پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اقوردادا اٶسشك سىرتقى ٸستەر مينيسترلەرٸ كەڭەسٸنٸڭ 6-وتىرىسىنا قاتىسىپ وتىرعان دەلەگاتسييا باسشىلارىمەن كەزدەستٸ, - دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردا سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
جيىنعا باحرەين, بەلارۋس, ٷندٸستان, قاتار, قىرعىزستان, موڭعولييا, رەسەي, ٶزبەكستان, تٷرٸكمەنستان ەلدەرٸنٸڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلەرٸ, يزرايلدٸڭ تۋريزم مينيسترٸ, سونداي-اق 5 حالىقارالىق ۇيىم مەن 15 مەملەكەتتٸڭ ديپلوماتييالىق ميسسيياسىنىڭ باسشىلارى قاتىستى.
مەملەكەت باسشىسى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەس ٶتكٸزۋگە قازاقستاننىڭ باستاماشى بولعانىن جەنە كەڭەستٸڭ گەوگرافييالىق اياسى مەن كٷن تەرتٸبٸنٸڭ اۋقىمى كەڭەيگەن قۇرلىقتىق پلاتفورماعا اينالعانىن اتاپ ٶتتٸ.
پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, قازٸرگٸ تاڭدا بەيبٸتشٸلٸكتٸ قولداۋ, ىنتىماقتاستىق ورناتۋ جەنە دامۋ مٷددەسٸ تۇرعىسىنان ازييا ەلدەرٸنٸڭ ۇجىمدىق كٷش-جٸگەرٸ مەن دانالىعىن ٷيلەستٸرۋ ٷشٸن كەڭەستٸڭ ەلەۋەتٸ زور.
قاسىم-جومارت توقاەۆ اٶسشك-كە مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ بەرٸنە جەنە كەڭەس حاتشىلىعىنا قازاقستاننىڭ تٶراعالىعى اياسىندا جاسالعان ٶزارا تابىستى ٸس-قيمىلدارى ٷشٸن ريزاشىلىعىن بٸلدٸردٸ.
– ٶزدەرٸڭٸزگە مەلٸم, بٸز اٶسشك-تٸ تولىققاندى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدىرۋدىڭ ستراتەگييالىق ماقساتتارىنا نەگٸزدەلگەن بٸرقاتار ماڭىزدى باسىمدىقتاردى ايقىندادىق. كەڭەستٸڭ حالىقارالىق ۇيىمعا قاجەتتٸ بارلىق ەلەمەنتتەرٸ, اتاپ ايتقاندا نەگٸزگٸ قۇجاتتارى, باسقارۋشى جەنە جۇمىس ورگاندارى, وپەراتيۆتٸك بيۋدجەتٸ مەن تۇراقتى حاتشىلىعى بار. ۇسىنىلىپ وتىرعان ترانسفورماتسييا ازييانىڭ جاھاندىق ٸستەردٸ رەتتەۋدەگٸ جاڭا رٶلٸن ايقىن كٶرسەتەدٸ. بۇل قادام كەڭەسكە مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ٸرٸ قۇرلىقتاعى ورتاق, بٸرىڭعاي جەنە تۇتاس قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ ارحيتەكتۋراسىن قالىپتاستىرۋعا بەيٸلدٸ ەكەنٸن ناقتىلايدى, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
سونداي-اق قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ كەڭەسكە تٶراعالىعىن شەكتەگەن COVID-19 ٸندەتٸ سالدارىنان تۋىنداعان كەدەرگٸلەر تۋرالى ايتتى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى كەڭەسكە مٷشە ەلدەرگە كەلەسٸ باستامالاردى قولداۋدى ۇسىندى.
– بٸرٸنشٸدەن, عۇلامالار كەڭەسٸنٸڭ باسشىسى لاۋازىمىنا اٶسشك-تٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىنۋ – مەن ٷشٸن ٷلكەن مەرتەبە. ەكٸنشٸدەن, 2022-2024 جىلدارى اٶسشك تٶراعالىعىنا قازاقستاندى ۇسىنامىن. ەلٸمٸزدٸڭ كانديداتۋراسى ماقۇلدانعان جاعدايدا كەڭەستٸڭ يگٸ ميسسيياسىن ورىنداۋ ٷشٸن ۇجىمدىق كٷش-جٸگەردٸ نىعايتۋ جولىندا جاڭا مانداتتى پايدالانۋعا مٸندەتتەمە الامىز, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ٶز سٶزٸندە قۇبىلمالى ستراتەگييالىق جاعدايدا ازييا قۇرلىعى گەوساياسي كٷرەستٸڭ باستى الاڭىنا اينالىپ وتىرعانىن ايتتى.
