مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ ٷشٸنشٸ وتىرىسىندا سٶيلەگەن سٶزٸ
قۇرمەتتٸ ۇلتتىق كەڭەس مٷشەلەرٸ!
بٷگٸن بٸز ەرەكشە جاعدايدا جينالىپ وتىرمىز.
كوروناۆيرۋس ٸندەتٸ جۇمىس تەرتٸبٸمٸزگە ەلەۋلٸ ٶزگەرٸس ەنگٸزدٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸز پاندەمييانىڭ شارىقتاۋ شەگٸنەن ٶتتٸ.
بٸراق, ٸندەتپەن كٷرەس ەلٸ اياقتالعان جوق.
كوروناۆيرۋس قازٸرگٸ ەلەمنٸڭ قۇندىلىقتارىن ايتارلىقتاي ٶزگەرتتٸ.
دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸنٸڭ, ٶزٸن-ٶزٸ قامتۋدىڭ, ىنتىماقتاسۋ مەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ ماڭىزى ارتا تٷستٸ.
سوعان سەيكەس مەملەكەت قىزمەتٸندە جەنە قوعامدىق ٶمٸردٸڭ بارلىق سالاسىندا تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر بولماق.
پاندەمييا بٸزدٸڭ ەلٸمٸز ٷشٸن دە ٷلكەن سىناق بولىپ وتىر.
قازاقستان حالقى ەشقاشان قيىندىققا مويىعان ەمەس.
بۇل جولى دا بٸرلٸگٸمٸزدٸڭ بەكەم ەكەنٸن كٶرسەتتٸك.
بٸز ىرىس پەن ىنتىماقتىڭ ارقاسىندا كەز كەلگەن سىناقتى ابىرويمەن ەڭسەرەمٸز دەپ سەنەمٸن.
قۇرمەتتٸ جيىنعا قاتىسۋشىلار!
بٷگٸنگٸ وتىرىسقا دەيٸن اتقارىلعان جۇمىسىمىزدىڭ ناقتى نەتيجەسٸ بار.
بٸرەر كٷن بۇرىن مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبٸت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكٸزۋ تەرتٸبٸ تۋرالى» جاڭا زاڭعا قول قويدىم.
بۇل قۇجاتتىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ – بۇدان بىلاي بەيبٸت جينالىس ٶتكٸزۋ ٷشٸن رۇقسات الۋ قاجەت ەمەس.
ونى الدىن الا ەسكەرتٸپ, ٶتكٸزۋگە بولادى.
وسى زاڭ قوعامدىق-ساياسي قاتىناستاردى دەموكراتييالىق جولمەن ودان ەرٸ دامىتۋعا زور ٷلەس قوسادى دەپ ويلايمىن.
دەپۋتاتتارعا زاڭ جوباسىن ەگجەي-تەگجەيلٸ قاراستىرعانى ٷشٸن العىس ايتامىن.
بٸرلەسە اتقارىلعان جۇمىستىڭ مەن-ماڭىزى زور.
جاڭا زاڭ ازاماتتاردىڭ بەيبٸت جيىندار ٶتكٸزۋگە كونستيتۋتسييالىق قۇقىعىن تولىق قامتاماسىز ەتەدٸ.
ساياسي رەفورمالاردىڭ بٸرٸنشٸ توپتاماسىنا كٸرەتٸن باسقا دا زاڭ جوبالارى ەزٸرلەنٸپ جاتىر.
سونداي-اق, سايلاۋ تۋرالى جەنە ساياسي پارتييالار تۋرالى زاڭدارعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزەتٸن قۇجاتتارعا قول قويدىم.
بٸز پارلامەنتتٸك وپپوزيتسييا ينستيتۋتىن ەنگٸزدٸك.
ساياسي پارتييالاردى تٸركەۋگە قاتىستى تالاپ جەڭٸلدەتٸلدٸ.
سايلاۋعا تٷسەتٸن ساياسي پارتييالار ەيەلدەر مەن جاستار ٷشٸن وتىز پايىزدىق كۆوتا بٶلەتٸن بولادى.
جالا جابۋدى قىلمىس ساناتىنان الىپ تاستاۋ جەنە قىلمىستىق كودەكستٸڭ 174 بابىن ٸزگٸلەندٸرۋ جٶنٸندەگٸ نورمالارعا ازاماتتار بارىنشا قولداۋ بٸلدٸردٸ.
بۇدان بٶلەك, باسقا دا مەسەلەلەر بويىنشا ناقتى نەتيجە بار.
شەتەلدەن جۇمىسشىلار ەكەلۋگە بەلگٸلەنگەن كۆوتا قىرىق پايىزعا ازايدى.
ەسەپ كوميتەتٸ مەملەكەتتٸك ورگانداردا جٷرگٸزٸلگەن تەكسەرٸستٸڭ اۋديتورلىق قورىتىندىلارىن جارييالاي باستادى.
اقمولا, قوستاناي, شىعىس قازاقستان جەنە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا يگەرٸلمەگەن جايىلىمدار بٸرتٸندەپ مەملەكەتكە قايتارىلۋدا.
بۇعان عارىشتان مونيتورينگ جٷرگٸزۋ ارقىلى قول جەتكٸزدٸك.
مۇنىڭ بەرٸ ۇلتتىق كەڭەستٸڭ باستاماسىمەن جٷزەگە اسىرىلعان شارالاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ عانا.
بارشاڭىزعا قازٸرگٸدەي كٷردەلٸ كەزەڭدە ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ تالقىلاۋعا بەلسەنە قاتىسقاندارىڭىز ٷشٸن العىس ايتامىن.
ۇلتتىق كەڭەس بٸر جىلعا جۋىق ۋاقىت ارالىعىندا اسا ماڭىزدى ەرٸ اۋقىمدى رەفورمالاردى پىسىقتاپ, جٷزەگە اسىردى.
قوعامدىق ديالوگتىڭ ۇلتتىق مودەلٸ ٶز تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتتٸ.
قازٸر الداعى كەزەڭنٸڭ كٷن تەرتٸبٸن انىقتاپ الۋىمىز قاجەت.
كەز-كەلگەن مەملەكەت ٷشٸن ادامي كاپيتال باستى ٶلشەمگە اينالدى.
وسى ورايدا بٸلٸكتٸلٸك مەسەلەسٸ ايرىقشا ماڭىزعا يە بولىپ وتىر.
ەر ازامات ٶزٸنٸڭ جەكە جەتٸستٸگٸ ارقىلى بٷكٸل ەلدٸڭ تابىستى بولۋىنا, ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنە ٷلەس قوسادى.
سوندىقتان بٷگٸنگٸ وتىرىستى ادامي كاپيتالدىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىن دامىتۋ مەسەلەسٸنە ارنادىق.
بۇل – بٸلٸم بەرۋ, عىلىم جەنە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى.
جاڭا احۋال بٸلٸم بەرۋ جەنە عىلىم جٷيەسٸن تٷبەگەيلٸ رەفورمالاۋدى تالاپ ەتٸپ وتىر.
ەندٸ, بۇل سالانىڭ ماڭىزى ارتا تٷسەتٸنٸ انىق.
تٸپتٸ, ەكونوميكانىڭ ٶزٸ سوعان تەۋەلدٸ بولماق.
بٸز بٸلٸم مەن عىلىم سالاسىنىڭ بولاشاقتاعى رٶلٸن ايقىن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك.
بٷكٸل مەملەكەتتٸك ساياساتتى سوعان سەيكەس جٷزەگە اسىرامىز.
بٸلٸم بەرۋدٸ جەنە عىلىمدى دامىتۋدىڭ ەكٸ مىڭ جيىرما بەسٸنشٸ جىلعا دەيٸنگٸ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى بويىنشا جٷزەگە اسىرىلاتىن رەفورمالاردى قايتا زەردەلەۋ قاجەت.
ەكٸ مىڭ جيىرما بەسٸنشٸ جىلعا دەيٸن بٸلٸم سالاسىنا بٶلٸنەتٸن قاراجات التى ەسە, عىلىمعا بٶلٸنەتٸن قارجى جەتٸ ەسە ٶسەتٸنٸن ەسكەرگەن جٶن.
