بٷگٸنگٸ كٷنٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسى مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ ٸشكٸ نارىعىندا اجقس-تا بەنزيندەردٸڭ بٶلشەك ساۋدا باعاسىنىڭ ٶسۋٸ بايقالادى. بۇل رەتتە مۇناي ٶنٸمدەرٸنە باعانى مەملەكەت ەمەس (بەنزينگە 2015 جىلدان باستاپ, ديزەلگە 2016 جىلدان باستاپ) نارىق رەتتەيدٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" قر ەنەگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.
ايتا كەتسەك , بۇدان بۇرىن پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتتارى جالپى وتىرىستا قر پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ البەرت راۋدان بەنزيننٸڭ قىمباتتاۋىنا قاتىستى تەكسەرۋ جٷرگٸزۋدٸ سۇراعان ەدٸ.
ەنەرگەتيك مينيسترلٸگٸنٸڭ دەپۋتاتتىق ساۋالعا بەرگەن جاۋابىندا مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ نارىعى ٶتە قۇبىلمالى بولىپ تابىلادى, قازاقستاننىڭ ٸشكٸ نارىعىندا دا, كٶرشٸلەس ەلدەردە دە سالىق سالۋ, باعا بەلگٸلەۋ جٷيەسٸ جەنە ججم-مەن قامتاماسىز ەتٸلۋٸ (باقىلانبايتىن اعىن), سۇرانىستىڭ ماۋسىمدىلىعى, مٶز-دەگٸ تەحنولوگييالىق ٸركٸلٸستەر نەمەسە كٷردەلٸ جٶندەۋلەر تۋرالى اقپارات سيياقتى كٶپتەگەن فاكتورلاردىڭ ەسەرٸنە بايلانىستى ەكەندٸگٸن مەلٸم ەتتٸ.
«جوعارىدا اتالعان جاعدايلار مۇناي ٶنٸمدەرٸنە باعا «تەپە-تەڭدٸگٸن» ٷنەمٸ ٸزدەۋدٸ تالاپ ەتەدٸ.
ٸشكٸ نارىقتا باعا تٶمەن بولعان جاعدايدا وتاندىق ٶنٸمنٸڭ كٶرشٸ نارىقتارعا اۋىسۋىنا بايلانىستى تاپشىلىق قاۋپٸ تۋىندايدى, ال جوعارى باعالار بولعان جاعدايدا يمپورتتىق بەنزيننٸڭ پروفيتسيتٸ جەنە سونىڭ سالدارىنان قر مٶز-دە قايتا ٶڭدەۋ كٶلەمٸنٸڭ كەيٸننەن تٶمەندەۋٸمەن قازاقستاندىق قويمالاردىڭ وتاندىق وتىنمەن تولىپ كەتۋٸ مٷمكٸن.
اتاپ ايتقاندا, سوڭعى اپتالاردا شەكارالاس ايماقتاردا بەنزيندٸ بٶلشەك ساۋدادا ساتۋدىڭ ايتارلىقتاي ٶسۋٸ بايقالادى.
ججم-عا تٶمەن باعا دەلٸزٸن جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ٶڭدەلەتٸن شيكٸزاتقا نەعۇرلىم تٶمەن باعا بەرۋ ارقىلى ەردايىم سۋبسيدييالاعان. مۇنايدىڭ ەكسپورتتىق باعاسىنىڭ ايىرماشىلىعى 1 توننا ٷشٸن 50$ شاماسىندا بولدى, قازٸر ول مۇناي جەتكٸزۋ باعىتىنا بايلانىستى 1 توننا مۇناي ٷشٸن 80-130$ دەيٸن ٶستٸ. بٷگٸنگٸ كٷنٸ امٶز-گە ٶڭدەۋگە جەتكٸزٸلەتٸن مۇناي باعاسى تونناسىنا 20-45 مىڭ تەڭگە دەڭگەيٸندە اۋىتقيدى, بۇل قايتا ەسەپتەگەندە باررەلٸنە 6,5-15,2$ قۇرايدى. بۇل رەتتە مۇنايدىڭ نارىقتىق باعالارى بٷگٸندە باررەلٸنە 60$ استى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا جەكەلەگەن ٶڭٸرلەر بويىنشا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ٶندٸرٸلەتٸن شيكٸزاتتىڭ شامامەن 75-80% - ىن ٸشكٸ نارىققا جەتكٸزەدٸ, بۇل رەتتە كەلٸسٸمشارتتىق مٸندەتتەمەلەر ايتارلىقتاي از.
تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, باعالاردى مەملەكەتتٸك رەتتەۋ سىرتقى فاكتورلارعا جەدەل دەن قويۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ – مەملەكەتتٸك ورگاندار وبەكتيۆتٸ جاعدايلارعا قاراماستان باعالاردى قايتا قاراۋعا قۇلىقسىز. سونىمەن قاتار, ەر ناقتى جانارماي بەكەتتەرٸنٸڭ بارلىق ناقتى جاعدايلارىن ەسكەرۋ مٷمكٸن ەمەس, ولاردىڭ اراسىنداعى دۇرىس بەسەكەلەستٸك ٷشٸن جاعدايلار جوعالادى.
