸلەتتٸ تۇلعانىڭ مٸندەتتٸ تٷردە بولۋىن جاڭا زاڭدا اتاپ كٶرسەتەمٸز. ولار سول ورگاننىڭ بٸرٸنشٸ باسشىسىنا عانا باعىناتىن دەربەس قۇرىلىم رەتٸندە قاراستىرىلىپ, بٸزدٸڭ مينيسترلٸكپەن ٶزارا ٸس-قيمىلىنىڭ تەرتٸبٸ دە انىقتالادى. سونىمەن قاتار, بٸز مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ باق-پەن جۇمىسىنىڭ جاڭا ەرەجەسٸن بەكٸتتٸك. وندا ٶڭٸرلٸك دەڭگەيدٸ دە قامتىدىق. بۇل باستامالار قازٸردٸڭ ٶزٸندە نەتيجەسٸن كٶرسەتٸپ جاتىر.
- ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ تۋرالى ماقالاسىنان كەيٸن رەسەي باسپاسٶزٸ قازاق ەلٸپبيٸن لاتىنعا كٶشٸرۋ مەسەلەسٸ تٶڭٸرەگٸندە ەجەپتەۋٸر داۋرىعىپ بارىپ باسىلدى. وسى جاعدايدان نە تٷيۋگە بولادى?
- مەنٸڭشە, بۇل ار جاعىندا ناقتى ساياسي مٷددەسٸ جوق, ەنشەيٸن داۋرىقپا ەڭگٸمە عانا. لاتىن قارپٸنە كٶشۋ - قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸز ەل رەتٸندەگٸ ٸشكٸ مەسەلەسٸ. ەلباسى ەلدٸڭ كەلەشەگٸ ٷشٸن وسىنداي باستاما كٶتەردٸ, ونى كٷللٸ حالىق قولدادى. جەنە بۇل بٸر كٷننٸڭ ٸشٸندە قابىلدانعان شەشٸم ەمەس, ەگەمەندٸك العاننان مۇقييات سارالانعان مەسەلە. قازٸرگٸ شارالار - سول باعىتتاعى جٷيەلٸ جۇمىستاردىڭ جالعاسى. بۇل جەردە ەلباسىنىڭ كٶزدەگەنٸ - ەلدٸك مٷددەنٸ جٷزەگە اسىرۋ. سوندىقتان, مۇنداي جارييالانىمدار مەن پٸكٸرلەرگە اسا مەن بەرۋدٸڭ قاجەتٸ جوق.
- سوڭعى سۇراق. نەگٸزٸ مۇنى جۋرناليستەردٸڭ ٶتٸنٸشٸ دەسەك دۇرىس بولار. مينيسترلٸك وسى بٸر جىل كٶلەمٸندە اقپارات سالاسىنا ارنالعان بٸرقاتار جيىن ٶتكٸزدٸ. بٸراق, قازاقتٸلدٸ باق-تىڭ قوردالانعان مەسەلەلەرٸن تالقىلايتىن ارنايى باسقوسۋ قاجەت دەگەن پٸكٸر بار. بۇعان نە دەيسٸز?
- بۇل مەسەلە بٸزدٸڭ دە ويىمىزدا. الداعى ۋاقىتتا كەزدەسۋلەر بولادى. جاقىندا باق ٶكٸلدەرٸنٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە ينتەرنەت-رەسۋرستار رەداكتورلارىنىڭ باسىن قوساتىن, قازنەتتٸڭ مەسەلەلەرٸن تالقىلايتىن ارنايى جيىن ٶتكٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىرمىز.
- دەۋرەن ەسكەربەكۇلى, بٸر سۇحباتتا بەرٸن قامتۋ مٷمكٸن ەمەس, دەگەنمەن, بٷگٸنگٸدەي اشىق ەڭگٸمە الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابادى دەپ ٷمٸتتەنەمٸن. ۋاقىت بٶلگەنٸڭٸز ٷشٸن كٶپ راحمەت!
- ەرينە, ورايى كەلگەندە ەلٸ تالاي سۇحباتتاسۋعا, كەز كەلگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە دايىنبىز.
سۋرەتتٸ تٷسٸرگەن ەرلان وماروۆ