ال, ەندٸ ەرەكشە نازار اۋداراتىن جەنە پىسىقتاۋدى قاجەت ەتەتٸن مەسەلەلەرگە توقتالايىن.
ۋۆاجاەمىە كوللەگي!
كازاحستان سەرەزنو وتستاەت وت رازۆيتىح ستران پو رەزۋلتاتام مەجدۋنارودنوي وتسەنكي ۋروۆنيا زنانيي ناشيح ۋچاششيحسيا.
موجنو پريۆەستي منوجەستۆو وبياسنەنيي پودوبنوگو وتستاۆانييا. نو وسنوۆنايا پريچينا ۆ نەدوستاتوچنوستي ۆىدەلياەمىح نا وبرازوۆانيە سرەدستۆ, ا تاكجە ۆ وتسۋتستۆيي سيستەمنوستي ي پرودۋماننوستي رەفورم ۆ ەتوي يسكليۋچيتەلنو ۆاجنوي سفەرە. پو سۋتي دەلا, وبرازوۆانيە – ەتو ۆاجنەيشايا وتراسل ەكونوميكي.
چتو كاساەتسيا نەدوستاتوچنوستي ۆىدەلياەمىح نا وبرازوۆانيە سرەدستۆ, تو, كونەچنو جە, ەتومۋ ەست پريچينى – «كٶرپەگە قاراي كٶسٸلۋ قەرەك». نادو جيت پو سرەدستۆام, نو ۆ سرەدنەم مى تراتيم نا ودنوگو ۋچاششەگوسيا مەنەە 1 تىسياچي دوللاروۆ ۆ گود, توگدا كاك سترانى-ليدەرى پەرۆوي دەسياتكي رەيتينگا PISA نا ودنوگو ۋچاششەگوسيا تراتيات وت 10 دو 14 تىسياچ.
يا نە سلۋچاينو زاوستريل نا ەتوم ۆنيمانيە. بازوۆىم ۋسلوۆيەم كاچەستۆا وبرازوۆانييا ياۆلياەتسيا شكولنايا ينفراسترۋكتۋرا, سووتۆەتستۆۋيۋششايا سوۆرەمەننىم سانيتارنىم نورمام ي ستاندارتام وسناششەننوستي ي ەرگونوميكي.
كازاحستانسكوي شكولە نەوبحوديمى حوروشو وبورۋدوۆاننىە ي نەبولشيە پو كوليچەستۆۋ ۋچاششيحسيا كلاسسى. منوگوە ۋجە دەلاەتسيا. پو گوسپروگراممە وبرازوۆانييا ك 2025 گودۋ پلانيرۋەتسيا پوسترويت 800 نوۆىح شكول بولەە چەم نا 650 تىسياچ مەست, 114 ينتەرناتوۆ دليا سەلسكيح وپورنىح شكول, بولەە 700 سپورتيۆنىح زالوۆ.
ۆ رامكاح رەاليزاتسيي دوروجنوي كارتى زانياتوستي ۋجە ۆ ەتوم گودۋ زاپلانيروۆانو سترويتەلستۆو 80-تي نوۆىح, رەكونسترۋكتسييا 16-تي, پروۆەدەنيە رەمونتا 1700 وبەكتوۆ وبرازوۆانييا.
كاك ۆى ۆيديتە, ۆ ناشەي پروگراممە وتسۋتستۆۋيۋت پروەكتى تاك نازىۆاەموگو «يميدجەۆوگو» حاراكتەرا, مەجدۋنارودنوگو ماسشتابا. وسنوۆنىە سرەدستۆا مى ناپراۆلياەم نا رازۆيتيە ابسوليۋتنو پريكلادنىح وتراسلەي, پرەجدە ۆسەگو, وبرازوۆانييا ي زدراۆووحرانەنييا.
ۆاجنو, چتوبى زاداچا پو ينفراسترۋكتۋرنومۋ رازۆيتييۋ رەشالاس نە تولكو زا سچەت گوسۋدارستۆا, نو ي س پوموششيۋ گوسۋدارستۆەننو-چاستنوگو پارتنەرستۆا. يناچە, س ۋچەتوم ناشەي پولوجيتەلنوي دەموگرافيچەسكوي ديناميكي, مى ۆسەگدا بۋدەم ۆ رولي دوگونيايۋششيح.
ۆسە نەوبحوديمىە نورماتيۆنىە ي پراۆوۆىە مەحانيزمى دليا پروەكتوۆ گوسۋدارستۆەننو-چاستنوگو پارتنەرستۆا يمەيۋتسيا.
ۆ تو جە ۆرەميا سچيتايۋ نەوبحوديمىم پرورابوتات ۆوپروس پوۆىشەنييا فينانسوۆوي پريۆلەكاتەلنوستي ينۆەستيتسيي ۆ وبرازوۆاتەلنۋيۋ ينفراسترۋكتۋرۋ. سلەدۋەت راسسموترەت ۆوزموجنوست پوۆىشەنييا نورماتيۆوۆ پودۋشەۆوگو فينانسيروۆانييا, يزمەنەنييا سروكوۆ, سۋمم ي سترۋكتۋرى زاترات, ۆوزمەششاەمىح پو پروەكتام گچپ.
پري پراۆيلنوم پودحودە ەتو وبەسپەچيت رەشەنيە دۆۋح زاداچ: ينۆەستيتسيي ۆ وبرازوۆانيە ي راسشيرەنيە سبىتا دليا ناشيح سترويتەلنىح كومپانيي.
سلەدۋيۋششايا ۆاجنايا زاداچا – سوكراششەنيە رازرىۆا مەجدۋ گورودسكيمي ي سەلسكيمي شكولامي. پو داننىم PISA, ۆ ناستوياششەە ۆرەميا رازرىۆ سوستاۆلياەت 1,5 گودا.
ۆسە دەتي نەزاۆيسيمو وت مەستا پروجيۆانييا يلي سوتسيالنوگو ستاتۋسا دولجنى يمەت دوستۋپ ك كاچەستۆەننومۋ وبرازوۆانييۋ. نادو سكازات, چتو ۆ تسەلوم ريادە گوسۋدارستۆ پودوبنوگو رودا تەندەنتسيي, تو ەست رازرىۆ ۆ وبرازوۆانيي مەجدۋ گورودسكيم ي سەلسكيم ناسەلەنيەم, سۋششەستۆۋيۋت. زدەس, كونەچنو جە, سيتۋاتسييۋ نادو ۆيدەت ابسوليۋتنو ترەزۆو, رەاليستيچنو, نو ي دراماتيزيروۆات نە ستويت. نۋجنو پرينيمات مەرى.
دليا سوكراششەنييا رازرىۆا پرەدستويت وبەسپەچيت سەلسكيە مالوكومپلەكتنىە شكولى كۆاليفيتسيروۆاننىمي پەداگوگيچەسكيمي كادرامي.
«ديپلوممەن – اۋىلعا» باعدارلاماسىن قابىلداساق تا, جاستار اۋىلعا بارىپ جاتقان جوق.
قازٸر اۋىلداردا بٸر مۇعالٸم ٷش-تٶرت پەننەن ساباق بەرەدٸ.
بٸر ساباقتا ەرتٷرلٸ جاستاعى بالالار بٸرگە وتىرىپ وقۋعا مەجبٷر.
اۋىل ۇستازدارىنا ەڭبەكاقى تٶلەۋ جٷيەسٸندە وسى مەسەلە ەسكەرٸلمەيدٸ.
سوندىقتان بۇل احۋالدى بٸرتٸندەپ تٷزەتۋ كەرەك.
مەكتەپ جانىنداعى ينتەرناتتاردىڭ جۇمىسىن ودان ەرٸ جەتٸلدٸرەمٸز. بۇل اسا قاجەت.
ەكٸ مىڭ جيىرما بەسٸنشٸ جىلعا قاراي ون بٸر مىڭ ورىنعا ارنالعان جٷزدەن اسا ينتەرنات سالىنۋى كەرەك.
بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸندەگٸ بالالاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ دە ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلە.
مەنٸڭ تاپسىرمام بويىنشا ەكٸمدەر بارلىق مەكتەپتٸ بەينەباقىلاۋ جٷيەسٸمەن قامتاماسىز ەتەدٸ.
