قاسىم-جومارت توقاەۆ باس پروكۋراتۋرانىڭ, وبلىستارداعى جەنە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالارداعى پروكۋراتۋرالار باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن بەينە بايلانىس رەجيمٸندە كەڭەس ٶتكٸزدٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقورداعا سٸلتەمە جاساپ.
جيىن الدىندا مەملەكەت باسشىسىنا «ەلەكتروندى قىلمىستىق ٸس», «ەكٸمشٸلٸك ٸس جٷرگٸزۋدٸڭ بٸرىڭعاي رەەسترٸ», «سۋبەكتٸلەر مەن وبەكتٸلەردٸ تەكسەرۋدٸڭ بٸرىڭعاي رەەسترٸ», «ەلەكتروندى ارىز-شاعىمدار» جەنە «اناليتيكالىق ورتالىق» سيياقتى تسيفرلىق جوبالار ۇسىنىلدى. پرەزيدەنتكە پروكۋرورلاردىڭ سوتقا دەيٸنگٸ تەرگەۋ امالدارى بويىنشا كەيبٸر ورگانداردىڭ شەشٸمدەرٸمەن ونلاين-رەجيمدە كەلٸسۋ ٷدەرٸسٸ تانىستىرىلدى. اتالعان زيياتكەرلٸك شەشٸمدەر پرەزيدەنتتٸڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بەرٸلگەن تاپسىرمالاردى ورىنداۋ اياسىندا قابىلداندى.
– دۇرىس باعىتتاعى اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلعانىن ەرەكشە قۋانىشپەن ايتقىم كەلەدٸ. بۇل جۇمىستاردى كەڭەيتٸپ, جالعاستىرا بەرۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ تسيفرلاندىرۋدىڭ بالاماسى جوق, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ كەڭەستە سٶيلەگەن سٶزٸندە پروكۋراتۋرانىڭ زاڭ ٷستەمدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدە جەنە قىلمىسپەن كٷرەستە ايرىقشا رٶل اتقاراتىنىن اتاپ ٶتتٸ. مەملەكەت باسشىسى پاندەمييا كەزٸندە ەلٸمٸزدە قىلمىستىق ٸس-ەرەكەتتەردٸڭ 30 پايىزعا ازايعانىن ايتىپ, قۇقىق قورعاۋ جٷيەسٸنٸڭ جۇمىسىن وڭ باعالادى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت حالىقتىڭ سەنٸمٸ مەن ازاماتتاردىڭ قۇقى باستى ٶلشەم ەكەنٸنە توقتالىپ, وسى سالاداعى رەفورمالار قارقىندى جٷرگٸزٸلە بەرەتٸنٸن ايتتى.
– الداعى رەفورمالار كەزٸندە پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ورنى ەرەكشە بولادى. بٷگٸندە قىلمىستىق پروتسەستٸڭ ٷش بۋىندى مودەلٸ ەنگٸزٸلۋدە. سونىڭ ارقاسىندا بٸر ايدىڭ ٸشٸندە 692 ادامدى قىلمىستىق قۋدالاۋدان اراشالاپ قالدىق. بٸراق مۇنىمەن شەكتەلۋگە بولمايدى. نەگٸزگٸ پروتسەسسۋالدىق شەشٸمدەردٸڭ بارلىعى پروكۋرورلىق سٷزگٸدەن ٶتۋگە تيٸس. بۇل – ٶتە ماڭىزدى مەسەلە. بٸر دە بٸر زاڭ بۇزۋ دەرەگٸ پروكۋرور نازارىنان تىس قالماۋى قاجەت, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مەملەكەتتٸڭ مٷددەسٸن قورعاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن پروكۋرورلاردىڭ ەسٸنە سالدى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل مٸندەتتٸڭ تيٸمدٸ اتقارىلۋىنا قاراي قۇقىق قورعاۋ جٷيەسٸنٸڭ جۇمىسى باعالانادى جەنە حالىقتىڭ سەنٸمٸ دە وسىعان بايلانىستى قالىپتاسادى. مەملەكەت باسشىسى كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸكتٸ ارتتىرىپ, ازاماتتارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ تەسٸلٸن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋ قاجەت ەكەنٸنە نازار اۋداردى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ باقىلاۋشى ورگان ٶكٸلدەرٸنٸڭ الدىنا بٸرقاتار مٸندەت قويدى.
