بيىلعى قاڭتار-اقپاندا ەكونوميكانىڭ بازالىق سالالارىندا وڭ قارقىن ساقتالعان - قر ۇەم

قر پرەمەر-مينيسترٸ اسقار ماميننٸڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن ٷكٸمەت وتىرىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعى قاڭتار-اقپانداعى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قورىتىندىسى جەنە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتٸڭ اتقارىلۋى قارالدى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" primeminister.kz سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترٸ ر. دەلەنوۆ ەكٸ ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكانىڭ جاي-كٷيٸ تۋرالى باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلەمدٸك تاۋار نارىقتارىندا مۇناي مەن مەتالل باعاسىنىڭ ايتارلىقتاي تٶمەندەۋٸ بايقالادى.

بيىلعى 9 ناۋرىزداعى جاعداي بويىنشا مۇناي باعاسى بٸر باررەلٸنە $34 قۇرادى. بۇل جىل باسىمەن سالىستىرعاندا ەكٸ ەسە ارزان. وعان قوسا كٷن ٸشٸندە مۇناي باعاسى بٸر باررەلٸنە $31 دەيٸن تٶمەندەگەنٸ بايقالدى. مەتالدار باعاسى دا تٶمەندەۋدٸ كٶرسەتتٸ. مىرىش باعاسى – 16%-عا تٷستٸ, مىس – 12%-عا, تەمٸر كەنٸ – 4%-عا, فەرروقورىتپالار – 1,2%-عا تٶمەندەدٸ.

«ەلەمدٸك كاپيتال نارىقتارىندا جوعارى قۇبىلمالىلىق بايقالۋدا. جىل باسىنان بەرٸ امەريكالىق بيرجا يندەكستەرٸ 14%-عا, ەۋروپالىق يندەكستەر 15%-عا دەيٸن جەنە قىتاي يندەكستەرٸ 13%-عا تٶمەندەدٸ. بۇل ٷردٸستەر سىرتقى نارىقتارداعى جوعارى بەلگٸسٸزدٸكتٸ كٶرسەتەدٸ», — دەدٸ ر. دەلەنوۆ. 

اعىمداعى كەزەڭدە قازاقستاننىڭ كرەديتتٸك رەيتينگٸ ناقتىلاندى. حالىقارالىق رەيتينگتٸك اگەنتتٸكتەر (Fitch Ratings, Standard and Poor`s) قازاقستاننىڭ دەربەس كرەديتتٸك رەيتينگٸن راستادى. بولجام «تۇراقتى» دەڭگەيدە ساقتالدى. بۇل رەتتە رەيتينگتٸ Standard and Poor's وسى جىلعى 6 ناۋرىزدا, ال Fitch Ratings 21 اقپاندا ايقىندادى.

سىرتقى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, رەيتينگ بولجامى ەلدەگٸ ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق, ٸشكٸ سۇرانىس رەزەرۆتەرٸ جەنە مۇنايلىق ەمەس سەكتوردىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترٸ اتاپ ٶتكەندەي, سىرتقى كونيۋنكتۋرانى جەنە سىرتقى جاعدايلاردى نازارعا الا وتىرىپ, دامۋدىڭ ستسەنارييلٸك بولجامدارى مەن تيٸستٸ شارالار توپتاماسى ەزٸرلەندٸ. بيۋدجەتتٸڭ تەڭگەرٸمدٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا تەسٸلدەر قالىپتاستىرىلدى. بۇل رەتتە مەملەكەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك مٸندەتتەمەلەرٸن قارجىلاندىرۋ تولىق كٶلەمدە ورىندالاتىن بولادى.

«ازىق-تٷلٸك تاۋارلارىنىڭ ٶڭٸرلٸك تۇراقتاندىرۋ قورلارى جۇمىس ٸستەۋدە. ەڭبەك نارىعىنداعى جاعدايعا مونيتورينگ جٷرگٸزٸلۋدە. ينۆەستيتسييالىق جوبالار پۋلى ٸسكە اسىرىلۋدا. اتالعان شارالار ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا باعىتتالعان», — دەدٸ ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترٸ.  

وسى جىلعى قاڭتار-اقپاندا جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ ٶسۋٸ 3,3%-دى قۇرادى. بۇل وڭ كٶرسەتكٸش قۇرىلىس, ٶنەركەسٸپ جەنە ساۋدا كٶلەمدەرٸنٸڭ ۇلعايۋىمەن قامتاماسىز ەتٸلدٸ. نەگٸزگٸ كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسييالار 11,6%-عا ٶستٸ. جىلدىق ينفلياتسييا 6%-دى قۇراپ, نىسانالى دەلٸزدٸڭ شەگٸندە قالىپتاستى. قاڭتار-اقپاندا ەكونوميكانىڭ بازالىق سالالارىندا وڭ سەرپٸن ساقتالدى. قۇرىلىستا ٶسٸم 11,9%, بايلانىستا – 10,7%, ٶنەركەسٸپتە – 5,8%, ساۋدادا – 3,6%, اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 2,2% دەڭگەيٸندە بولدى.