سونداي-اق, زاماناۋي سانيتارلىق تالاپتارعا ساي جاعداي جاسايدى.
بۇل شارا جىل سوڭىنا دەيٸن جٷزەگە اسىرىلادى.
قوعامدا وقۋشىلار اراسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ جەنە ٶز-ٶزٸنە قول جۇمساۋدىڭ الدىن-الۋعا ارنالعان بٸرىڭعاي باعدارلاما ەنگٸزۋ تۋرالى باستامانىڭ كٶتەرٸلۋٸ ورىندى.
بۇل – تٷيتكٸلدٸ مەسەلە.
وسىعان وراي مينيسترلٸك پەن ساراپشىلار قاۋىمى كەشەندٸ شەشٸمدەر ەزٸرلەۋٸ قاجەت.
* * *
ەششە ودين فاكتور, ناپريامۋيۋ ۆلييايۋششيي نا كاچەستۆو وبرازوۆانييا, – ستاتۋس ي پروفەسسيوناليزم پەداگوگوۆ.
پوددەرجيۆايۋ پرەدلوجەنيە و توم, چتو مى دولجنى ۆسياچەسكي س گوسۋدارستۆەننوي پوزيتسيي پوددەرجيۆات ستاتۋس ناشيح پەداگوگوۆ, سدەلات يح وچەن يزۆەستنىمي ليۋدمي, ۋۆاجاەمىمي ۆ ناشەم وبششەستۆە. مى سەيچاس ۋچرەديم سپەتسيالنۋيۋ مەدال. ەتو گوسۋدارستۆەننايا ناگرادا, كوتورايا بۋدەت پوسۆياششەنا ترۋدۋ ناشيح پەداگوگوۆ. كرومە توگو, ۋچرەجداەتسيا نوۆايا مەدال «حالىق العىسى», كوتوروي تاكجە بۋدۋت ناگراجداتسيا ليۋدي, كوتورىە پلودوتۆورنو رابوتايۋت ۆ وبرازوۆانيي, زدراۆووحرانەنيي ي سوتسيالنوي سفەرە ۆ تسەلوم.
ۆ سووتۆەتستۆيي س مويم پورۋچەنيەم ۆ تەچەنيە 4 لەت پرەدۋسموترەنو ۋۆەليچەنيە وپلاتى ترۋدا پەداگوگوۆ ۆ 2 رازا.
ۆاجنو وبەسپەچيت ي كاچەستۆو پرەپوداۆانييا. وپىت پەرەحودا نا ديستانتسيوننوە وبۋچەنيە وبناجيل كاك نەدوستاتكي ۆ پودگوتوۆكە كادروۆ, تاك ي بولشوي پوتەنتسيال تاكوي فورمى وبۋچەنييا پري ۋسلوۆيي يزمەنەنييا سيستەمى پودگوتوۆكي پەداگوگوۆ ي پوۆىشەنييا يح كۆاليفيكاتسيي.
دەيستۆيتەلنو, ديستانتسيوننوە وبۋچەنيە ۆىياۆيلو نوۆىح گەروەۆ ۆ سفەرە وبرازوۆانييا. مى ۆيدەلي پەرەداچي پو يزۆەستنىم تەلەكانالام «بالاپان», «ەل ارنا». ۆيدەلي, كاك ناشي پەداگوگي ۆەدۋت ۋروكي, ي نەكوتورىە يز نيح, بەزۋسلوۆنو, زاسلۋجيۆايۋت ۋۆاجەنييا ي پووششرەنييا.
مودەرنيزاتسييا پەداگوگيچەسكوگو وبرازوۆانييا دولجنا وبەسپەچيت 100-پروتسەنتنوە وبنوۆلەنيە ۋچەبنىح پروگرامم, ۆكليۋچەنيە سپەتسيالنوگو مودۋليا پو IT-كومپەتەنتسييام, سوۆرەمەننىم مەتوديكام ي تەحنولوگييام پرەپوداۆانييا.
نەوبحوديمو پوەتاپنو پوۆىشات ترەبوۆانييا دليا پوستۋپلەنييا نا پەداگوگيچەسكيە سپەتسيالنوستي.
دليا پوۆىشەنييا يح پريۆلەكاتەلنوستي سلەدۋەت پوۆىسيت ستيپەندييۋ دليا بۋدۋششيح پەداگوگوۆ س 26 دو 42 تىسياچ تەنگە.
پرەدستويت تاكجە وبەسپەچيت پروفيليزاتسييۋ ۆۋزوۆ ي كوللەدجەي, وسۋششەستۆليايۋششيح پودگوتوۆكۋ كادروۆ پو پەداگوگيچەسكيم سپەتسيالنوستيام چەرەز ۋسيلەنيە كۆاليفيكاتسيوننىح ترەبوۆانيي.
پەداگوگوۆ دولجنى وبۋچات ي گوتوۆيت سپەتسيالنىە ۆۋزى. دۋمايۋ, چتو مينيستەرستۆو وبرازوۆانييا پريمەت سووتۆەتستۆۋيۋششەە رەشەنيە ۆ ەتوم ناپراۆلەنيي. يا, ۆ پرينتسيپە, پوددەرجيۆايۋ, پرەدلوجەنيە و توم, چتوبى ۆ تسەلوم ناشي ۆۋزى بىلي بى ۋسلوۆنو پودەلەنى نا تاك نازىۆاەمىە «ليگي», كاك ەتو سۋششەستۆۋەت ۆ فۋتبولە, تو ەست پەرۆايا, ۆتورايا, ترەتيا ليگي, ي وني موگلي بى كونكۋريروۆات, سوپەرنيچات درۋگ س درۋگوم. كونكۋرەنتسييا ۆ وبرازوۆانيي, ەكونوميكە يلي كاكوي-ليبو درۋگوي سفەرە – ەتو, بەزۋسلوۆنو, پروگرەسسيۆنوە ياۆلەنيە, ستيمۋليرۋيۋششيي فاكتور.
* * *
ترەبۋەت سوۆەرشەنستۆوۆانييا سيستەما ۋپراۆلەنييا ي فينانسيروۆانييا وبرازوۆانييا.
پو موەمۋ رەشەنييۋ س 2021 گودا ۋپراۆلەنيە رايوننىمي وتدەلامي وبرازوۆانييا ي يح فينانسيروۆانيە پەرەحوديت نا ۋروۆەن وبلاستي.
ۆمەستە س تەم ۆ پوسلەدنەە ۆرەميا راستەت كوليچەستۆو ۆوپروسوۆ و پوريادكە نازناچەنييا رۋكوۆوديتەلەي ۋچرەجدەنيي وبرازوۆانييا.
پراۆيتەلستۆۋ پرەدستويت رازرابوتات نوۆۋيۋ پونياتنۋيۋ ي پروزراچنۋيۋ سيستەمۋ نازناچەنييا ديرەكتوروۆ دەتسكيح سادوۆ, شكول, كوللەدجەي.
ۆنەدرەنيە ينستيتۋتا روتاتسيي ي اتتەستاتسيي ديرەكتوروۆ تاكجە دولجنو پوۆىسيت ەففەكتيۆنوست ۋپراۆلەنييا.
ۆ تسەلوم, يا زا تو چتوبى روتاتسييا سۋششەستۆوۆالا ۆ كاجدوي سفەرە. مى دولجنى وبنوۆليات كادرى, چتوبى نە بىلو رازگوۆوروۆ و تاك نازىۆاەمىح «پوتەرياننىح پوكولەنيياح».
وبرازوۆاننىە, پروفەسسيونالنو پودگوتوۆلەننىە, پاتريوتيچنو ناستروەننىە, پسيحيچەسكي ادەكۆاتنىە مولودىە ليۋدي, كاك ي ليۋدي سرەدنەگو ۆوزراستا, دولجنى روتيروۆاتسيا ۆ سيستەمە گوسۋدارستۆەننوي ۆلاستي. يح نۋجنو رەكرۋتيروۆات ۆ سيستەمۋ گوسۋدارستۆەننوي ۆلاستي, بۋد ەتو پارلامەنت, پراۆيتەلستۆو, اكيماتى ي ت.د.