پرەزيدەنت ازاماتتار مەن كەسٸپكەرلەردٸڭ قۇقىعىن مٷلتٸكسٸز قورعاۋدى بٸرٸنشٸ مٸندەت رەتٸندە اتادى. ٶتكەن 10 جىل ٸشٸندە مەملەكەتتٸڭ بيزنەستٸ قولداۋ جٶنٸندە جٷرگٸزگەن جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا كەسٸپكەرلەردٸ تەكسەرۋ 3 ەسەگە ازايدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەنگٸزگەن موراتوريي ٶز تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتتٸ. نەتيجەسٸندە شاعىن بيزنەستٸڭ سۋبەكتٸلەرٸن تەكسەرۋ بىلتىردىڭ ٶزٸندە 5 ەسەگە قىسقاردى. بٸراق زاڭسىز تەكسەرۋلەر ەلٸ دە جالعاسۋدا.
– سوڭعى 3 اي ٸشٸندە بيزنەستٸ قولداۋ جٶنٸندەگٸ موبيلدٸ توپقا وسىنداي دەرەكتەر بويىنشا كەسٸپكەرلەردەن 500-دەن اسا شاعىم تٷسكەن. باقىلاۋشى ورگانداردىڭ بولماشى سەبەپتٸڭ سوڭىن ناعىز رەپرەسسيياعا اينالدىرىپ جٸبەرەتٸن جاعدايلارى جيٸ كەزدەسەدٸ. قۇجاتتار تارتىپ الىنادى. ال ونى كەسٸپكەرلەر ايلاپ قايتارىپ الا الماي جٷرەدٸ. جۇمىس ٸستەۋدٸڭ ورنىنا بٷكٸل قىزمەتكەر تەرگەۋدە بولادى. مۇنداي كەلەڭسٸزدٸكتەرگە جول بەرۋگە بولمايدى. پروكۋرورلار كەسٸپكەرلەر مەن بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ اراسىنداعى قاتىناستاردا زاڭدىلىقتىڭ مٷلتٸكسٸز ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مٸندەتتٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ بيزنەسكە زاڭسىز ارالاسىپ, ونىڭ جۇمىسىنا كەدەرگٸ كەلتٸرۋٸ اۋىر قىلمىس رەتٸندە قاراستىرىلۋعا تيٸس ەكەنٸن تاعى بٸر مەرتە ەلدٸڭ ەسٸنە سالدى. پرەزيدەنت مۇنى قۇر داڭعازا سٶز ەمەس, ناقتى ٸسكە شاقىرۋ دەپ سانايدى. پروكۋراتۋرا ورگاندارى وسىنى ەستە ۇستاۋى كەرەك. ونىڭ ٷستٸنە بۇل مەسەلە زاڭنامالىق تۇرعىدان رەسٸمدەلەدٸ. بۇل ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ قارقىنى تٶمەندەگەن كەزدە ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلەگە اينالىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسى پروكۋراتۋراعا سوتتارمەن بٸرلەسٸپ بارلىق تيٸمسٸز جۇمىس ٸستەپ تۇرعان نورمالار مەن نەگٸزسٸز اكتٸلەردٸ انىقتاۋدى تاپسىردى. ول ٷشٸن ازاماتتاردىڭ ارىز-شاعىمدارىنا ارنالعان بٸرىڭعاي پلاتفورما ۋاقىتىلى جۇمىس ٸستەي باستاۋى تيٸس.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلٸمٸزدەگٸ كريمينوگەندٸك احۋالعا نازار اۋداردى. مەملەكەت باسشىسى كارانتيندٸك شەكتەۋلەر كەزٸندە قىلمىستىق ٸس-ەرەكەتتەردٸڭ ەدەۋٸر ازايعانىنا قاراماستان, شەكتەۋلەر جەڭٸلدەتٸلگەننەن كەيٸن, كەرٸسٸنشە, كٷش-جٸگەردٸ جۇمىلدىرا تٷسۋ قاجەت ەكەنٸن ايتتى.
