فوتو: ايگٷل قۇسپاننىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پاراقشاسىنان الىندى
17 قاڭتاردا ەۋروپالىق پارلامەنت «ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازييا بويىنشا ستراتەگيياسى: سەرٸكتەستٸكتٸ نىعايتۋدىڭ جاڭا مٷمكٸندٸكتەرٸ» اتتى قارارىن قابىلداۋعا داۋىس بەردٸ.
قارار ەۋروپالىق پارلامەنتتٸڭ جوسپارلى قۇجاتى بولىپ تابىلادى, ونىڭ شەڭبەرٸندە زاڭشىعارۋشىلار ەو-نىڭ ورتالىق ازييا بويىنشا جاڭا ستراتەگيياسىن ٸسكە اسىرۋعا بايلانىستى ٶز باعالارىن بەردٸ.
وسى ماقساتتا ەۋرودەپۋتاتتار قازاقستانعا جەنە ٶڭٸردٸڭ باسقا ەلدەرٸنە بٸرنەشە رەت باردى. ورتالىق ازييانىڭ رەسمي ٶكٸلدەرٸ مەن ازاماتتىق سەكتورىنىڭ پٸكٸرٸ ەسكەرٸلدٸ.
ٶتكەن جىلدارداعى ۇقساس قۇجاتتارمەن سالىستىرعاندا, 2024 جىلعى ورتالىق ازييا بويىنشا ەو قارارى ٶزٸنٸڭ سيپاتىمەن ەرەكشەلەنەدٸ.
مۇندا العاش رەت ورتالىق ازييا كەلەسٸدەي ٶڭٸر رەتٸندە قاراستىرىلادى: 1) ٶزٸنٸڭ ٶڭٸرلٸك بٸرەگەيلٸگٸن – قازٸرگٸ زامانعى حالىقارالىق جەنە ٶڭٸرلٸك قاتىناستاردىڭ جەكەلەگەن مەسەلەلەرٸ بويىنشا تەۋەلسٸز ۇستانىمدارىن ويداعىداي قالىپتاستىرعان; 2) ساۋدادا, ينۆەستيتسييالاردا, بيزنەستە جەنە يننوۆاتسييالاردا ٶڭٸرلٸك مٷمكٸندٸكتەردٸ بٸرٸكتٸرگەن.
ەۋروپالىق پارلامەنت ەۋروپالىق وداق پەن ورتالىق ازييا ٷشٸن جاھاندىق جەنە ٶڭٸرلٸك سىن-قاتەرلەر مەن قاۋٸپتەردٸڭ ۇقساستىعىن مويىندايدى, بۇل ۇزاق مەرزٸمدٸ, قۇرىلىمدىق جەنە ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىق ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەر تۋعىزادى.
وسىعان بايلانىستى ەۋروپانىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگانى ەۋروپالىق وداقتى «گەوستراتەگييالىق ماڭىزدىلىعىن» ەسكەرە وتىرىپ, ورتالىق ازييامەن ٶزارا ٸس-قيمىلدى جانداندىرۋعا جەنە ساياسات پەن ەكونوميكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ ارقىلى ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸمەن ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸ ٸلگەرٸلەتۋگە شاقىرادى.
ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸمەن ٶزارا ٸس-قيمىلىنىڭ قاجەتتٸلٸگٸنە قاتىستى ەۋروپالىق پارلامەنتشٸلەردٸڭ ٷندەۋٸن تەك قانا قۇپتاۋعا بولادى.
سونىمەن بٸرگە, بٸز «ساياسي قۋدالاۋ» جەنە «ساياسي تۇتقىندار» دەپ اتالاتىن مەسەلە بويىنشا كەلٸسپەيتٸنٸمٸز انىق.
قازاقستان زاڭناماسىندا وعان سەيكەس ەلٸمٸزدٸڭ ازاماتتارى قانداي دا بٸر ساياسي كٶزقاراستارى ٷشٸن قۋدالاناتىن بٸردە-بٸر جارلىق, بٸردە-بٸر زاڭ جەنە نورماتيۆتٸك قۇجات جوق. ەلدە كونستيتۋتسييامەن تسەنزۋراعا تىيىم سالىنادى.