يا پريزىۆايۋ يسكات نوۆىە تالانتى. يا پريزىۆايۋ يسكات ليۋدەي پروفەسسيونالنو پودگوتوۆلەننىح, پاتريوتيچنو ناستروەننىح س تەم, چتوبى مى موگلي بى يسپولزوۆات يح تالانتى ۆ سيستەمە گوسۋدارستۆەننوي ۆلاستي.
سەيچاس مى گوۆوريم و توم, چتو بۋدەم رەفورميروۆات گوسۋدارستۆەننۋيۋ سلۋجبۋ, سوزداۆات گوسۋدارستۆەننىي اپپارات كاچەستۆەننو نوۆوگو ۋروۆنيا, ي, كونەچنو جە, نام پونادوبياتسيا دليا ەتوگو نوۆىە ليۋدي. پوەتومۋ سووتۆەتستۆۋيۋششيە ۆەدومستۆا, اگەنتستۆو پو دەلام گوسۋدارستۆەننوي سلۋجبى, ادمينيستراتسييا پرەزيدەنتا دولجنى زانيماتسيا ەتوي پروبلەموي.
پروفەسسييا ۋچيتەليا وسوبەننايا, پوەتومۋ يح دولجنى گوتوۆيت ۆۋزى, سوزدايۋششيە وسوبىە ۋسلوۆييا.
ترەبۋەتسيا مودەرنيزاتسييا ۋپراۆلەنييا سفەروي وبرازوۆانييا نا ۆسەح ۋروۆنياح. سلەدۋەت رازۆيۆات كوللەگيالنىە ورگانى ۋپراۆلەنييا – نابليۋداتەلنىە ي پوپەچيتەلسكيە سوۆەتى.
* * *
سيستەما راننەگو رازۆيتييا ناشيح دەتەي تاكجە نە سووتۆەتستۆۋەت مەجدۋنارودنىم ستاندارتام. مى دولجنى اكتيۆنو رازۆيۆات دوشكولنوە وبرازوۆانيە, وبەسپەچيۆات پرەەمستۆەننوست پروگرامم سو شكولنوي.
ۆ بليجايشەە ۆرەميا وحۆات دەتەي وت 3 دو 6 لەت دوشكولنىم ۆوسپيتانيەم ي وبۋچەنيەم بۋدەت دوۆەدەن دو 100 %.
ۆمەستە س تەم, ۋ ناس پوكا نەت پولنوتسەننوي مودەلي دوشكولنوگو رازۆيتييا. پراۆيتەلستۆۋ سلەدۋەت رازرابوتات ەە دو كونتسا گودا.
نام تاكجە سلەدۋەت وبەسپەچيت ماكسيمالنىي وحۆات دەتەي دوپولنيتەلنىم وبرازوۆانيەم. ەتو كراينە ۆاجنو دليا رەاليزاتسيي سپورتيۆنوگو, تۆورچەسكوگو, ينتەللەكتۋالنوگو پوتەنتسيالا ناشيح دەتەي, دليا يح گارمونيچنوگو روستا. ۆ ەتيح تسەلياح ۆاجنو راسشيريت وحۆات, پوددەرجات چاستنۋيۋ ينيتسياتيۆۋ.
گوسۋدارستۆەننىي زاكاز دولجەن پرويزۆوديتسيا ۆ چاستنىح ورگانيزاتسيياح دوپولنيتەلنوگو وبرازوۆانييا نا ماكسيمالنو ۆىگودنىح ۋسلوۆيياح. وسوبەننو ەتو كاساەتسيا سەلسكوي مەستنوستي, مالىح ي مونوگورودوۆ.
* * *
دالەە. نەوبحوديمو اكتيۆنو رازۆيۆات تەحنيچەسكوە ي پروفەسسيونالنوە وبرازوۆانيە.
ۆ رامكاح پروەكتا «جاس مامان» مى وبنوۆلياەم ماتەريالنو-تەحنيچەسكۋيۋ بازۋ 180 كوللەدجەي. پروگرامموي بەسپلاتنوگو پروفەسسيونالنوگو تەحنيچەسكوگو وبرازوۆانييا ەجەگودنو وحۆاچەنى 100 تىسياچ ستۋدەنتوۆ.
وتدەلنوگو ۆنيمانييا ترەبۋەت مولودەج كاتەگوريي NEET, دەتي يز مالووبەسپەچەننىح, منوگودەتنىح سەمەي, سەلسكايا مولودەج.
پراۆيتەلستۆۋ نۋجنو پرورابوتات ۆوپروس پو ۋۆەليچەنييۋ گوسۋدارستۆەننوگو زاكازا نا پودگوتوۆكۋ كادروۆ س تەحنيچەسكيم ي پروفەسسيونالنىم وبرازوۆانيەم, ۆ توم چيسلە دليا داننىح كاتەگوريي.
درۋگيمي ۆاجنىمي رەفورمامي ۆ تيپو دولجنى ستات ۆنەدرەنيە اكادەميچەسكوي ساموستوياتەلنوستي, پەرەحود نا كرەديتنۋيۋ سيستەمۋ, ۆۆەدەنيە پودۋشەۆوگو فينانسيروۆانييا.
ناشا سيستەما پروفەسسيونالنوي وريەنتاتسيي دولجنا ۋچيتىۆات بۋدۋششيە پوترەبنوستي رىنكا ترۋدا ۆ پرەدەلاح 10-15 لەت.
دليا ەتوگو مينيستەرستۆو وبرازوۆانييا دولجنو پولنوتسەننو ۆنەدريت «اتلاس نوۆىح پروفەسسيي ي كومپەتەنتسيي» ۆ كاچەستۆە كومپونەنتا سيستەمى پروفەسسيونالنوي وريەنتاتسيي.
ەششە ودنيم ۆاجنىم كومپونەنتوم سيستەمى وبرازوۆانييا ي ۆوسپيتانييا موگلي بى ۆىستۋپيت ۆوورۋجەننىە سيلى.
پوميمو يسپولنەنييا ۆوينسكوگو دولگا سلۋجبا ۆ ارميي دولجنا داۆات وپرەدەلەننىە پروفەسسيونالنىە ناۆىكي دليا دالنەيشەي گراجدانسكوي جيزني.
مينيستەرستۆام وبرازوۆانييا ي وبورونى سلەدۋەت پرورابوتات داننىي ۆوپروس. پروشۋ چلەنوۆ سوۆەتا تاكجە دات سۆوي پرەدلوجەنييا س توچكي زرەنييا يسپولزوۆانييا پوتەنتسيالا ۆوورۋجەننىح سيل دليا پەرەداچي مولودومۋ پوكولەنييۋ پروفەسسيونالنىح زنانيي.
* * *
ۆۆەدەنيە كارانتينا ي رەجيما يزولياتسيي پوكازالو, چتو رابوتوسپوسوبنىح سيستەم ديستانتسيوننوگو وبرازوۆانييا ۋ ناس ۆ پولنوم وبەمە پوكا نەت.
ۆ بۋدۋششەم پودوبنىە كريزيسى موگۋت پوۆتوريتسيا. پوەتومۋ سلەدۋەت ۆ ۋسكورەننوم پوريادكە ۋرەگۋليروۆات ۆوپروسى ديستانتسيوننوگو وبۋچەنييا كاك نا زاكونوداتەلنوم, تاك ي نا مەتودولوگيچەسكوم ي ورگانيزاتسيوننوم ۋروۆنياح.
ودنيم يز نايبولەە ۆاجنىح ينسترۋمەنتوۆ پري پەرەحودە نا ديستانتسيوننوە وبۋچەنيە ياۆليايۋتسيا ەلەكتروننىە ۋچەبنيكي.
مينيستەرستۆو وبرازوۆانييا ي ناۋكي دولجنو پودگوتوۆيت پلان پوەتاپنوگو پەرەۆودا ۋچەبنيكوۆ نا تسيفروۆوي فورمات س زاكرەپلەنيەم پراۆ نا بەزۆوزمەزدنوە پولزوۆانيە يمي زا داننىم ۆەدومستۆوم.
نابولەۆشيي ۆوپروس – كاچەستۆو ۋچەبنيكوۆ. ۆوپروس پودنيماەتسيا رەگۋليارنو, ون دالەكو نە پرازدنىي – وت كاچەستۆا ۋچەبنيكوۆ زاۆيسيت كاچەستۆو وبرازوۆانييا. ەتو اكسيوما.