– پاندەمييانىڭ ەكونوميكا مەن ەلەۋمەتتٸك سالاعا تيگٸزگەن كەرٸ ەسەرٸ قىلمىس پەن قۇقىق بۇزۋشىلىققا جول اشۋى مٷمكٸن. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى وسىعان دايىن بولۋعا تيٸس. ەلٸمٸزدەگٸ كٷردەلٸ احۋالدى پايدالانىپ قالۋعا تىرىساتىن قىلمىستىق توپتاردىڭ كەز كەلگەن ٸس-ەرەكەتتەرٸن بەسٸگٸندە تۇنشىقتىرۋ كەرەك, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت قىلمىستىق كودەكستٸ وڭتايلاندىرۋ جٶنٸندە بەرگەن تاپسىرماسىن ەسكە سالدى. باس پروكۋراتۋرا بۇل جۇمىستى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن, ارنايى مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن جەنە ەدٸلەت مينيسترلٸگٸمەن ٷيلەستٸرە وتىرىپ, اتقارۋى تيٸس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پٸكٸرٸنشە, اتالعان مەسەلەدە قوعام پٸكٸرٸن, قوعام بەلسەندٸلەرٸ مەن ساراپشىلاردىڭ ۇسىنىستارىن مٸندەتتٸ تٷردە ەسكەرۋ قاجەت.
– جەدەل تەرگەۋ اپپاراتىنىڭ كٷشٸن بولماشى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جۇمساۋعا بولمايدى. قىزمەتكەردٸڭ جۇمىسى شاش ەتەكتەن بولعان كەزدە, وعان ٸستٸ رەسٸمدەپ, سوتقا جٸبەرگەن وڭاي. ول وسىعان باسىمدىق بەرەدٸ. مۇنداي جاعدايدا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن قىلمىسقا قارسى ناقتى كٷرەس ەكٸنشٸ ورىندا قالىپ قويادى. سوندىقتان ەلٸمٸزدە جەبٸرلەنۋشٸلەر تەرگەۋشٸلەردٸڭ قانداي دا بٸر جۇمىس نەتيجەسٸن ايلاپ كٷتەدٸ. تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ كەسٸبي كادرلارمەن تولىق قامتاماسىز ەتٸلمەۋٸ جاعدايدى ۋشىقتىرىپ جٸبەرەدٸ. پروكۋراتۋرا بارلىق قۇقىق قورعاۋ جٷيەسٸنٸڭ قىزمەتٸن ٷيلەستٸرۋشٸ رەتٸندە مۇنداي مەسەلەلەرگە ۋاقىتىلى مەن بەرٸپ, ەرٸپتەستەرٸمەن بٸرگە ونى شەشۋٸ كەرەك, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ٷشٸنشٸ مٸندەت رەتٸندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتٸن ٷيلەستٸرۋدٸ اتاپ ٶتتٸ. بۇل رەتتە قۇقىق قورعاۋ جٷيەسٸ اياسىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, باسقا دا مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ بارلىق ەلەۋەتٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ قاجەت ەكەنٸنە نازار اۋداردى.
– مىسال رەتٸندە, كٶپتەگەن ازاماتتارىمىز قارجى پيراميدالارىنىڭ قۇربانى بولۋدا. تەك بٸر عانا قىلمىستىق ٸس بويىنشا 17 مىڭنان استام جەبٸرلەنۋشٸ بار. مۇنداي قىلمىستىق ٸستەردٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن الاياقتار بٸرىڭعاي ترانزاكتسييالاردى بٸرنەشە رەت ٶتكٸزٸپ بارىپ, جوق بولادى. كٷمەن تۋدىراتىن وسىنداي بەلسەندٸلٸكتٸ ۋاقىتىلى انىقتاعان جاعدايدا كٶپتەگەن ادامداردى شالىس باسۋدان ساقتاپ, الاياقتاردى جازالاۋعا بولار ەدٸ. قايتا قۇرىلعان قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتٸگٸ دە بۇل ٸستەن قالىس قالماۋى كەرەك. بۇل جەردە قارجى مونيتورينگٸنٸڭ اقپاراتتىق رەسۋرستارىن پايدالانۋعا بولادى. سوندىقتان وسى سالاداعى قىلمىستىڭ الدىن الۋ ٷشٸن ولارمەن تولىققاندى ىنتىماقتاستىق ورناتقان جٶن. جالپى, پروكۋراتۋرا مۇنداي مەسەلەلەردە بارىنشا بەلسەندٸ, باستاماشى بولۋى تيٸس, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارىنىڭ ٸس-قيمىلدارىن ٷيلەستٸرۋدٸ جولعا قويۋدى تاپسىردى.
