بٷگٸندە باسپانا – باستى مەسەلە. ٷيٸ جوقتىڭ كٷيٸ بولمايتىنىن بابالارىمىز اتام زاماندا ايتىپ كەتكەن. داعدارىس ەكٸ ٶكپەدەن قىسقان مىنا كەزەڭدە باسپانا تٷگٸلٸ باس قايعى ۋاقىت كەلٸپ تۇر. ەندٸ نە ٸستەمەك كەرەك? حالقىنىڭ قامسىز تٸرلٸگٸ ٷشٸن مەملەكەت مۇندايدا بەل شەشٸپ ٸسكە كٸرٸستٸ.
ەلدٸڭ ەڭسەسٸن تٸكتەپ, داعدارىستىڭ داۋىلىنا, زامانانىڭ جاۋىنىنا ۇرىنباس ٷشٸن ناقتى باعدارلامالار قابىلداپ, جۇرتشىلىقتىڭ جايلى ٶمٸرٸنە جول اشىپ جاتىر. سولايشا, ٶمٸر سوقپاعى ەندٸ باستالعان جاس وتباسىلار مەن جاس ماماندار ٷيلٸ بولىپ, جاعدايىن دۇرىستاپ وتىر. بۇل رەتتە وبلىستىق ەكٸمدٸكتەر دە ەكٸ قولىن جايىپ, قۇر قاراپ وتىرعان جوق. مىسالى, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكٸمدٸگٸ جىل باسىندا «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناق بانكٸ» اق-پەن بٸرلەسٸپ ايماقتا «ٶز ٷيٸم» جوباسىن قولعا الدى. اتالمىش بانكتٸڭ يگٸلٸكتٸ باستاماسىن بٸرٸنشٸ بولىپ قولداعان سىر ٶڭٸرٸ ەكەنٸن وسى ارادا ايتا كەتكەن ابزال.
بۇل قانداي باعدارلاما ەدٸ? اتى ايتىپ تۇرعانداي بانك قولجەتٸمدٸ, اعايىننىڭ قالتاسىنا ارتىق سالماق سالمايتىن تۇرعىن ٷيلەر سالا باستايدى. ال جاڭا باعدارلاما بويىنشا ەڭ العاشقى ٷي قىزىلوردا قالاسىندا باستالدى. اتالعان جوبا اياسىندا قىزىلوردا قالاسىندا 40 مىڭ شارشى مەتردٸ قۇرايتىن 12 كٶپقاباتتى تۇرعىن ٷي سالىناتىن بولدى. جاڭا باعدارلامانى بٸرلەسٸپ جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ قىرىمبەك كٶشەرباەۆ پەن «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناق بانكٸ» اق باسقارما تٶراعاسى ايباتىر جۇماعۇلوۆ مەموراندۋمعا قول قويدى. وسى كەلٸسٸم نەگٸزٸندە جىل باسىندا قالاداعى «سىردارييا» شاعىن اۋدانىنان 100 پەتەرلٸك 2 كٶپقاباتتى تۇرعىن ٷيدٸڭ العاشقى ٸرگەتاسى قالاندى. ال قالعان 500 پەتەردٸ قۇرايتىن 10 كٶپقاباتتى تۇرعىن ٷي جاڭادان بوي كٶتەرەتٸن «اراي-3» شاعىن اۋدانىندا سالىنادى. بۇل – بٸر جىل ٸشٸندە «ٶز ٷيٸم» باعدارلاماسى ارقىلى 600 قىزىلوردالىق باسپانالى بولادى دەگەن سٶز.