پوەتومۋ ترەبوۆانييا ك ناۋچنو-پراكتيچەسكوي ەكسپەرتيزە ي اپروباتسيي ۋچەبنيكوۆ سلەدۋەت كاردينالنو پوۆىسيت. ەتو پريوريتەنايا زاداچا مينيستەرستۆا وبرازوۆانييا. ۋچەبنيكي ۋ ناس وچەن نيزكوگو ۋروۆنيا.
كرومە توگو, پورۋچايۋ نا زاكونوداتەلنوم ۋروۆنە زاكرەپيت وتۆەتستۆەننوست رازرابوتچيكوۆ زا كاچەستۆو ۋچەبنيكوۆ.
پودگوتوۆيل پلوحوي ۋچەبنيك, نە «پوشەل ون ۆ جيزن» – رازرابوتچيك داننوگو ۋچەبنيكا دولجەن نەستي وتۆەتستۆەننوست. پو-درۋگومۋ نيكاك نەلزيا.
* * *
قازٸرگٸ تاڭدا كٶپشٸلٸك وقىتۋشىلاردىڭ ەڭبەگٸ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنٸن تٷسٸندٸ دەپ ويلايمىن.
بٸز «پەداگوگ مەرتەبەسٸ تۋرالى» زاڭ اياسىندا مۇعالٸمدەردٸ ىنتالاندىرۋ شارالارىن قاراستىردىق.
بٸراق, ٸس جٷزٸندە, جوعارى وقۋ ورنى وقىتۋشىسىنىڭ جالاقىسى مۇعالٸمنٸڭ جالاقىسىنان از بولىپ قالدى.
وسىعان وراي ٷكٸمەت جوعارى وقۋ ورنى وقىتۋشىلارىنىڭ ەڭبەكاقىسىن كٶبەيتۋ مەسەلەسٸن قاراستىرۋى كەرەك.
مۇنى مەملەكەتتٸك گرانتتاردىڭ قۇنىن ارتتىرۋ ارقىلى جٷزەگە اسىرۋعا بولادى.
* * *
دارىندى جاستاردىڭ شەتەلگە كەتۋ مەسەلەسٸنە ەرەكشە نازار اۋدارعان جٶن. مۇنىڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بار.
سونىڭ بٸرٸ – جوعارى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتسٸزدٸگٸ.
ەرينە, بۇل قوسىمشا ينۆەستيتسييانى تالاپ ەتەدٸ.
وسىعان وراي بٸز بٸلٸم گرانتتارىنىڭ ورتاشا قۇنىن ٷش جٷز قىرىق – تٶرت جٷز جيىرما مىڭ تەڭگەدەن بٸر ميلليون تەڭگەگە دەيٸن كٶبەيتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادىق.
ياعني, گرانت قۇنى ٷش ەسە ارتادى.
سول ارقىلى وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسىن كەزەڭ-كەزەڭمەن ارتتىرىپ, ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ ماتەريالدىق بازاسىن نىعايتۋعا بولادى.
بۇل – ماڭىزدى قادام.
ٶيتكەنٸ گرانت قۇنى ەكٸ مىڭ ون بٸرٸنشٸ جىلدان بەرٸ ٶسكەن جوق.
ەلٸمٸزدٸڭ ون جوعارى وقۋ ورنى ەلەمنٸڭ ٷزدٸك بەس جٷز ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قاتارىنا قوسىلۋى كەرەك.
جوعارى بٸلٸم بەرۋ ساپاسىنىڭ نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشٸنٸڭ بٸرٸ – وسى.
بۇل مەجەگە ەكٸ مىڭ جيىرما بەسٸنشٸ جىلى جەتۋٸمٸز قاجەت.
دليا ەتوگو پرەدستويت رازۆيۆات دۆۋديپلومنىە پروگراممى, رازليچنىە فورمى ۆنەشنەي ي ۆنۋترەننەي اكادەميچەسكوي موبيلنوستي ستۋدەنتوۆ ي پروفەسسورسكو-پرەپوداۆاتەلسكوگو سوستاۆا ۆۋزوۆ.
سلەدۋەت وتكرىۆات كامپۋسى ۆەدۋششيح زارۋبەجنىح ۆۋزوۆ نا بازە كازاحستانسكيح ۋنيۆەرسيتەتوۆ.
ۆ 10 ۆۋزاح دولجنى بىت سوزدانى تسەنترى اكادەميچەسكوگو پرەۆوسحودستۆا.
دليا بەزوپاسنوگو ي كومفورتنوگو پروجيۆانييا ستۋدەنتوۆ ۆ تەچەنيە پياتي لەت پرەدستويت پوسترويت نە مەنەە 90 تىسياچ مەست ۆ وبششەجيتيياح. وچەن اكتۋالنايا, جيۆوترەپەششۋششايا پروبلەما – وبششەجيتييا.
دليا پوۆىشەنييا كاچەستۆا وبرازوۆانييا يا دال پورۋچەنيە ۋجەستوچيت ترەبوۆانييا ك ۆۋزام. كونتورام, ۆىدايۋششيم پسەۆدوديپلومى, نە مەستو ۆ ناشەي سيستەمە. ەتۋ رابوتۋ نادو زاۆەرشيت رەشيتەلنو ي ۆ سامىە بىسترىە سروكي.
مى وب ەتوم گوۆوريلي س مينيستروم وبرازوۆانييا. كاك بى ترۋدنو ني بىلو, كتو بى ني زاششيششال ەتي تاك نازىۆاەمىە «ۆۋزى», داننۋيۋ رابوتۋ نادو زاۆەرشيت. ەتي كونتورى پو پەچاتانييۋ ديپلوموۆ نۋجنو رەشيتەلنو زاكرىت.
پوميمو ەتوگو, سلەدۋەت وبەسپەچيت پوەتاپنۋيۋ پروفيليزاتسييۋ ۆۋزوۆ, پوۆىشەنيە سپەتسياليزاتسيي ي, سووتۆەتستۆەننو, كاچەستۆا وبرازوۆانييا.
ۆاجنەيشيم اسپەكتوم پوۆىشەنييا كاچەستۆا وبرازوۆانييا دولجنو ستات ۆنەدرەنيە ي ۆسەمەرنوە رازۆيتيە كۋلتۋرى اكادەميچەسكوي چەستنوستي.
مينيستەرستۆو وبيازانو پوددەرجيۆات ي رازۆيۆات ۆۋزى, كوتورىە ياۆليايۋتسيا چلەنامي ليگي اكادەميچەسكوي چەستنوستي.
ۆاجنىم ۆوپروسوم ياۆلياەتسيا دوستۋپنوست ۆىسشەگو وبرازوۆانييا.
سچيتايۋ, چتو ۆ سيستەمە راسپرەدەلەنييا گوسۋدارستۆەننىح وبرازوۆاتەلنىح گرانتوۆ سلەدۋەت پرەدۋسموترەت بولشيي سوتسيالنىي كومپونەنت. تو ەست دەلات ۋپور نە تولكو نا اكادەميچەسكيح دوستيجەنيياح ابيتۋريەنتا, نو ي نا ەگو سوتسيالنو-ەكونوميچەسكوم ستاتۋسە.
سلەدۋەت راسسموترەت ۆوپروس وب ۋۆەليچەنيي كوليچەستۆا گرانتوۆ دليا سوتسيالنو ۋيازۆيمىح كاتەگوريي گراجدان ي مولودەجي يز سەمەي س نيزكيمي دوحودامي.
ەششە ودنوي فورموي پوددەرجكي موگلو بى ستات لگوتنوە كرەديتوۆانيە وپلاتى زا ۆىسشەە وبرازوۆانيە.
پروشۋ پراۆيتەلستۆو, ا تاكجە چلەنوۆ ناتسيونالنوگو سوۆەتا ۆنەستي سۆوي پرەدلوجەنييا پو داننىم ۆوپروسام.
* * *
تاعى بٸر ٶزەكتٸ مەسەلە.
مەملەكەتتٸك تٸلدٸ وقىتۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸن بارىنشا ارتتىرۋىمىز قاجەت.