«بيىلعى قاڭتاردا سىرتقى ساۋدا اينالىمى $6,7 ملرد قۇرادى. ەكسپورت كٶلەمٸ – $4,3 ملرد, ال يمپورت – $2,4 ملرد قۇرادى. ساۋدا بالانسىنىڭ وڭ سالدوسى قامتامسىز ەتٸلدٸ. ٶنەركەسٸپتٸڭ ٶسۋ قارقىنى 5,8%-دى قۇرادى. بۇل رەتتە  ٶڭدەۋ سەكتورى (9,4%) كەن ٶندٸرۋگە (4,7%) قاراعاندا ەكٸ ەسە جوعارى قارقىنمەن ٶستٸ. 8 ٶڭٸردە ٶنەركەسٸپ كٶلەمدەرٸ 5,9%-دان 8,3% ارالىعىندا ٶستٸ. ٶڭدەۋ سەكتورىندا 9,4% دەڭگەيٸندە ٶسٸمگە قول جەتكٸزٸلدٸ. 5 ٶڭٸردە ورتاشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن جوعارى ٶسۋ بايقالادى», — دەدٸ ر. دەلەنوۆ. 

وسى جىلعى قاڭتار-اقپاندا ەكونوميكاعا 1,5 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسييالاندى. قۇرىلىس سەكتورىندا ٶسۋ 11,9%-دى قۇرادى. جىل باسىنان بەرٸ 1,7 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ٷي پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. اۋىل شارۋاشىلىعىندا شىعارىلىم 2,2%-عا ٶستٸ.

جالپى, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترٸنٸڭ ايتۋىنشا, بيىلعى ەكٸ ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وڭ قارقىن ساقتالۋدا. 

سونىمەن قاتار, سىرتقى قاۋٸپتەردٸڭ ەسەرٸن تٶمەندەتۋ ٷشٸن ورتالىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار كەلەسٸ اسپەكتٸلەرگە نازار اۋدارۋى قاجەت:

• سىرتقى قاۋٸپتەرگە مونيتورينگ جٷرگٸزۋ جەنە جەدەل ەرەكەت ەتۋ شارالارىن قابىلداۋ;
• كٶرسەتكٸشتەردٸڭ تٶمەندەۋٸنە جول بەرمەۋ ٷشٸن ٶڭٸرلەر قاۋٸپتەرٸنٸڭ كارتاسىن انىقتاۋ;
• ازىق-تٷلٸك تاۋارلارىنىڭ ٶڭٸرلٸك تۇراقتاندىرۋ قورلارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ;
• مەملەكەتتٸك ۇيىمداردىڭ, ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ جەنە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ ساتىپ الۋلارىندا جەرگٸلٸكتٸ ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ قاتىسۋىن كٶبەيتۋ بويىنشا شارالاردى كٷشەيتۋ;
• جاعدايدىڭ جەدەل مونيتورينگٸن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ەڭبەك نارىعىنداعى تۇراقتىلىق مەسەلەسٸن ەرەكشە باقىلاۋ;
• ينۆەستيتسييالىق جوبالار پۋلىن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن ناقتى شارالار قابىلداۋ;
• ەلەۋمەتتٸك شىعىستار مەن شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ قولدايتىن شىعىستاردى باسىم قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ.

قر يندۋسترييا جەنە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ بٸرٸنشٸ ۆيتسە-مينيسترٸ ق. ٶسكەنباەۆ سىرتقى ەكونوميكالىق كونيۋنكتۋرانىڭ ٶزگەرٸستەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, قازٸرگٸ تاڭدا ٶنەركەسٸپتەگٸ جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ٷشٸن ٷكٸمەت مىنالارعا باعىتتالعان شۇعىل شارالار پاكەتٸن قابىلداعانىن ايتتى: 

• جۇمىس ورىندارىن ساقتاۋ;

• ٸشكٸ نارىققا باعىتتالعان جاڭا ٶندٸرٸستەردٸ دامىتۋ (يمپورتتى الماستىرۋ);

• قازٸرگٸ ساۋدا اعىندارىن ساقتاۋ ٷشٸن بالامالى ٶتكٸزۋ نارىقتارىن ٸزدەستٸرۋ.

سونىمەن قاتار «نۇرلى جول» جەنە «نۇرلى جەر» مەملەكەتتٸك باعدارلامالارىن ٸسكە اسىرۋ اياسىندا وتاندىق كەسٸپورىنداردى تاۋارلاردى جەتكٸزۋ, جۇمىستار مەن قىزمەتتەردٸ ۇسىنۋعا بارىنشا تارتۋعا باسا نازار اۋدارىلادى, بۇل قۇرىلىس ماتەريالدارىن ٶندٸرۋ, مەتاللۋرگييا, حيمييا جەنە باسقا دا جاقىن سەكتورلاردا كەسٸپورىنداردىڭ جٷكتەمەسٸن قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. 