كەلٸسٸم جاسالعان كەزدە ايماق باسشىسى قىرىمبەك كٶشەرباەۆ «جاڭا باعدارلاما بٸزدٸڭ ٶڭٸردەن باستاۋ الىپ وتىر. سوندىقتان تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناق بانكٸنٸڭ باسشىلىعىنا العىس ايتقىم كەلەدٸ. ٶتكەن جىلى وبلىس ورتالىعىندا تۇرعىن ٷي قۇرىلىسى 8 ەسەگە ارتتى. بيىل دا بۇل جۇمىستار جالعاسىن تاباتىن بولادى. اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ نەتيجەسٸن حالىق كٶرٸپ وتىر. تەك قانا 2015 جىلدىڭ ٶزٸندە بٸز وسى سالاعا 22 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسييا تارتتىق. بيىل دا بۇل كٶرسەتكٸش كەم بولمايدى»,– دەگەن ەدٸ. ال تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناق بانكٸ ارقىلى باسپانا سالۋ كٶرسەتكٸشٸ بويىنشا قىزىلوردا وبلىسى ٷزدٸك 3 ايماقتىڭ ٸشٸندە.
«ٶز ٷيٸم» باعدارلاماسىن وسى ايماقتان باستاۋىمىزدىڭ دا سەبەبٸ بار. جەرگٸلٸكتٸ باسشىلار قۇرىلىس جٷرگٸزۋ ٷشٸن قاجەتتٸ ينفراقۇرىلىمدى دايىنداپ, بارلىق جاعدايدى جاساپ وتىر. سونىمەن قاتار, ٷيلەردٸڭ ساپاسىن دا ۇدايى باقىلاۋدا ۇستايتىن بولامىز», – دەگەن ەدٸ تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناق بانكٸنٸڭ باسشىسى ايباتىر جۇماعۇلوۆ.
سونىمەن, كەلٸسٸم سوڭى قالاي بولدى? التى ايدىڭ ٸشٸندە بٸرٸ 40 پەتەردەن, ەكٸنشٸسٸ 60 پەتەردەن تۇراتىن ەكٸ تۇرعىن ٷي سالىندى. قىسقا مەرزٸمنٸڭ ٸشٸندە سالىنسا دا, باسپانانىڭ ساپاسىنا مٸن ارتۋ قيىن. كونستيتۋتسييا كٷنٸ مەرەكەسٸ قارساڭىندا ەل يگٸلٸگٸنە پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. وسىلايشا, مەرەيلٸ مەيرام اياسىندا 100 قىزىلوردالىق ازامات باسپانالى بولدى. جاڭا قونىسقا كٸرٸپ, قوس تويى قابات كەلٸپ جاتقان اعايىننىڭ قۋانىشىنا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ قىرىمبەك كٶشەرباەۆ پەن «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناق بانكٸ» اق باسقارما تٶراعاسى ايباتىر جۇماعۇلوۆ تا ورتاقتاستى. «قۋانىشتى بٶلٸسسەڭ كٶبەيەدٸ» دەگەن قازاق تەمسٸلٸنە سالساق, وسىلايشا بٷگٸنگٸ شاتتىققا تولى كٷننٸڭ باعاسى ەسەلەنە تٷسكەنٸن باسپانالى بولعان ادامداردىڭ جٷزٸنەن انىق بايقاۋعا بولادى.
– ەڭ الدىمەن, بارشاڭىزدى ەلٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ زاڭى – كونستيتۋتسييا كٷنٸمەن شىن جٷرەكتەن قۇتتىقتايمىن. ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸگٸن الىپ, دەربەس مەملەكەت بولىپ, ٶزٸنٸڭ اتا زاڭىن قابىلداپ, ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىنا جول باستاپ, حالقىنىڭ قامسىز تٸرشٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتٸپ وتىر. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەلٸمٸز جىلدان-جىلعا ٶسٸپ, ٶركەندەپ كەلەدٸ. بٷگٸنگٸ سٸزدەردٸڭ قۋانىشتارىڭىز دا وسى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ جەمٸسٸ دەر ەدٸم. سوڭعى جىلدارى قىزىلوردا وبلىسى قارقىندى قۇرىلىس الاڭىنا اينالدى. ناقتى دەلەل رەتٸندە ايماقتاعى قۇرىلىس قارقىنى 3,5 ەسەگە, قالادا 8 ەسەگە كٶبەيگەنٸن ايتساق بولاتىنداي. دەل قازٸردٸڭ ٶزٸندە 90 ٷيدٸڭ قۇرىلىسى جٷرٸپ جاتىر. مىناداي داعدارىس زامانىندا قۇرىلىستىڭ قارقىنىن قۇلاتپاي ۇستاپ تۇرۋدىڭ ٶزٸنە ٷلكەن كٷش كەرەك. ال قىزىلوردا وبلىسى سول قارقىندى ٶسٸرٸپ وتىر. وسى رەتتە, قالا حالقىنا ٷلكەن قۋانىش سىيلاپ وتىرعان «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناق بانكٸ» اق-پەن بٸزدٸڭ قۇرىلىسشىلارعا ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرگٸم كەلەدٸ,– دەدٸ قىرىمبەك ەلەۋۇلى.
