فوتو: Sarah Silbiger/Reuters
سەيسەنبٸدە بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ سەسسيياسى اياسىندا ٶتەتٸن سامميت اقش پرەزيدەنتٸنٸڭ ورتالىق ازييانىڭ بەس مەملەكەتٸ – قازاقستان, ٶزبەكستان, قىرعىزستان, تەجٸكستان جەنە تٷرٸكمەنستاننان كەلگەن ەرٸپتەستەرٸمەن العاشقى كەزدەسۋٸ ٶتەدٸ. س5+1-مەن كەزدەسۋ ەلدەقاشان پٸسٸپ جەتٸلگەن جەنە حالىقارالىق ساياساتتاعى ماڭىزدى ايماقتاعى شەشۋشٸ قادام بولۋى مٷمكٸن.
اقش-قا ەۋرازييا قۇرلىعىنا ستراتەگييالىق كٶزقاراس قاجەت. تاريحي تۇرعىدان رەسەي مەن قىتايعا قاراعاندا, اقش-تىڭ ەسەرٸ بۇل ايماققا ەلدەقايدا از بولدى. مەسكەۋ دە, پەكين دە قيىندىقتارعا تاپ بولعان كەزدە, ۆاشينگتون ورتالىق ازييامەن بەرٸك بايلانىس ورناتا الادى.
اقش ٷشٸن ايماقتىڭ كٶشباسشىسى قازاقستانمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ماڭىزدى بولماق. 2021 جىلى بايدەن ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ ۋاقىتشا ستراتەگييالىق نۇسقاۋلىعىندا ورتالىق ازييانى ەسكەرمەگەن ەدٸ, سوندىقتان بۇل كەزدەسۋ پروگرەستٸڭ ناقتى بەلگٸسٸ.
اقش قارسىلاستارىمەن ەلٸ دە قىرعي-قاباق. سي تسزينپين وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا تاريحي جٸبەك جولى بويىنداعى سيان قالاسىندا ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ بەس پرەزيدەنتٸن ايماقتى بەيجٸڭنٸڭ ىقپالىنا ودان ەرٸ تارتۋ ماقساتىندا قابىلدادى. 2022 جىلدىڭ قازان ايىندا ۆلاديمير پۋتين ٶزٸنٸڭ ورتالىق ازييالىق ەرٸپتەستەرٸمەن كەزدەسۋ ٷشٸن قازاقستان استاناسىنا باردى. ال ورتالىق ازييا كٶشباسشىلارى ٷنەمٸ مەسكەۋ مەن بەيجٸڭگە تٷرلٸ ساپارلارمەن بارىپ تۇرادى.
بٸراق رەسەيدٸڭ سوعىستان ەلسٸرەۋٸ جەنە قىتايداعى ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ ۆاشينگتونعا ۇزاق ۋاقىت بويى وقشاۋلانعان ايماقتى باتىسپەن جەنە حالىقارالىق قاۋىمداستىقپەن بٸرٸكتٸرۋ ارقىلى ورتالىق ازييامەن تىعىز بايلانىس ورناتۋعا وراي تۋىپ تۇرعانداي.
ايماقتىڭ ەر ەلٸ ٸشكٸ, ساياسي جەنە ەكونوميكالىق ٶزگەرٸستەردٸ باستان كەشۋدە. قازاقستان - ٸرٸ ٶڭٸرلٸك ەكونوميكا, اسا قاجەتتٸ رەفورمالار جولىندا كٶش باستاپ تۇر. ەڭ باستىسى, ول ٶزٸن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ, تەرروريزمگە قارسى كٷرەس, قاقتىعىستاردى شەشۋ جەنە حالىقارالىق دامۋدى قوسا العاندا, بٸرنەشە ارەنادا ٶسٸپ كەلە جاتقان حالىقارالىق ويىنشى رەتٸندە كٶرسەتٸپ وتىر. ٶتكەن كٷزدە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدٸڭ رەسەي, قىتاي, اقش جەنە ەۋروپالىق وداقتى قوسا العاندا, بارلىق نەگٸزگٸ ەلەمدٸك ويىنشىلارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستى دامىتۋعا ۇمتىلاتىنىن بٸلدٸرەتٸن كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياسي دوكترينانى قابىلدادى.
رەسەي مەن قىتايعا جاقىن ورنالاسقاندىقتان, قازاقستان ۆاشينگتونعا ۋكرايناداعى داعدارىستى شەشۋگە جەنە سوعىستان كەيٸنگٸ كەزەڭدە مەسكەۋمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋعا, سونداي-اق بەيجٸڭمەن بەسەكەلەستٸكتٸڭ كٷشەيۋٸمەن كٷرەسۋگە كٶمەكتەسە الادى.
استانا بۇل رٶلدٸ اتقارۋى ٷشٸن وعان رەسەي مەن قىتايدىڭ قىسىمىنا قارسى تۇرۋ ٷشٸن ەكٸ مايداندا اقش-تىڭ كٶمەگٸ قاجەت بولادى.
بٸرٸنشٸدەن, ۆاشينگتون كٷشتٸ پارلامەنتٸ, جاڭا ساياسي پارتييالار ٷشٸن كەڭٸستٸگٸ جەنە باق-تىڭ كەڭەيتٸلگەن ەركٸندٸگٸ بار سۋپەر پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ فورماسىنان پرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكاعا اۋىسقان قازاقستاننىڭ ساياسي رەفورمالارىن قولداي الادى. قازاقستان دەموكراتييا جولىندا ورتالىق ازييانىڭ باسقا تٶرت مەملەكەتٸ ٷشٸن ايماقتى مەسكەۋ, بەيجٸڭ جەنە كابۋلدىڭ ىقپالىنان قورعاۋ ٷشٸن ٷلگٸ بولا الادى.
ەكٸنشٸدەن, قازاقستان ورتا دەلٸز دەپ اتالاتىن ترانسكاسپيي حالىقارالىق ترانزيتتٸك دەلٸزٸ ارقىلى ايماق پەن ەلەمدٸك ەكونوميكانى بايلانىستىرۋشى بولىپ وتىر. بۇل - كٶپ ارنالى كٶلٸك ارتەريياسى شىعىس پەن باتىستى قۇبىرلار, تەمٸرجولدار, اۆتوموبيل جولدارى جەنە تالشىقتى-وپتيكالىق كابەلدەر ارقىلى بايلانىستىرادى. دەلٸز ورتالىق ازييانىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپال ەتەدٸ جەنە حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق باسقا دا ساۋدا اعىندارىنا ٷلەس قوسادى. اقش دەلٸزدٸ ينۆەستيتسييا, ساۋدا, تەحنولوگييا جەنە جاھاندىق كٶشباسشىلىق ارقىلى تابىستى ەتۋگە كٶمەكتەسە الادى. جالپى, امەريكاعا قىتاي مەن رەسەيدەن وزۋعا باعىتتالعان ستراتەگييالاردى جٷزەگە اسىرا وتىرىپ, ورتالىق ازيياعا تاكتيكالىق كٶزقاراسىن جەتٸلدٸرۋٸ كەرەك.
كامران بۋحاري, The Wall Street Journal