بۇل مەسەلەدە ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ تەجٸريبەسٸنە نازار اۋدارۋ كەرەك.
ولار تٸل ٷيرەتۋ بارىسىندا, نەگٸزٸنەن, وقۋ ورىندارىنداعى جاستارعا كٶبٸرەك مەن بەرەدٸ.
سوندىقتان تٸل كوميتەتٸن ەكٸ مىڭ جيىرما بٸرٸنشٸ جىلدان باستاپ بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ قاراماعىنا ٶتكٸزگەن جٶن.
بۇل قازاق تٸلٸن وقىتۋ ەدٸستەمەسٸن ەزٸرلەۋ جەنە ونى ٷيرەتۋ ٸسٸنە قاتىستى ەلەۋەتٸمٸزدٸ بٸر ورتالىققا شوعىرلاندىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
سونداي-اق, مۇنداي قادام قولدانىسقا ەنگٸزٸلەتٸن وقۋ باعدارلامالارىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن تالداۋ جەنە مونيتورينگ جٷرگٸزۋ جٷيەسٸن جاساۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
قۇرمەتتٸ ۇلتتىق كەڭەس مٷشەلەرٸ!
بٸزدٸڭ عىلىمي ينفراقۇرىلىم ەلٸمٸزدٸڭ الدىندا تۇرعان اۋقىمدى مٸندەتتەردٸ شەشۋگە ەلٸ قاۋقارسىز.
مۇنى اشىق مويىنداۋ كەرەك.
عىلىم كادرلارىن دايارلاۋ ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, ولارعا جاعداي جاساۋ كەرەك.
سوندىقتان جىل سايىن كەمٸندە جٷز عالىمنىڭ ەلەمدەگٸ جەتەكشٸ زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا عىلىمي تاعىلىمدامادان ٶتۋٸنە قارجى بٶلگەن جٶن.
جەتەكشٸ عىلىمي ورتالىقتارىمىزعا دوكتورانتۋرادان كەيٸنگٸ ٸزدەنٸس ٷشٸن ارناۋلى مەملەكەتتٸك تاپسىرىس بەرۋ قاجەت.
سونداي-اق, دوكتورانتۋراعا بٶلٸنەتٸن گرانتتاردىڭ قۇنىن ارتتىرۋ كەرەك.
دوكتورانتتاردىڭ كٶبٸ – وتباسىلى ازاماتتار.
ولار عىلىممەن اينالىسقان كەزەڭدە نەگٸزٸنەن ستيپەندييامەن كٷن كٶرەدٸ. جۇمىس ٸستەۋگە مٷمكٸندٸگٸ بولمايدى.
دوكتورانتتاردىڭ ستيپەنديياسىن جٷز ەلۋ مىڭ تەڭگەگە دەيٸن كٶبەيتۋ قاجەت.
سونىمەن قاتار ەلباسىنىڭ جاس عالىمدار ٷشٸن جىل سايىن گرانت بٶلۋ جٶنٸندەگٸ باستاماسىن جالعاستىرعان جٶن.
ونىڭ الداعى ٷش جىلعا ارنالعان جالپى قۇنى ٷش ميلليارد تەڭگە بولادى.
ۆ تسەلوم مى پلانومەرنو ۋۆەليچيۆاەم فينانسيروۆانيە ناۋكي, ك 2025 گودۋ دوۆەدەم ەگو دو 1% وت ۆۆپ.
پري ەتوم مى نە موجەم پوزۆوليت سەبە فينانسيروۆات نەنۋجنىە رابوتى ي يسسلەدوۆانييا, كوتورىە چاستو نيكتو ي نە چيتاەت.
دولجەن بىت جەستكيي سپروس ي كونكرەتنايا سوتسيالنو-ەكونوميچەسكايا, پرويزۆودستۆەننايا, تەحنيچەسكايا وتداچا وت كاجدوي ناۋچنوي رابوتى.
پروگراممنو-تسەلەۆوە فينانسيروۆانيە دولجنو راسپرەدەلياتسيا يسكليۋچيتەلنو نا وسنوۆە ناتسيونالنىح ناۋچنو-تەحنيچەسكيح زاداچ.
نۋجنو ناپراۆليات ۋسيلييا ي رەسۋرسى نا تاكيە وبلاستي, كاك مەديكو-بيولوگيچەسكيە يسسلەدوۆانييا, اگروپرومىشلەننايا ناۋكا, «زەلەنىە» تەحنولوگيي, يسكۋسستۆەننىي ينتەللەكت, ەنەرگوەففەكتيۆنوست.
ۆاجنوي زاداچەي ياۆلياەتسيا پريامايا پوددەرجكا ناۋچنىح ورگانيزاتسيي, زانيمايۋششيحسيا فۋندامەنتالنىمي يسسلەدوۆانييامي, كوتورىە دولجنى وسۋششەستۆلياتسيا نەپرەرىۆنو, ۆنە زاۆيسيموستي وت رەزۋلتاتوۆ رازوۆىح گرانتوۆىح كونكۋرسوۆ.
پراۆيتەلستۆۋ سلەدۋەت راسسموترەت ۆوزموجنوست ۋۆەليچەنييا وبەما بازوۆوگو فينانسيروۆانييا فۋندامەنتالنوي ناۋكي ي يسسلەدوۆاتەلسكيح ينستيتۋتوۆ.
ودنيم يز پروبلەمنىح ۆوپروسوۆ ياۆلياەتسيا نەحۆاتكا وبورۋدوۆانييا دليا يسسلەدوۆانيي. پو موەمۋ پورۋچەنييۋ ۆ ەتوم گودۋ وتكرىتا نوۆايا پروگرامما پو ماتەريالنو-تەحنيچەسكومۋ وسناششەنييۋ ينستيتۋتوۆ, ودناكو ونا نەدوفينانسيروۆانا. سلەدۋەت رەشيت ەتۋ پروبلەمۋ.
وسترايا نەحۆاتكا سيلنىح ۋچەنىح نابليۋداەتسيا پو سوتسيالنىم, گۋمانيتارنىم, سەلسكوحوزيايستۆەننىم ناۋكام سەگودنيا, كوتورۋيۋ موجنو رەشيت زا سچەت پريۆلەچەنييا ۆەدۋششيح زارۋبەجنىح ۋچەنىح دليا پروۆەدەنييا سوۆمەستنىح يسسلەدوۆانيي ي رۋكوۆودستۆا دوكتورانتامي ي ماگيسترانتامي.
كونەچنو, تاكايا پراكتيكا دولجنا بىت توچەچنوي ي پرينوسيت كونكرەتنىە رەزۋلتاتى.
كراينە ۆاجنا ۋۆيازكا تەحنولوگيچەسكيح پلوششادوك, كرۋپنىح وتەچەستۆەننىح پرەدپريياتيي, كومپانيي س ۆۋزامي ي يسسلەدوۆاتەلسكيمي ينستيتۋتامي. پروشۋ پراۆيتەلستۆو ي ەكسپەرتوۆ پودگوتوۆيت سووتۆەتستۆۋيۋششيە پرەدلوجەنييا.
ۆاجنو ۆىسترويت تسيفروۆۋيۋ ەكوسيستەمۋ ناۋكي كازاحستانا ي سوزدات ناتسيونالنۋيۋ ناۋچنو-اناليتيچەسكۋيۋ سيستەمۋ, كازاحستانسكيي يندەكس ناۋچنوگو تسيتيروۆانييا س بازوي وتەچەستۆەننىح ۋچەنىح.
دليا پوۆىشەنييا ەففەكتيۆنوستي گوسۋدارستۆەننوگو ادمينيستريروۆانييا سلەدۋەت وپرەدەليت مينيستەرستۆو وبرازوۆانييا ي ناۋكي ۆ كاچەستۆە ورگانا, وسۋششەستۆليايۋششەگو مەجوتراسلەۆۋيۋ كوورديناتسييۋ.
ۆسە ەتي مەرى دولجنى نايتي وتراجەنيە ۆ پاكەتە يزمەنەنيي ۆ زاكونوداتەلستۆو و ناۋكە, كوتورىي راسسماتريۆاەتسيا ۆ ستەناح پارلامەنتا.