سالتاناتتى شاراعا ارنايى الماتىدان كەلگەن «قازاقستاننىڭ تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناق بانكٸ» اق باسقارما تٶراعاسى ايباتىر جۇماعۇلوۆ تا تۇرعىندارعا تٸلەكتەستٸگٸن بٸلدٸردٸ.
«ٶز ٷيٸم» باعدارلاماسىنىڭ العاشقى ٸرگەتاسى قىزىلوردا وبلىسىندا قالاندى. بٸزدٸڭ ۇسىنىسىمىزعا بٸردەن قولداۋ بٸلدٸرٸپ, ويىمىزدى ٸسكە اسىرۋعا كٶمەكتەسكەن قىرىمبەك ەلەۋۇلىنا, وبلىس جەنە قالا ەكٸمدٸگٸنە العىس ايتقىم كەلەدٸ. وسى جوبا باستالعاندا بۇعان كٷمەنمەن قاراعان ادامدار از بولمادى. دەگەنمەن, ازعانتاي عانا ۋاقىتتا ەكٸ ٷي سالىنىپ, بٷگٸن قونىستانۋعا بەرٸلٸپ وتىر. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸن ايتقىم كەلەدٸ. ول – ەكٸمدٸك پەن قۇرىلىس كومپانييالارىنىڭ اراسىنداعى ٶزارا سەنٸم. ەكٸمدٸك تاراپىنان قۇرىلىسشىلارعا جان-جاقتى قولداۋ جاسالىپ كەلەدٸ ەكەن. سول سەبەپتٸ ايماقتا بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەۋدٸڭ جاقسى تەجٸريبەسٸ قالىپتاسقان. وعان بٷگٸن بٸز دە كۋە بولىپ وتىرمىز. ايماق قۇرىلىس كٶلەمٸ بويىنشا رەسپۋبليكادا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا كەلەدٸ. بۇل ٶزگە ٶڭٸرلەرگە ٷلگٸ بولاتىن ٷردٸس دەپ ويلايمىن. جىل اياعىنا تامان «ٶز ٷيٸم» باعدارلاماسى بويىنشا تاعى بٸرنەشە ٷي پايدالانۋعا بەرٸلەدٸ. كەلەر جىلى دا بۇل ٸس ٶز جالعاسىن تابادى, بٸرلەسكەن جۇمىسىمىز جالعاسا بەرەدٸ دەگەن ويدامىن. جاڭا قونىس يەلەرٸن قۇتتىقتايمىن. ٷيلەرٸڭٸز باقىتتىڭ مەكەنٸ بولسىن»,– دەدٸ ول.