– بٸرىڭعاي جەنە سىندارلى تەسٸل ۇسىنىپ, ٶزٸمٸزگە زور جاۋاپكەرشٸلٸك پەن مٸندەت جٷكتەگەن جاعدايدا ازييا XXI عاسىردىڭ كٶشباسشىسى بولاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. بۇل رەتتە, اٶسشك ازيياداعى قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ, ىنتىماقتاستىق پەن ورتاق ٶركەندەۋدٸڭ نىسانىن قالىپتاستىرا الاتىن بٸرىڭعاي فورۋمعا اينالادى دەگەن ٷمٸتتەمٸز, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ الداعى جىلدارى اٶسشك مەن بەرۋگە تيٸستٸ بٸرقاتار ٶزەكتٸ مٸندەتتەردٸ اتاپ ٶتتٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەڭەستٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ ٶزارا سەنٸمدٸ كٷشەيتۋگە جەنە جانجالداردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان. پرەزيدەنت سەنٸمدٸ كٷشەيتۋ شارالارىنىڭ جاڭارتىلعان كاتالوگىن ەزٸرلەۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىستىڭ سەتتٸ ورىندالعانىن اتاپ ٶتتٸ. بۇل قۇجات ەپيدەميولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك, قوعامدىق دەنساۋلىق جەنە فارماتسەۆتيكا, اقپاراتتىق تەحنولوگييالار, تەرروريزممەن كٷرەس سىندى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا سالالارىن قامتيدى.
مەملەكەت باسشىسى اۋعانستانداعى جەنە وعان قاتىستى قازٸرگٸ قالىپتاسقان جاعدايدى ەكٸنشٸ ٶزەكتٸ مەسەلە رەتٸندە اتاپ ٶتتٸ.
– ورتالىق ازييانىڭ بەس مەملەكەتٸ اۋعانستاننىڭ قالىپتى جاعدايعا ورالۋىنا اسا مٷددەلٸ. قازاقستاننىڭ ۇستانىمى ايقىن. بٸزگە ازيياداعى ٷلكەن ويىن ەمەس, ٷلكەن پايدا قاجەت, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, سوزىلمالى پاندەمييا جاعدايىندا ۆاكتسينالاردىڭ بارىنشا قولجەتٸمدٸ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. سونداي-اق قازاقستان QazVac ۆاكتسيناسى ارقىلى جالپىعا ورتاق دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸنە قوماقتى ٷلەس قوسۋعا نيەتتٸ ەكەنٸن ايتتى. مەملەكەت باسشىسى كەڭەستەگٸ ەرٸپتەستەرٸن ەپيدەميولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ جاڭا سەنٸم شارالارى اياسىندا ۇجىمدىق كٷش-جٸگەردٸ جانداندىرۋعا شاقىردى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ پاندەمييا ازييانىڭ ەلەمدەگٸ ورنىن بەكەمدەپ الۋىنا جاڭا مٷمكٸندٸكتەر بەرەتٸن سىندارلى سەت بولۋى دا مٷمكٸن ەكەنٸن ايتتى.
– قازٸردٸڭ ٶزٸندە بٸزدٸڭ ايماق عالامدىق تارتىلىس كٷشٸنە اينالدى. بۇندا ەلەم حالقىنىڭ 60 پايىزى, تۇتىنۋشىلىق قابٸلەتٸ بار ٶلشەممەن العاندا, ەلەمدٸك ٸجٶ 40 پايىزى وسىندا شوعىرلانعان. وسى قۇرلىقتا ٶتە قۋاتتى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق, وڭتٷستٸك شىعىس ازييا ەلدەرٸنٸڭ قاۋىمداستىعى, ازييا-تىنىق مۇحيتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى جەنە جان-جاقتى ايماقتىق ەكونوميكالىق ەرٸپتەستٸك ۇيىمدارى جۇمىس ٸستەيدٸ. ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەسكە مٷشە ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ ورنىقتىلىعىن نىعايتۋ ٷشٸن جوعارىدا اتالعان ۇيىمدارمەن ىنتىماقتاستىق مەسەلەسٸنە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلگەن جٶن دەپ ويلايمىن, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى كەڭەس ەردايىم ەكونوميكالىق ٶلشەمٸن نىعايتۋ باعىتىندا جۇمىستار اتقارىپ جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ. ناقتى ايتقاندا, قارجىلىق ترانزاكتسييالاردىڭ, قۇبىر جەلٸلەرٸنٸڭ جەنە لوگيستيكالىق باعدارلاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جاڭا شارالار قابىلدانادى. سونداي-اق پرەزيدەنت اٶسشك كەڭٸستٸگٸندە ترانسپورتتىق دەلٸزدەردٸ ودان ەرٸ دامىتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنٸنە توقتالدى.
– بۇل رەتتە كونتينەنتالدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا ۇزاقمەرزٸمدٸ ينۆەستيتسييالار سالۋعا ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەر بار. حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ مەلٸمەتٸنە سٷيەنسەك, بۇل سالا 2030 جىلعا دەيٸن جىل سايىن 1,7 تريلليون دوللار قاراجات سالۋدى قاجەت ەتەدٸ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە دە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, عالامدىق كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە بايلانىستى ورنىقتى دامۋ يدەياسى كەڭەسكە مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ساياساتىنان ايقىن كٶرٸنٸس تابۋى كەرەك.