2020 جىلى مەملەكەتتٸك باعدارلامالار اياسىندا كەلەسٸ جۇمىستار كٶزدەلگەن:

• تۇرعىن ٷيدٸ پايدالانۋعا بەرۋ — 15 ملن شارشى م;

• جولداردى جٶندەۋ جەنە سالۋ — 2,6 مىڭ شاقىرىم رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى, 4,3 مىڭ شاقىرىم جەرگٸلٸكتٸ جەلٸ.  

اتالعان شارالاردى ٸسكە اسىرۋ ەسەبٸنەن وتاندىق جەتكٸزٸلٸمدەر ٷلەسٸن 95% دەيٸن ۇلعايتۋ كٶزدەلگەن. 

ق. ٶسكەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, مەتاللۋرگييا ٶنەركەسٸبٸندە اسا جوعارى بٶلٸنٸستٸ تاۋارلار ٶندٸرٸسٸن ۇيىمداستىرۋعا باعىتتالعان شارالار قابىلداناتىن بولادى:

• ٶتكٸزۋدٸڭ بالامالى نارىقتارىن ٸزدەۋ;

• جوعارعى قوسىلعان قۇنى بار ٶنٸمدەر ٶندٸرٸسٸن دامىتۋ;

• مۇناي كومپانييالارىنىڭ وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەردەن قۇبىرلاردى ساتىپ الۋى;

• ستراتەگييالىق ينۆەستورلاردى تارتۋ.

«حيمييا ٶنەركەسٸبٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ٶندٸرۋشٸلەرگە تەك وتاندىق ٶندٸرٸستٸڭ مينەرالدىق تىڭايتقىشتارىنىڭ قۇنىن سۋبسيدييالاۋ, لاك-بوياۋ سالاسىن دامىتۋ, قۇرىلىس ماتەريالدارىن ٶندٸرۋ جەنە باسقا دا جاقىن سالالاردى دامىتۋ ٷشٸن شيكٸزات ٶندٸرۋگە دايىن سالا كەسٸپورىندارى ٷشٸن مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارىن ەزٸرلەۋ, جارىلعىش زاتتاردى ٶندٸرۋشٸلەر, ٶنەركەسٸپتٸك حيميكاتتاردى وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەر اراسىندا ۇلتتىق كومپانييالارمەن, جٷيە قۇراۋشى كەسٸپورىندارمەن, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارمەن ۇزاق مەرزٸمدٸ كەلٸسٸمشارتتار جاساسۋ مٷمكٸندٸگٸن پىسىقتاۋ ارقىلى وتاندىق كەسٸپورىنداردى قولداۋ كٶزدەلگەن», — دەدٸ قر يندۋسترييا جەنە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ بٸرٸنشٸ ۆيتسە-مينيسترٸ ق. ٶسكەنباەۆ.

ماشينا جاساۋدا مىناداي جٷيەلٸ شارالار قولعا الىناتىن بولادى:

• سۇرانىستى ىنتالاندىرۋ قۇرالدارى ارقىلى جۇمىس ٸستەپ تۇرعان كەسٸپورىنداردى قولداۋ كٷشەيتٸلەدٸ;

• ٶڭٸرلٸك سەرٸكتەستەردٸڭ بٸرقاتار تاۋارلارعا يمپورتتىق باج سالىعىن تٶمەندەتۋ, سونداي-اق قازاقستاندىق تاۋارلار ٷشٸن باسقا دا بٶگەۋ شارالارىن الۋ مەسەلەسٸن ٷكٸمەتارالىق تالقىلاۋعا شىعارۋ;

• وتاندىق ٶنٸمدٸ رەتتەلەتٸن ساتىپ الۋلار ارقىلى ٸلگەرٸلەتۋ;

• وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ساتىپ الۋ كەزٸندە شارۋالاردى سۋبسيدييالاۋدىڭ باسىم شارتتارىن قامتاماسىز ەتۋ جەنە ت. ب.

فارماتسەۆتيكا ٶنەركەسٸبٸندە كەلەسٸ شارالار قابىلدانادى:

• سك فارماتسييا ارقىلى تمككك قازاقستاندىق ٶندٸرٸستەرٸن ساتىپ الۋ ٷلەسٸن ارتتىرۋ (تٶسەك-ورىن جابدىعى, مەديتسينالىق حالاتتار جەنە ت. ب.);

• ٶمٸرلٸك قاجەتتٸ جەنە ماڭىزدى دەرٸلٸك پرەپاراتتار تٸزبەسٸنە ەنگٸزٸلگەن دەرٸلٸك زاتتاردىڭ قۇنىن سۋبسيدييالاۋ.

جالپى, ٶنەركەسٸپتەگٸ جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ مەسەلەلەرٸ يندۋسترييا جەنە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا. سىرتقى ەكونوميكالىق كونيۋنكتۋراداعى جاعدايلاردىڭ ودان ەرٸ ٶزگەرۋٸنٸڭ الدىن الۋ ٷشٸن جەدەل جەنە ستراتەگييالىق سيپاتتاعى ٸس-شارالار بەلسەندٸ قابىلدانۋدا.