تالانت - ەڭ الدىمەن ارنايى قابٸلەتتەردٸڭ جوعارى دەڭگەيدە دامۋى; ٶزٸنٸڭ سونىلىعىمەن, جوعارى دەرەجەدە دامۋى قوعامدىق مەنمەن ەرەكشەلەنەتٸن ٶنٸم الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن قابٸلەتتەر جيىنتىعى بولسا, دارىندىلىق ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸك, قابٸلەتتەر ٷيلەسٸمٸ. دارىندىلىق - قابٸلەتتٸڭ جوعارى دەڭگەيٸمەن, تالانت مۋزىكا, ٶنەر, سپورت سيياقتى سالالارداعى جوعارى دەڭگەيمەن بايلانىستىرىلادى.
پەداگوگيكالىق ەنتسيكلوپەدييادا: «دارىندىلىق دەگەنٸمٸز – ادامداردىڭ قابٸلەتتەرٸن جەتە جاقسى دامۋىنىڭ جوعارى ساتىسى», - دەپ اتاپ كٶرسەتٸلەدٸ. وسى قابٸلەتتٸلٸك ارقىلى ادامدار كٶپتەگەن جاقسى جەتٸستٸكتەرگە جەتە الادى.
دارىندىلىق – ساپالى قابٸلەتتەردٸڭ ٶزٸندٸك بٸرلەسۋٸ: ونىڭ ارقاسىندا ٸس-ەرەكەت جاقسارادى. تۇلعانىڭ دامۋىنىڭ ٶز ورنى بار ەكەندٸگٸن بٸلە وتىرىپ, دارىندى بالالاردىڭ تەك ٶتكەنگە ەمەس, بولاشاققا دا قىزىعۋشىلىعىمەن, ٸس-ەرەكەتتەردٸڭ جاڭا تەسٸلدەرٸن كٶبەيتۋگە قابٸلەتتەرٸمەن ەرەكشەلەنەتٸندٸگٸن اتاپ ٶتۋ قاجەت. سونىمەن بٸرگە جان-جاقتى دامۋدىڭ ماقساتتارىنا دا جاۋاپ بەرەدٸ.
شىعارماشىلىق قابٸلەت – بۇل بٷكٸل تٸرشٸلٸكتٸڭ كٶزٸ. ادام بالاسىنىڭ سٶيلەي باستاعان كەزٸنەن باستاپ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸنگٸ جەتكەن جەتٸستٸكتەرٸ – شىعارماشىلىقتىڭ نەتيجەسٸ بولىپ تابىلادى.
قانداي دا بولسىن بٸر نەرسەگە قابٸلەتٸ جوق ادام بولمايدى. ول بٸرەۋدە كٷشتٸ, بٸرەۋدە شامالى بولىپ كەلۋٸ مٷمكٸن. ال وقۋشى بويىنداعى وسىنداي قابٸلەتتٸ انىقتاۋ ەر مۇعالٸم بويىنداعى شەبەرلٸكتٸ قاجەت ەتەدٸ.
دارىندى بالالاردى انىقتاعاندا جەنە ولارمەن جەكە جۇمىس جٷرگٸزگەندە سول بالا جانىنداعى ورتانىڭ پەداگوگيكالىق, پسيحولوگييالىق, ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنا نازار اۋدارىپ, سىنىپتاعى اتموسفەراسى مەن دامىتۋشىلىق جٸگەرٸ جاعىمدى تانىلۋى تيٸس.
ٶز پەنٸمدەگٸ ساباق ٷردٸسٸندە تالانتتى, دارىندى وقۋشىنى انىقتاۋ جولىن ٸزدەۋدەگٸ ماقساتىم – وقۋشىلارعا ساپالى دا تيياناقتى بٸلٸم بەرۋدٸڭ نەگٸزٸ – ٶز پەنٸمدٸ جان-جاقتى يگەرتۋ, وقۋشى ساناسىنا جەتكٸزە بٸلۋ, شىعارماشىلىق ويلاۋىن قالىپتاستىرۋ, تيٸمدٸ وقىتۋدىڭ ەلۋمەتتٸك, ەموتسيونالدىق تەسٸلدەرٸن جٷزەگە اسىرا بٸلۋ.