قۇرمەتتٸ ۇلتتىق كەڭەس مٷشەلەرٸ!
كوروناۆيرۋس پاندەميياسى بٷكٸل ەلەمدەگٸ دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸ ٷشٸن, شىن مەنٸندە, اۋىر سىناق بولدى.
بۇل احۋال ەلٸمٸزدە كەسٸبي دەرٸگەرلەردٸڭ تاپشى ەكەنٸن انىق اڭعارتتى.
بۇعان ەڭبەكاقىنىڭ ازدىعى, ماماندىقتىڭ بەدەلدٸ بولماۋى, دەرٸگەرلەر قۇقىنىڭ قورعالماۋى سەبەپ بولىپ وتىر.
تٷرلٸ سالا ماماندارى ٸشٸندە ەڭ تٶمەن جالاقىنى دەرٸگەرلەر الادى.
ٷكٸمەتكە بيىلدان باستاپ دەرٸگەرلەردٸڭ ەڭبەكاقىسىن كەزەڭ-كەزەڭمەن ارتتىرۋدى تاپسىرامىن.
ولاردىڭ ايلىعى ەكونوميكاداعى ورتاشا جالاقىدان ەكٸ جارىم ەسە ارتىق بولۋى كەرەك.
بۇل كٶرسەتكٸشكە ەكٸ مىڭ جيىرما ٷشٸنشٸ جىلعا قاراي قول جەتكٸزۋ قاجەت.
وسى كٷردەلٸ كەزەڭدە بارشامىز مەديتسينا ماماندارىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگٸنە كۋە بولدىق.
سوۆسەم نەداۆنو ليۋبىە ۋپومينانييا و كازاحستانسكوي مەديتسينە ۆىزىۆالي سپلوشنوي پوتوك نەگاتيۆا. نەرەدكي بىلي ي فاكتى نەزاكوننوگو, نەسپراۆەدليۆوگو ۋگولوۆنوگو پرەسلەدوۆانييا زا تاك نازىۆاەمىە «ۆراچەبنىە وشيبكي». نۋجنو ەتۋ پراكتيكۋ پەرەسموترەت. ۆ چاستنوستي, كريتيچەسكي پرواناليزيروۆات تسەلەسووبرازنوست ۋگولوۆنوي وتۆەتستۆەننوستي مەدرابوتنيكوۆ زا «نەنادلەجاششەە ۆىپولنەنيە سۆويح وبيازاننوستەي». ستەپەن حالاتنوستي چەتكو ۋستانوۆيت وچەن سلوجنو, ۆ تو جە ۆرەميا پود ۋگولوۆنوي ستاتەي ناحوديتسيا نەمالو مەديكوۆ. مى ەتو زناەم.
سلەدۋەت تاكجە پەرەسموترەت پريمەنەنيە ۋگولوۆنوگو ناكازانييا زا «نارۋشەنيە پوريادكا پروۆەدەنييا كلينيچەسكيح يسسلەدوۆانيي». ۋگروزا ناكازانييا وتتالكيۆاەت مەديتسينسكيح سپەتسياليستوۆ وت ناۋكي.
ۆىشەسكازاننوە, كونەچنو, نە سنيماەت س ۆراچەي وتۆەتستۆەننوستي زا جيزن ي زدوروۆە گراجدان, نو تاكايا وتۆەتستۆەننوست دولجنا بىت ادمينيستراتيۆنوي ي گراجدانسكو-پراۆوۆوي, كاك ۆ رازۆيتىح ستراناح ميرا.
پورۋچايۋ رازرابوتات ي ۆنەدريت سيستەمۋ يۋريديچەسكوي ي فينانسوۆوي زاششيتى ي وتۆەتستۆەننوستي مەديتسينسكيح رابوتنيكوۆ, ۆكليۋچايا گارانتيروۆانيە پروفەسسيونالنوي دەياتەلنوستي.
* * *
سلەدۋەت پلانومەرنو رەشات ۆوپروسى ينفراسترۋكتۋرى زدراۆووحرانەنييا.
ۆو منوگيح ستراناح وستروي پروبلەموي ۆ پەريود پاندەميي ستالا نەحۆاتكا بولنيچنىح مەست. ۆ كازاحستانە يزنوشەنى بولەە پولوۆينى مەديتسينسكيح وبەكتوۆ ي سۆىشە ترەتي مەديتسينسكوگو وبورۋدوۆانييا.
الداعى بەس جىلدا مەملەكەتتٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرٸن مەديتسينالىق تەحنيكامەن جٷز پايىز قامتاماسىز ەتۋٸمٸز كەرەك.
سونىمەن قاتار جاڭا اۋرۋحانالار سالۋ قاجەت.
جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسىنىڭ اياسىندا بيىلدىڭ ٶزٸندە جيىرما تٶرت جاڭا دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى پايدالانۋعا بەرٸلەدٸ.
ەكٸ مىڭ جيىرما بەسٸنشٸ جىلعا قاراي مەملەكەتتٸك باعدارلاما بويىنشا جيىرما ٸرٸ كلينيكا سالىنادى.
قۇرىلىس مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك سەرٸكتەستٸك نەگٸزٸندە جٷزەگە اسىرىلادى.
ٷكٸمەت پەن ەكٸمدەر بۇل تاپسىرمانى مٷلتٸكسٸز ورىنداۋعا تيٸس.
بٷكٸل ەلەمدە پاندەمييا قايتا ٶرشٸپ كەتۋٸ دە مٷمكٸن.
سول ٷشٸن, جۇقپالى اۋرۋلاردى ەمدەيتٸن كلينيكالاردىڭ بارلىعىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەستەندٸرۋٸمٸز كەرەك.
س 2010 گودا مى دەلالي ۋپور نا وپتيميزاتسييۋ نەكوتورىح ناپراۆلەنيي زدراۆووحرانەنييا, ەكستەنسيۆنۋيۋ ەففەكتيۆنوست ەتيح وبەكتوۆ. ۆ رەزۋلتاتە سوكراششەنو وكولو 1000 ينفەكتسيوننىح كوەك.
س ۋچەتوم بيولوگيچەسكيح ۋگروز پراۆيتەلستۆۋ نەوبحوديمو راسسموترەت ۆوپروس دوپۋستيموي يزبىتوچنوستي سيستەمى زدراۆووحرانەنييا پو وپرەدەليوننىم ناپراۆلەنييام ي پوددەرجيۆات ەە گوتوۆنوست ك كريتيچەسكيم سيتۋاتسييام.
كراينە ۆاجنايا زاداچا – ۋدەليت پەرۆوستەپەننوە ۆنيمانيە پرينياتييۋ پرەۆەنتيۆنىح مەديكو-سانيتارنىح مەر دليا زاششيتى زدوروۆيا گراجدان. كونەچنو, س ودنوي ستورونى, مى دولجنى سترويت بولنيتسى – ەتو ۆوپروس وبەسپەچەنييا زاششيتى زدوروۆيا ناشيح گراجدان, ەتو بولشايا ستراتەگيچەسكايا زاداچا. س درۋگوي ستورونى, مينيستەرستۆو زدراۆووحرانەنييا ي درۋگيە سووتۆەتستۆۋيۋششيە ۆەدومستۆا دولجنى پرينيمات مەرى س تەم, چتوبى وبۋچات ليۋدەي س مالىح لەت زابوتيتسيا و سۆوەم زدوروۆە ي پرينيمات سانيتارنو-مەديتسينسكيە مەرى پو زاششيتە زدوروۆيا ناشيح گراجدان, وسوبەننو پودراستايۋششەگو پوكولەنييا.
ەششە ودنا زاستارەلايا پروبلەما – مەجرەگيونالنىي رازرىۆ ۆ ۋروۆنە دوستۋپنوستي پوموششي. پوميمو ينفراسترۋكتۋرنىح رازليچيي, يمەەتسيا رازيتەلنىي ديسبالانس ۆ وبەسپەچەنيي كادرامي ۆ گوروداح ي سەلاح.
ۆ تسەلوم ۆسە مەرى رازرابوتانى. تەپەر ۆاجنا يح كاچەستۆەننايا رەاليزاتسييا. پراۆيتەلستۆۋ نادلەجيت ۆزيات نا جەستكيي كونترول يسپولنەنيە مەر پو سوزدانييۋ ەففەكتيۆنوي مودەلي سەلسكوگو زدراۆووحرانەنييا.