كەرٸسٸنشە, رەفورمالار ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جٷيەسٸن, وي بٸلدٸرۋ مەن جينالىس بوستاندىعىن نىعايتتى. پارلامەنت بەلسەندٸ ساياسي پٸكٸرتالاستار مەن حالقىمىز ٷشٸن ماڭىزدى مەسەلەلەر بويىنشا پوليارلىق پٸكٸر بٸلدٸرۋ الاڭىنا اينالۋدا. زاڭ ٷستەمدٸگٸ قاعيداتى - سوت جٷيەسٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن كەسٸبيلٸگٸ دەيەكتٸ تٷردە نىعايتىلۋدا.
قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرعان باستى مٸندەت - زاڭ ٷستەمدٸگٸ مەدەنيەتٸن نىعايتۋ. زاڭ مەن تەرتٸپتٸڭ ديكتاتۋراسى زاڭنىڭ بارلىعىنا بٸردەي قولدانىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك – ەشكٸم بۇدان تىس قالماۋى كەرەك. قازاقستان وسىعان ۇمتىلادى جەنە وسى باعىتتا كٷن سايىن جۇمىس ٸستەيدٸ.
زاڭنىڭ كەز كەلگەن بۇزىلۋى جازالانادى. ادامداردىڭ ساياسي كٶزقاراستارى مەن يدەولوگييالىق قالاۋلارىنىڭ زاڭ مەن قۇقىقتىق تەرتٸپكە ەشقانداي قاتىسى جوق. ەۋروپالىق پارلامەنتتٸڭ قارارىندا اتالعان بارلىق ادامدار زاڭدى بۇزدى جەنە بۇل ٷشٸن سوت شەشٸمٸمەن جاۋاپ بەرەدٸ.
كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىمدى قۇلاتۋعا جەنە بيلٸكتٸ كٷشتەپ ٶزگەرتۋگە, ەكسترەميستٸك قىزمەتتٸ قوزدىرۋ مەن قارجىلاندىرۋعا – بٸر سٶزبەن ايتقاندا, كونستيتۋتسييالىق تەرتٸپتٸ بۇزۋعا شاقىرۋ - باتىس ەلدەرٸنٸڭ زاڭناماسىندا قاتاڭ تٷردە قۋدالانادى.
امەريكا قۇراما شتاتتارىندا (زاڭدار كودەكسٸ ب.18, § 2383) مۇنداي قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ٷشٸن 10 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا بولادى. وسىعان ۇقساس جازالار ەۋروپادا, سونىڭ ٸشٸندە گەرمانييا مەن فرانتسييادا دا قولدانىلادى.
جەكەلەگەن ەۋرودەپۋتاتتاردىڭ قوس ستاندارتتارى بٸزگە بۇرىننان بەلگٸلٸ جەنە تۇتاستاي العاندا, ەۋروپالىق زاڭ شىعارۋشى ورگاندا قالىپتاسقان مەدەنيەتتٸڭ بٸر بٶلٸگٸ رەتٸندە قابىلدانادى, ونى جويۋ ٷشٸن ەۋروپارلامەنتتە جالعاسىپ جاتقان سىبايلاس جەمقورلىق جانجالى اياسىندا ەۋروپانىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇمىس ٸستەۋدە.
مۇنداي زاڭ شىعارۋشىلاردىڭ بەدەلٸ ۇزاق ۋاقىت بويى قارجىلىق جەنە باسقا سيپاتتاعى بۇزۋشىلىقتارمەن, سونىڭ ٸشٸندە سىرتقى ىقپال ەتۋ توپتارىمەن بايلانىس ارقىلى لاستانعان.
قازاقستاندا بۇل ٷدەرٸستٸ الاڭداۋشىلىقپەن باقىلاۋدا. ەۋروپانىڭ ماڭىزدى زاڭ شىعارۋ ينستيتۋتىنىڭ بەدەلٸن قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن ەۋروپانىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوتتارىنىڭ وبەكتيۆتٸلٸگٸنە ٷمٸتتەنەمٸن.