ۇستاز رەتٸندە وقىتىپ جٷرگەن وقۋشىلارىمنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸن زەرتتەپ, بٸلٸپ العان سوڭ عانا ولاردى دامىتۋ دەڭگەيٸنە وراي ەدٸس-تەسٸلدەردٸ ٸرٸكتەپ, تالداپ قولدانۋعا, جەتٸلدٸرۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەمٸن. ي.س.لەيتەس قابٸلەتتٸ بالالاردىڭ ٷش ساناتىن كٶرسەتكەن, ولار:
اقىل-وي دەڭگەيٸنٸڭ جوعارلىعى ەرتە كەزدەن بايقالاتىن بالالار;
مەكتەپتٸڭ جەكەلەگەن پەندەرٸنە جەنە ەرتٷرلٸ ٸس-ەرەكەتٸنە قابٸلەتتٸ بالالار;
قابٸلەتتەرٸ ايقىندالماعان پوتەنتسيالدى بالالار.
ساباق ٷردٸسٸندە وسىنداي دارىندى, تالانتتى وقۋشىلاردى انىقتاۋ ٷشٸن ەۋەلٸ جوسپار قۇرىپ الدىم:
دارىندى بالانى ٸزدەپ تابۋ جەنە ٸرٸكتەۋ.
دارىندى بالالارمەن جٷيەلٸ تٷردە قوسىمشا ساباقتار ٶتكٸزۋ.
پروبلەمالىق وقىتۋ ەدٸستەرٸن پايدالانا وتىرىپ وقىتۋ.
ٸزدەنٸس جۇمىستارىن ٶز بەتتەرٸنشە ٸزدەنٸپ وقۋدى ۇيىمداستىرۋ, دامىتۋ.
مەكتەپٸشٸلٸك جەنە اۋداندىق, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق كونكۋرستار مەن سايىستارعا قاتىستىرۋ.
جاڭاشا ەدٸستەرمەن وقىتۋ.
قازاق تٸلٸ ساباعىندا جوسپار بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزۋ نەگٸزٸندە ٷي تاپسىرماسىن «ەركٸن ميكروفون», «بٸر سٶزبەن» ەدٸستەرٸ ارقىلى وقۋشىلار ويىن جيناقتاتامىن. وسى كەزدە وقۋشى بويىنداعى شاپشاڭدىق پەن ارتيستٸك قابٸلەت, ايتىلعان جاۋاپقا بايلانىستى سۇراق تٷرلەرٸن جٷيەلٸ قۇراستىرا بٸلۋ داعدىلارى قالىپتاسادى. «كەزبە تٸلشٸ» ەدٸسٸندە ينتەرۆيۋ الۋ بارىسىندا وقۋشى ٶزٸن سۇراقتار تٸزبەسٸن قويۋشى عانا بولىپ قويماي, ارتيستٸك قابٸلەتٸن دە اشۋعا مٷمكٸندٸك الادى. وقۋشى داۋىس ىرعاعىن قۇبىلتا بٸلۋٸ مەن بەت جٷزٸ ميميكاسىمەن دە ٶزٸن كٶرسەتە الادى.
مەكتەپ قۇرىلىمىندا بولىپ جاتقان ٶزگەرٸستەر, بٸلٸم بەرۋ ماقساتتارىنىڭ الماسۋى, ونىڭ دامىتۋشىلىق سيپاتتارىنىڭ بەكٸتٸمدٸ, جاڭا فورماتتى وقىتۋعا كٶشۋ سيياقتى مەسەلەلەرٸ مۇعالٸمدەردەن ششىعارماشىلىقتى, جۇمىستىڭ جوعارى ساپاسىن جەنە كەسٸبيلٸكتٸ تالاپ ەتەدٸ.