«ٶمٸرٸڭ ابات, قوس تويىڭ قابات بولسىن» دەگەن عوي. اتا زاڭ مەرەكەسٸ تۇسىندا باسپانا كٸلتٸن قولىنا الىپ, قۋانىشتارى قوينىنا سىيماي تۇرعان ازاماتتارمەن سٶيلەستٸك. بارلىعى دا مەملەكەت جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساياساتقا, ايماق باسشىسىنىڭ ٸسكەرلٸگٸنە العىسىن ايتىپ جاتىر. سولاردىڭ بٸرٸ «التىن دەن» مەكەمەسٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ ايشا ەبدٸرازاقوۆا اعىنان جارىلدى. «وسىدان بٸرشاما جىل بۇرىن سالىنىپ جاتقان جاڭا ٷيلەرگە قىزىعا قاراپ, سولاردان باسپانا الۋدى ارمانداپ جٷرۋشٸ ەدٸك. ونداي كٷن قاشان بولادى, قولىمىز جەتەر مە ەكەن دەپ ٸشتەي ۋايىمدايتىنبىز. قازٸر, قۇدايعا شٷكٸر, كەزەكتە تۇرعانداردىڭ قانشاماسى ٷيلٸ بولدى. جاس وتباسىلار دا, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر دە, كٶپبالالى انالار دا, بارلىعى قونىس تويىن تويلاتىپ جاتىر. تانىستارىمىزدان, تۋىستارىمىزدان «ٷي الىپتى» دەگەن قۋانىشتى حاباردى جيٸ ەستيمٸز. ٶزٸم دە سولار سەكٸلدٸ ەسەم ٷيدەن پەتەر الىپ وتىرمىن. قىرىمبەك ەلەۋۇلىنىڭ قولىنان كٸلت الۋ مەرتەبەسٸنە يە بولعانىما ٶتە قۋانىشتىمىن. مۇنىڭ بارلىعى – دەۋلەتٸ مەن سەۋلەتٸ ساي كەلگەن ايماعىمىزدىڭ بولاشاعى زور ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ دەپ ويلايمىن. «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسىمەن ٶركەنيەتكە قادام باسقان قازاقستاننىڭ ەربٸر ازاماتى جاڭا ٷيدٸڭ يەسٸ بولۋعا لايىق دەپ سانايمىن», – دەدٸ ول.
«ٶز ٷيٸم» باعدارلاماسى ۇستازدارعا دا وڭتايلى بولىپ تۇر. وقۋشىعا ەلٸپتٸ ەرٸپ دەپ تانىتىپ, سانالى عۇمىرىن اعارتۋشىلىققا ارناعان ادامداردىڭ كٶپ جاعدايدا ماتەريالدىق تۇرعىدان ماڭدايى شىلقىمايتىنى بەلگٸلٸ. بٸر عانا ايلىققا قاراپ, سونىمەن كٷنەلتٸپ جٷرگەن قاۋىم دا «ٶز ٷيٸم» ارقىلى باسپانالى بولىپ جاتىر. سولاردىڭ بٸرٸ – №106 مەكتەپتٸڭ مۇعالٸمٸ بالجان قوسبەرگەنوۆا.
– قازاقستاننىڭ «تۇرعىن ٷي قۇرىلىس جيناق بانكٸنٸڭ» 4 جىلدان بەرٸ سالىمشىسىمىن. ۋاقىت دەگەننٸڭ قالايشا تەز ٶتكەنٸن اڭعارماي دا قالدىق. قاجەتتٸ سومانىڭ 50 پايىزىن جيناساڭىز جەتٸپ جاتىر. ٶتە سەنٸمدٸ, تيٸمدٸ باعدارلاما ەكەندٸگٸنە انىق كٶزٸم جەتتٸ. بٷگٸنگٸ قۋانىشىمدى سٶزبەن ايتىپ جەتكٸزە الار ەمەسپٸن. وسىنداي مەرەكە كٷنٸ جاڭا باسپانا الۋىمىزعا جاعداي جاساپ, قامقورلىق تانىتىپ وتىرعان ەل ازاماتتارىنا ايتار العىسىمىز شەكسٸز. قازاق ەلٸ بٷگٸندە دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تٷسٸپ, ەلەم مويىندار مەملەكەتكە اينالدى. قىزىلوردا وبلىسى دا كٷن ساناپ كٶركەيٸپ, ٶسٸپ-ٶركەندەپ كەلەدٸ. قازٸر قالانىڭ تٶرت بۇرىشىن اينالىپ شىقساڭىز, ٶز كٶزٸڭٸزگە ٶزٸڭٸز سەنبەيتٸندەي ٶزگەرگەن. قانشاما تۇرعىن ٷيلەر سالىنىپ, جاڭا اۋداندار بوي كٶتەرۋدە. مەكتەپ, بالاباقشالار پايدالانۋعا بەرٸلٸپ, ٸشٸ بالانىڭ كٷلكٸسٸنە تولۋدا. ايماعىمىزدا ٷش اۋىسىمدا وقيتىن مەكتەپ قالعان جوق. ال اپاتتى مەكتەپتەر بٸرەر جىلدا تولىق جويىلادى. باسپانالى بولۋىما جاعداي جاساپ, ارمانىمىزدىڭ ورىندالۋىنا ىقپال ەتكەن بارلىق ازاماتتارعا شىن نيەتٸممەن العىس ايتقىم كەلەدٸ,– دەدٸ.