نەوبحوديمو ۋسكوريت ي پوۆىسيت ەففەكتيۆنوست پروتسەسسوۆ تسيفروۆيزاتسيي, ۆنەدرەنييا بەزبۋماجنوگو ۆەدەنييا مەديتسينسكوي دوكۋمەنتاتسيي.
ۆ رامكاح گوسپروگراممى رازۆيتييا زدراۆووحرانەنييا زاپلانيروۆانو سوزدانيە ەدينوگو تسيفروۆوگو پروسترانستۆا زدراۆووحرانەنييا: 90 % مەديتسينسكيح ورگانيزاتسيي بۋدۋت ينتەگريروۆانى ۆ پلاتفورمۋ, ۆنەدرەنى ەلەكتروننىە پاسپورتا زدوروۆيا, سوزدانا ەدينايا بازا حرانەنييا مەديتسينسكوي ينفورماتسيي. ەتو پلان رابوتى, نو ەگو, بەزۋسلوۆنو, نۋجنو رەاليزوۆات.
ۆاجنو, پريۆلەكات ۆ سيستەمۋ زدراۆووحرانەنييا كۆاليفيتسيروۆاننىح ٸت-سپەتسياليستوۆ, زادەيستۆوۆات پوتەنتسيال وتەچەستۆەننىح رازرابوتچيكوۆ مەديتسينسكيح ينفورماتسيوننىح سيستەم.
* * *
سەگودنيا زناچيموي سوستاۆليايۋششەي ناتسيونالنوي بەزوپاسنوستي ۆسەح ستران ستالي ۆوپروسى بيولوگيچەسكوي بەزوپاسنوستي.
يا ۋجە گوۆوريل, مى دولجنى بىت گوتوۆى ك پوۆتورنوي ۆسپىشكە كوروناۆيرۋسا. سيتۋاتسييا ۋسۋگۋبلياەتسيا ناليچيەم ستويكيح پريرودنىح وچاگوۆ ينىح وسوبو وپاسنىح ينفەكتسيي نا تەرريتوريي ناشەي سترانى ي سوپرەدەلنىح گوسۋدارستۆ.
پرينياتيە ريادا نەپوسلەدوۆاتەلنىح رەفورم ي رەورگانيزاتسيي پوسلۋجيلو پريچينوي وسلابلەنييا سلۋجبى سانيتارنو-ەپيدەميولوگيچەسكوگو نادزورا ي سيستەمى ينفەكتسيوننوگو كونتروليا.
نەوبحوديمو ۋسيليت ي ينستيتۋتسيوناليزيروۆات سانيتارنو-ەپيدەميولوگيچەسكۋيۋ سلۋجبۋ – سەس. پورا ۆەرنۋتسيا ك دوكازاۆشەي سۆويۋ ەففەكتيۆنوست مودەلي.
ۆ ەتوي سۆيازي ۋجە ناچاتى رابوتى پو سوزدانييۋ نوۆوگو كوميتەتا, بۋدۋت زناچيتەلنو پوۆىشەنى ستاتۋس ي پولنوموچييا گلاۆنوگو گوسۋدارستۆەننوگو سانيتارنوگو ۆراچا. ساما جيزن پودسكازىۆاەت ەتۋ رەفورمۋ.
بۋدۋت پرينياتى مەرى پو سوتسيالنوي زاششيتە سپەتسياليستوۆ ي پەرەسموترەنا سيستەما پودگوتوۆكي كادروۆ ەتوي سلۋجبى. كرومە توگو, نەوبحوديمو دالنەيشەە ۋكرەپلەنيە سوترۋدنيچەستۆا س زارۋبەجنىمي سترانامي ۆ سفەرە بوربى س ينفەكتسيوننىمي بولەزنيامي.
سيستەما بيولوگيچەسكوي بەزوپاسنوستي دولجنا رابوتات پو وبششيم ستاندارتام ي وبەسپەچيۆات ەففەكتيۆنوە مەجسترانوۆوە ۆزايمودەيستۆيە ي رەاگيروۆانيە نا ۋگروزى. ۆوزموجنىە ماسشتابى, پوتەنتسيالنىە ي رەالنىە پوتەري پري رازۆيتيي ۋگروجايۋششەي بيولوگيچەسكوي سيتۋاتسيي ترەبۋيۋت سوزدانييا ەدينوي سيستەمى وبەسپەچەنييا بيولوگيچەسكوي بەزوپاسنوستي سترانى.
دو كونتسا گودا سلەدۋەت رازرابوتات زاكون «و بيولوگيچەسكوي بەزوپاسنوستي رەسپۋبليكي كازاحستان».
* * *
پاندەمييا كەزٸندە ٶڭٸرلەردٸڭ جىلدام ەرەكەت ەتٸپ, جەدەل شەشٸم قابىلداي المايتىنى بايقالدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قاتىستى كٶپتەگەن مەسەلە ورتالىقتىڭ تٸكەلەي ارالاسۋىمەن شەشٸلٸپ وتىردى.
سوندىقتان تٶتەنشە جاعداي كەزٸندەگٸ باسقارۋ ٸسٸن ناقتى قۇرىلىمعا ساي بٸر ورتالىقتان جٷرگٸزۋ كەرەك بولادى.
سونىمەن بٸرگە ەلٸمٸزدٸ دەرٸ-دەرمەكپەن جەنە مەديتسينالىق ٶنٸمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ٸسٸنٸڭ ولقىلىقتارى انىقتالدى.
بٸز يمپورتقا تىم تەۋەلدٸمٸز.
شەت ەلدەن كەلەتٸن دەرٸلەردٸڭ نارىقتاعى ٷلەسٸ سەكسەن سەگٸز پايىزعا جۋىق.
فارماكولوگييالىق زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋ ٷشٸن تەجٸريبەمٸز جەتكٸلٸكتٸ. عىلىمي بازا دا, بٸلٸكتٸ ماماندار دا بار.
سوندىقتان ٷكٸمەت دەرٸ-دەرمەك ٶندٸرٸسٸنٸڭ بٸرتۇتاس جٷيەسٸن قۇرۋى قاجەت.
مۇندا زەرتتەۋ جٷرگٸزۋدەن باستاپ, ٶنەركەسٸپتٸك دەڭگەيگە دەيٸنگٸ ٷدەرٸستەر قامتىلۋعا تيٸس.
فارماتسەۆتيكا سالاسىنداعى ساياسات ٸشكٸ سۇرانىستى قامتاماسىز ەتۋگە, وزىق تەحنولوگييانى تارتۋعا جەنە يمپورتتى الماستىرۋعا باعىتتالعانى جٶن.
وسىعان وراي, فارماتسەۆتيكا جەنە مەديتسينا ٶنەركەسٸبٸ سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتتى قالىپتاستىرۋ جەنە ٸسكە اسىرۋ مٸندەتٸ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنە بەرٸلەدٸ.
بۇل رەتتە, سالانى دامىتۋ جەنە حالىقتى تيٸمدٸ دەرٸ-دەرمەكپەن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ تەپە-تەڭدٸگٸ بۇزىلماۋى كەرەك.
ٷكٸمەتكە وتاندىق فارماتسەۆتيكا ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋ جوسپارىن جاساۋدى تاپسىرامىن.
وندا ناقتى كٶرسەتكٸشتەر مەن ماقسات-مٸندەتتەر ايقىندالۋعا تيٸس.
قۇرمەتتٸ ۇلتتىق كەڭەس مٷشەلەرٸ!
بٷگٸن مەن نەگٸزگٸ ەلەۋمەتتٸك سالالاردى رەفورمالاۋعا ارنالعان باستامالار جٶنٸندە ايتتىم.
بۇل باستامالاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ ۇلتتىق كەڭەس مٷشەلەرٸنٸڭ ۇسىنىستارى نەگٸزٸندە جاسالدى.
وسى شارالاردى تيٸمدٸ جٷزەگە اسىرساق, ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىن ايتارلىقتاي ارتتىرامىز.
جۇمىستارىڭىزعا تابىس تٸلەيمٸن!