«حالىقتى حالىقپەن, ادامدى اداممەن تەڭەستٸرەتٸن - بٸلٸم» دەپ م. ەۋەزوۆ اتاپ كٶرسەتكەنٸندەي, ەگەمەن ەلدٸڭ كەلەشەگٸ كەمەل بٸلٸم مەن ۇلاعاتتى تەربيەگە بايلانىستى.
بالانىڭ بويىنداعى تابيعات بەرگەن ەرەكشە قابٸلەتتٸ, دارىندىلىقتى تاني بٸلۋ, ونىڭ ەرٸ قاراي دامۋىنا باعىت-باعدار بەرۋ قاجەتتٸلٸگٸن ەر مۇعالٸم وسىدان-اق تٷسٸنۋٸ كەرەك. ول ٷشٸن دارىندى وقۋشىمەن جۇمىستىڭ ەلەۋمەتتٸك قاجەتتٸلٸگٸن سەزٸنۋٸ, نەتيجەلٸ ەدٸس-تەسٸلدەردٸ تالماي ٸزدەنۋٸ, جوعارى نەتيجەلەرگە جەتۋگە ۇمتىلۋى, اتا-اناسىمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋى, وقۋشىمەن جيٸ قارىم-قاتىناستا بولۋى سيياقتى تالاپتاردى ورىندايدى.
ج. رۋسسو بالانىڭ ٶز بەتٸنشە بٸلٸم-تانىمدىق, شىعارماشىلىق ەرەكەت يدەياسىنا ٷلكەن مەن بەردٸ. رۋسسو ديداكتيكاسىندا وقىتۋ ٷردٸسٸندە ەڭ بٸرٸنشٸ ورىنعا تانىمدىق قابٸلەتتٸلٸكتٸ, بەلسەندٸلٸك پەن ٶزبەتتٸلٸك ۇستانىمدارنىڭ ماڭىزدىلىعىنا كٶڭٸل بٶلدٸ. مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ قازاق اراسىندا كٶبٸنە كٶزگە تٷسپەي, تٷسسە دە ەلەنبەي جٷرگەن عىلىم-بٸلٸمگە, ٶنەرگە زەرەك, دارىندى بالالاردى وقىتىپ تەربيەلەۋدٸڭ مەنٸ جايىندا سٶز ەتە كەلٸپ, دارىندىلىقتىڭ كەيبٸر پسيحولوگييالىق استارىنا ٷڭٸلەدٸ. ول «تۋىسىندا قانشا زەرەكتٸك بولسا دا – عىلىمسىز, تەربيەسٸز كەمەلٸنە جەتپەيدٸ. كٸمدە-كٸم ٶزٸنٸڭ تابيعاتىندا نە نەرسەگە شەبەرلٸك بارىن سەزٸپ, ٶز جولىنا تٷسسە عانا, كٶزگە اينىتپاي سالا بٸلسە, جاقسى جازۋشى دا ادامنىڭ ٸشكٸ سىرىن, مٸنەزٸن, ەدەتٸن بۇلجىتپاي كٶرسەتە بٸلەدٸ, وقىعاندا كٶرٸپ تۇرعانداي بولاسىڭ...» دەپ تٷيٸندەيدٸ.
دارىندى بالالاردى انىقتاۋ ٷشٸن باستاۋىش سىنىپتان باستاپ زەرتتەۋ جۇمىستارى جٷيەلٸ جٷرۋٸ كەرەك. مەكتەپ تابالدىرىعىن العاش اتتاعان وقۋشىلاردىڭ وقۋعا دەگەن قۇشتارلىعى قازٸرگٸ تاڭدا ٶتە جوعارى. وعان اتا-اناسىنىڭ مەن بەرە جاساعان دايىندىعى, ٷلكەندەردٸڭ قۋانىشتى كٶزقاراسى, مەكتەپتٸڭ بەدەلٸ, جاڭا كيٸمدەر مەن ەدەمٸ وقۋلىقتار بالانىڭ قىزىعۋىن ارتتىرىپ, بٸلٸم الۋعا جەتەلەيتٸنٸ سٶزسٸز.