– ٶكٸلەتتٸلٸكتەردٸ بٸر-بٸرٸنەن الۋ, ەركٸمنٸڭ كٶرپەنٸ ٶزٸنە تارتۋى – ٷلكەن قاتەلٸك. ەشكٸمنٸڭ ٶز قۇزىرەتٸنەن ايرىلعىسى كەلمەيتٸنٸ تٷسٸنٸكتٸ. بٸراق مەسەلەنٸڭ تٶركٸنٸندە جەكە امبيتسييالار مەن مەكەمەنٸڭ مٷددەلەرٸ ەمەس, بارشا قوعام مەن مەملەكەتتٸڭ مٷددەسٸ تۇرۋى تيٸس. وسىعان بايلانىستى ٷيلەستٸرۋ كەڭەسٸنٸڭ قىزمەتٸن قايتا جاساقتاۋ قاجەت. ونىڭ مٸندەتٸ ٸشكٸ ٸستەر ورگاندارىنداعى, قارجى مونيتورينگٸ مەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كٷرەس قىزمەتٸندەگٸ رەفورمالاردى ٷيلەستٸرۋ, بارلىق قۇقىق قورعاۋ جٷيەسٸنٸڭ قىزمەتٸن جاقسارتۋدىڭ جاڭا تەسٸلدەرٸن ٸزدەستٸرۋ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى باقىلاۋشى ورگانداردىڭ قىزمەتكەرلەرٸنە «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ٸسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتتى. وندا ازاماتتاردىڭ ٶتٸنٸشتەرٸمەن جۇمىس ٸستەۋگە ٷلكەن مەن بەرٸلگەنٸن ەسكەرتتٸ.
– پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا جىل سايىن تۇرعىنداردان ٶتە كٶپ ارىز-شاعىم كەلٸپ تٷسەدٸ. سوڭعى ٷش جىلدىڭ ٸشٸندە 650 مىڭعا جۋىق شاعىم بەرٸلگەن. ەربٸر ارىزدىڭ ارتىندا ادام تاعدىرى, ونداعان, تٸپتٸ جٷزدەگەن ادامنىڭ مٷددەسٸ تۇر, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ازاماتتاردىڭ شاعىمدارىنا ناقتى ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ جاۋاپ بەرۋ قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
مەملەكەت باسشىسى پروكۋراتۋرا قىزمەتٸنٸڭ ماڭىزدى باعىتىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە ىقتيمال ەلەۋمەتتٸك نارازىلىق وشاقتارىمەن تيٸمدٸ جۇمىس جٷرگٸزۋ ەكەنٸن ايتتى.
پرەزيدەنت باقىلاۋشى ورگان تٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك قاقتىعىستاردىڭ دەسترۋكتيۆتٸ ەلەۋەتٸن تٶمەندەتۋ ٷشٸن الدىن-الۋ شارالارىن قابىلداۋى كەرەك, سونداي-اق, ۋاقىتىلى تٶلەنبەيتٸن جالاقىلاردى, زاڭسىز قىسقارتۋلاردى جەنە ەڭبەك قاتىناستارىنداعى باسقا دا جاعىمسىز ەرەكەتتەردٸ دەر كەزٸندە انىقتاپ, جولىن كەسۋٸ كەرەك دەپ سانايدى. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, پروكۋراتۋرانىڭ بۇل باعىتتاعى جۇمىستارىنىڭ نەتيجەلەرٸ جامان ەمەس.