تيٸسٸنشە, مەملەكەتتٸك رەتتەۋدٸ ەنگٸزۋ كەزٸندە وبەكتيۆتٸ جاعدايدان الشاق بولۋى مٷمكٸن تٶمەن باعالاردى بەلگٸلەۋدٸ كٷتۋ كەرەك. قىسقا مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆادا بۇل جەتكٸزۋ تٸزبەگٸندەگٸ جەرگٸلٸكتٸ دە, اۋقىمدى دا ٸركٸلٸستەرگە, مۇناي ٶنٸمدەرٸن جەتكٸزۋدەگٸ ٸركٸلٸستەرگە ەكەلۋٸ مٷمكٸن.
ۇزاق مەرزٸمدٸ وسىنداي جاعداي ٸشكٸ نارىققا مۇنايدى جەتكٸزۋ كٶلەمٸنٸڭ ٸلەسپە ۇلعايۋى كەزٸندە مۇناي ٶتكٸزۋدەن تٷسەتٸن تابىستان ايىرىلۋدىڭ تەرٸس سالدارى بولۋى مٷمكٸن – سالانىڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعىنىڭ تٶمەندەۋٸ جەنە جۇمىس ٸستەپ تۇرعان كەن ورىندارىنىڭ سارقىلۋىنا قاراي تيٸسٸنشە مۇناي ٶندٸرۋ, مۇناي ەكسپورتى مەن مۇناي سەرۆيستٸك جۇمىستار كٶلەمٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ.
ەگەر ديناميكادا قارايتىن بولساق, باعانىڭ ۇقساس دەڭگەيٸ قازاقستاندا ٷش جىل بۇرىن 2018 جىلعى ناۋرىزدا قالىپتاستى. ول كەزدە ول ليترٸنە 155-تەن 172 تەڭگەگە دەيٸنگٸ باعا دياپازونىندا ورتا ەسەپپەن ليترٸنە 162,6 تەڭگەنٸ قۇرادى.
باعالاردى رەتتەۋ جەنە «ارزانداتىلعان» مۇناي ٶنٸمدەرٸن تاراتۋ بويىنشا جٷيەنٸ قۇرۋ تيٸمسٸز جەنە شىعىنى كٶپ شارا دەپ سانايمىز:
1) تٶمەن باعانىڭ پايداسىن مۇقتاج ازاماتتار عانا ەمەس, شەكارالاس جاتقان كٶرشٸ ەلدەردٸڭ تۇرعىندارى دا پايدالانۋى مٷمكٸن;
2) ەر تٷرلٸ ەدٸستەردٸ قولدانۋ ارقىلى مۇناي ٶنٸمدەرٸن ەكسپورتقا «كٶلەڭكەلٸ» تٷرمەن شىعارۋعا جول بەرٸلەدٸ;
3) مۇناي-گاز ٶندٸرۋ سالاسىن تۇراقتى دامىتۋعا كەدەرگٸ بولاتىن تەۋەكەلدەر تۋىندايدى.
قولدانىستاعى مەملەكەتتٸڭ تابىس الۋ جەنە حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك-وسال توپتارىن قورعاۋ جٷيەلەرٸن ەسەپكە العاندا, نارىقتىق قارىم-قاتىناستى قۇرۋدا باسقا بالاما تٷرٸ جوق دەپ پايىمدايمىز, ونىڭ ٸشٸندە ججم ساتۋ سەكتورىندا. ياعني, سالاعا نارىقتىق مەحانيزمدەر ارقىلى ينۆەستيتسييا تارتۋدى, مۇناي ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ تابىسىن ارتتىرۋ, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ, قورىتا كەلگەندە بيۋدجەتكە سالىقتىق تٷسٸمدٸ قامتاماسىز ەتۋ. سالىقتىق تٷسٸمدەر ارقاسىندا ادرەستٸك ەلەۋمەتتٸك كٶمەك بويىنشا شىعىنداردى ٶسٸرۋ.
ەرينە, نارىقتاعى باعانى قالىپتاستىرۋدا ترانسپارەنتتٸ جاعدايدى جاقسارتۋ بويىنشا جۇمىستاردى جالعاستىرۋ قاجەت.
وتىن نارىعىنىڭ جوعارى قۇبىلمالىلىعى, ونىڭ سەزٸمتالدىعى تۋرالى مەسەلەگە قايتا ورالا وتىرىپ, اتىراۋ مٶز-ٸندە اعىمداعى جٶندەۋ جۇمىستارى جەنە شىمكەنت مٶز-ٸن جٶندەۋگە كٷتٸلەتٸن جوسپارلى توقتاۋ تۋرالى اقپارات مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ قۇنىنا ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن.
مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ ٸشكٸ نارىعىن تۇراقتاندىرۋدىڭ قۇرالى رەتٸندە ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ قۇزىرەتٸ زاڭ اياسىندا مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ رەسمي ەكسپورتقا شىعاتىن كٶلەمٸن رەتتەۋ قاراستىرىلعان. وسى مەحانيزم شەڭبەرٸندە 2021 جىلدان باستاپ مينيسترلٸكپەن ەكسپورتقا جٶنەلتۋ الىنىپ تاستالدى.
جالپى ەلدەگٸ اي-92 بەنزينٸنٸڭ اعىمداعى قورى جايلى دەڭگەيدە – قابىلدانعان شارالار ارقاسىندا جىلدىڭ باسىمەن سالىستىرعاندا قور ٸس جٷزٸندە 60 مىڭ تونناعا ٶستٸ, ياعني 270 مىڭ تونناعا جەتتٸ.
جوعارىدا اتالعانداردى ەسكەرە وتىرىپ, نارىقتاعى باعانىڭ تۇراقتانۋى كٷتٸلۋدە»,- دەپ تٷيٸندەيدٸ ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸ.