وسى ورايدا باستاۋىش سىنىپ مۇعالٸمدەرٸ شەبەرلٸگٸمەن, جاڭا ەدٸس-تەسٸلدٸ ساباقتارىمەن, ۇشقىر ويلى ويىندارىمەن وقۋشى زەيٸنٸن جاۋلاپ الىپ, بٸلۋگە دەگەن قۇشتارلىقتارىن شىڭداي تٷسۋٸ قاجەت. بٸرٸنشٸ سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ بارلىعى دەرلٸك مەكتەپالدى دايارلىقتان ٶتٸپ كەلگەندٸكتەن, وقۋ قيىنعا سوعا قويمايدى. ەرٸپتەردٸ تەز تانىپ, ەدەمٸ جازىپ كەتەدٸ. بٸلٸكتٸ ۇستاز وقۋشىنىڭ جاس ەرەكشەلٸگٸنە ساي وقۋ جٷگٸن انىقتاپ, شىعارماشىلىق جۇمىستارمەن تولىقتىرىپ وتىرادى. ٸزدەنٸسپەن جاسالعان ەر ساباقتا وقۋشى مۇعالٸم ەرەكەتٸنە ٸلەسٸپ, نەتيجەلٸ جەتٸستٸككە جەتٸپ وتىراتىنىڭ بايقاماي دا قالادى. مۇعالٸمنٸڭ اتقارعان ەڭبەگٸنٸڭ جەمٸسٸ وسىندا. قازٸرگٸ زامانعا ساي وقىتۋدىڭ جاڭا تەحنولوگييالارىن وقىپ-ٷيرەنٸپ, كٷندەلٸكتٸ ساباقتاردا شىعارماشىلىقپەن پايدالانىپ وتىرسا, نەتيجەسٸن بەرەرٸ سٶزسٸز. بٸلٸم ساپاسى مەن دەڭگەيٸن انىقتاپ, سالىستىرمالى مونيتورينگتەر جاساپ وتىرۋ وقۋشى قابٸلەتٸن زەرتتەۋگە كٶپ كٶمەگٸن تيگٸزەدٸ.
وقۋشىنىڭ ٶز بەتٸمەن جۇمىس ٸستەۋ داعدىسى – جٷيەلٸ جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسى, جەكە تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنىڭ باستاۋى. ال وقۋشىنىڭ شىعارماشىلىق قابٸلەتتەرٸن ارتتىرا وتىرىپ, وقۋ ماتەريالدارىن ٶزدەرٸ يگەرە الۋعا مٷمكٸندٸك تۋعىزۋدىڭ شەشۋشٸ فاكتورى – وقىتۋدىڭ جاڭا ەدٸستەمەلٸك جٷيەلەرٸن قۇرۋ بولىپ تابىلادى.
جاس ٶركەننٸڭ بويىنداعى تابيعات بەرەر ەرەكشە قابٸلەتتٸ, دارىندىلىقتى تاني بٸلۋ, ونىڭ ارى قاراي دامۋىنا باعىت-باعدار بەرە بٸلۋ ەرەكشە قيىن دا قىزىقتى ٸس. الايدا, ەر بالانىڭ جەكە قابٸلەتٸن انىقتاپ, ونى سول باعىتتا جەتەلەۋ – ۇستاز پارىزى. بالانى زامان تالابىنا قاراي كٶرەگەندٸكپەن يكەمدەپ, ٶز زامانىنىڭ وزىق ٶنەگەسٸن ساناسىنا سٸڭٸرە بٸلۋ, ولاردى شىعارماشىلىق باعىتتا جان-جاقتى دامىتۋ – بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ باستى تالابى.
ايجان ورالوۆا,
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
تارباعاتاي اۋدانى, ٷشتٶبە اۋىلى,
«ٶكپەتٸ» ورتا مەكتەبٸنٸڭ مۇعالٸمٸ