– ٶتكەن جىلدىڭ ٶزٸندە عانا سٸزدەردٸڭ نەتيجەلٸ جۇمىستارىڭىزدىڭ ارقاسىندا 29 مىڭ قىزمەتكەردٸڭ جالاقىدان قارىز بولعان 2,7 ميلليارد تەڭگە قارجىسى تٶلەندٸ. بۇل جۇمىستى جالعاستىرۋ كەرەك. ەسٸرەسە, كەيبٸر كەسٸپورىنداردا شيەلەنٸستٸڭ ٶرشۋٸ بايقالادى. مۇنداي مەسەلەلەردە ايماقتاعى پروكۋرورلار ناقتى پوزيتسييا ۇستانىپ, بەلسەندٸ ەرەكەتتەرگە بارۋى تيٸس. ەر ٸس بويىنشا وڭتايلى شەشٸم شىعارىپ, زاڭ ٷستەمدٸگٸنە قول جەتكٸزۋ قاجەت. مەنٸڭ تاپسىرمام بويىنشا قازٸر ەكٸمدەر وسى مەسەلەمەن اينالىسىپ جاتىر. بۇل جۇمىسقا پروكۋراتۋرا دا ارالاسۋى تيٸس, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ٶز سٶزٸندە كارانتين شارالارىن قامتاماسىز ەتۋ جەنە مەملەكەت مٷددەلەرٸن قورعاۋ كەزٸندە زاڭدىلىقتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا دا مەن بەردٸ. مەملەكەت باسشىسى پوليتسييا مەن سانيتارلىق قىزمەت تاراپىنان ولقىلىقتار جٸبەرٸلەتٸن بولسا, ونداي جاعدايدا پروكۋراتۋراعا بٸردەن قاجەتتٸ شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى. ودان بٶلەك قاسىم-جومارت توقاەۆ قارجى سالاسىنداعى تٷرلٸ الاياقتىق ەرەكەتتەردٸڭ الدىن الۋ قاجەتتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.
– قازٸرگٸ كەزەڭدە بٸز ەكونوميكاداعى جاعىمسىز ٷدەرٸستەردٸ جويۋعا كٷش سالىپ جاتىرمىز. وسىعان بايلانىستى كەيدە ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىن جۇمساۋعا تۋرا كەلەدٸ. سوندىقتان بۇل قاراجاتتىڭ زاڭدى جەنە ورىندى يگەرٸلۋٸ ايرىقشا ماڭىزدى. ەسٸرەسە, مەملەكەتتٸك ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالار مەن داعدارىسقا قارسى شارالارعا بٶلٸنگەن قارجىعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك. سونداي-اق جالاقى, زەينەتاقى جەنە جەردەماقى تٶلەۋ مەسەلەلەرٸن ەردايىم باقىلاۋدا ۇستاۋ قاجەت. بيۋدجەتتەن بٶلٸنگەن ەر تەڭگە ماقساتقا ساي جۇمسالىپ, قوعامعا پايدا ەكەلۋگە تيٸس, – دەدٸ پرەزيدەنت.
پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ – باسىم باعىتتاردىڭ بٸرٸ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پٸكٸرٸنشە, پروكۋرورلارعا قويىلاتىن تالاپتار ەردايىم جوعارى بولۋى تيٸس. بۇدان بىلاي جۇمىسقا الۋ كەزٸندە العاشقى دايىندىقتان ٶتۋ قاجەت جەنە ونى قامتاماسىز ەتۋدە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ اكادەميياسى ەرەكشە رٶل اتقارۋى كەرەك.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتٸن تەحنولوگييالىق تۇرعىدان جاڭارتۋ قاجەتتٸگٸ, ونىڭ ٸشٸندە, قۇقىق بۇزۋشىلىقتى ۋاقىتىلى انىقتاۋ جەنە ونىڭ الدىن الۋ ٷشٸن جاساندى ينتەللەكتٸنٸ پايدالانۋ تۋرالى ايتتى. پرەزيدەنت قۇقىقتىق ستاتيستيكا جەنە ارنايى ەسەپ كوميتەتٸنٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن اتاپ ٶتٸپ, ونىڭ ەلەۋەتٸن ودان ەرٸ دامىتۋدى تاپسىردى.
مەملەكەت باسشىسى سٶزٸن قورىتىندىلاي كەلە, زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق تەرتٸپ ەل بولاشاعىنىڭ مىقتى ٸرگەتاسى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
جيىندا باس پروكۋرور عيزات نۇردەۋلەتوۆ سٶز سٶيلەپ, پرەزيدەنت تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋى, ەلدەگٸ زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق تەرتٸپتٸڭ احۋالى, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتارىن قورعاۋ جٶنٸندە قابىلدانىپ جاتقان شارالار تۋرالى باياندادى.