اقىن سابىر اداي «ەر قازاق مەنٸڭ جالعىزىم» دەيدٸ. ولاي بولسا, ەربٸر قازاق ٶز باۋىرىنا, وتانداسىنا كٶمەكتەسۋگە, قول ۇشىن سوزۋعا, قۋانىشىنا ورتاقتاسىپ, قايعىسىن بٶلٸسٸپ, تارىققاندا ماڭدايىنان سيپاپ, تورىققاندا كٶڭٸلٸن دەمەۋگە تيٸس دەگەن تٷيٸنگە تابان تٸرەيمٸز. «ەربٸر قازاقستاندىق باسپانالى بولۋى كەرەك. ەلٸمٸزدٸڭ ەر تۇرعىنى ٶز ٷيٸندە تۇرىپ, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنە اتسالىسۋعا تيٸس. مەملەكەتٸمٸز وعان بار جاعدايدى جاساپ وتىر. ازاماتتارىنىڭ الاڭسىز ٶمٸر سٷرۋٸنە بارىنشا قولقابىس ەتۋدە. ال ەربٸر وتباسىنىڭ ەل قاتارلى ٶز ٷيٸ بولسا, ول – باقىت. مٸنە, بٷگٸن قانشاما وتباسى وسى باقىتتى سەزٸنۋدە. جاسىراتىنى جوق, ايماق باسشىسى قىرىمبەك كٶشەرباەۆتىڭ سىر ەلٸنە كەلۋٸمەن بٸرگە وبلىستىڭ تٸرشٸلٸك تامىرىنا قان جٷگٸرە باستادى. ەكونوميكامىزدىڭ قاي سالاسىندا بولسىن جان جادىراتار جاڭالىقتار بار. ٶزگەگە ماقتانارىمىز كٶبەيدٸ. جۋىردا عانا جەر الۋ كەزەگٸندە تۇرعان مىڭداعان ازاماتقا جەر بەرٸلدٸ. بٸر كٷندە وسىنشا جانعا قۋانىش سىيلايتىن اۋقىمدى جۇمىس كەز كەلگەن وبلىستا بولىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىن. سونداي-اق, تۇرعىن ٷي سالۋ جٶنٸنەن دە ايماقتار اراسىندا كٶشتٸڭ باسىندا ەكەندٸگٸنەن حاباردارمىز. ونىڭ جارقىن دەلەلٸ – بٷگٸن 100 وتباسىعا پەتەر كٸلتٸنٸڭ تابىستالۋى دەسەم قاتەلەسپەيمٸن», – دەدٸ «قازىنا» سەرٸكتەستٸگٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ گٷلجان سەكسەمباەۆا.
بۇل بٸر باقىتقا تولى, شاتتىققا شومىلعان شاق بولدى. ەڭ باستىسى, بٸر كٷندە 100 وتباسىنىڭ ارمانى ورىندالدى. ال ارمان تەك تۇراقتى دامۋى بار, ازاماتتارىنا قامقورلىعىن ايامايتىن, ەكونوميكاسى ٶسكەن, ەلەۋمەتتٸك جاعدايى ٶنگەن ەلدە عانا اقيقاتقا اينالادى.
ەرجان بايتٸلەس,
«ەگەمەن قازاقستان»
.jpeg)