– ازييا-تىنىق مۇحيتى ايماعى كليماتتىڭ ەرتٷرلٸ قۇبىلىستارىنا جيٸ ۇشىرايدى. بٷكٸل ەلەمدەگٸ تابيعي اپاتتاردىڭ 40 پايىزى وسى ايماقتا بولادى جەنە حالقىنىڭ 84 پايىزى زارداپ شەگەدٸ. بۇل مەسەلەلەر كليماتقا بايلانىستى پاريج كونفەرەنتسيياسىنان كەيٸنگٸ سور26 سامميتٸنٸڭ قارساڭىندا اسا ماڭىزدى. گلازگوداعى كەلٸسٸمدەردٸڭ ساپالى ورىندالۋى ادام شىعىنىنا جەنە تۇرمىس دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنە بۇدان بىلاي جول بەرمەۋ ٷشٸن قاجەت. سٸزدەردٸڭ ەلدەرٸڭٸز وسى ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ ٸلگەرٸلەتۋگە ىقپال ەتەدٸ دەپ ٷمٸتتەنەمٸز, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ ورتالىق ازييانىڭ, تاياۋ شىعىس پەن ازييانىڭ ٶزگە دە ايماقتارىنداعى ازىق-تٷلٸك جەنە سۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە زاردابىن تيگٸزەتٸن اۋا رايىنىڭ ەكسترەمالدى قۇبىلىستارىنىڭ جيٸلەۋٸنە الاڭداۋشىلىق بٸلدٸردٸ.
– قازاقستان ازىق-تٷلٸك تاسىمالداۋ بويىنشا جاھاندىق تٸزٸمدەگٸ بەلسەندٸ ەل ەرٸ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ يسلام ۇيىمىن قۇرۋعا باستاماشى بولعان مەملەكەت رەتٸندە اتالعان مەسەلەلەرگە اٶسشك-تٸڭ كٷن تەرتٸبٸندە باسىمدىق بەرٸلۋگە تيٸس دەپ سانايدى. بۇل بٸزدٸڭ ينكليۋزيۆتٸ دامۋىمىز بەن ەلەۋمەتتٸك يگٸلٸگٸمٸزدٸ, ەسٸرەسە پاندەمييادان كەيٸنگٸ كەزەڭدە قولداۋ ٷشٸن ماڭىزدى, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى گەوساياسي جاعدايدىڭ ۋشىعۋىنا بايلانىستى «تەحنولوگييالىق تەمٸر شەكارانىڭ» بٸرتە-بٸرتە ايقىندالىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ. وسىعان وراي پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ اٶسشك-كە مٷشە ەلدەرمەن تەحنولوگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸ تەرەڭدەتۋگە مٷددەلٸ ەكەنٸن ايتتى. قاسىم-جومارت توقاەۆ اٶسشك كاتالوگىنىڭ جاڭا ەرٸ سەنٸمدٸ شاراسى رەتٸندە IT سالاسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتۋدىڭ مەنٸ زور ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
مەملەكەت باسشىسى قارجى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ مەسەلەسٸنە دە ارنايى توقتالدى.
– بٸز اٶسشك قارجى سامميتٸنٸڭ قورىتىندىلارىن قولدايمىز. بٷگٸندە قازاقستان ەۋرازييالىق كەڭٸستٸكتەگٸ قارجى نارىعىندا ماڭىزدى رٶل اتقاراتىن ەلگە اينالىپ كەلەدٸ. وسى رەتتە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن ايتۋعا بولادى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا بۇل ورتالىق ەلەمدٸك ينستيتۋتتاردىڭ وزىق تەجٸريبەلەرٸن ۇشتاستىراتىن جەنە اعىلشىن قۇقىعىنا نەگٸزدەلگەن زاماناۋي قۇرالداردى پايدالاناتىن قارقىندى قارجى الاڭىنا اينالدى. اٶسشك بويىنشا سەرٸكتەستەرٸمٸزدٸ احقو-نىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن بەلسەندٸ پايدالانۋعا شاقىرامىن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت سٶزٸنٸڭ سوڭىندا ايتقان ۇسىنىستارىنىڭ بەرٸ ورتاق ماقساتقا قول جەتكٸزۋگە, مەيلٸنشە قاۋٸپسٸز, ورنىقتى ەرٸ ٶركەندەگەن ازييا قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعانىن ايتتى. وسى رەتتە, قاسىم-جومارت توقاەۆ كەلەسٸ جىلى قازاقستاندا ٶتەتٸن اٶسشك-تٸڭ 6-سامميتٸنٸڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە مەن بەردٸ. پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, سامميت «جاڭا ەلەمدەگٸ جاڭا ازييا» باعدارىن ايقىنداۋعا ارنالعان. مەملەكەت باسشىسى اتالعان ٸس-شاراعا زور مەن بەرەتٸنٸن اتاپ ٶتٸپ, كەڭەسكە مٷشە ەلدەردٸڭ باسشىلارىن ونىڭ جۇمىسىنا بەلسەندٸ اتسالىسۋعا شاقىردى.
