6 قاراشا كٷنٸ استانا قالاسىنداعى "Kinopark 8 IMAX Saryarka" كينوتەاترىندا قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ تاپسىرىسى بويىنشا ش.ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» اق «ەل» پروديۋسەرلٸك ورتالىعىمەن بٸرلەسە وتىرىپ تٷسٸرگەن ۇلت-ازاتتىق الاش قوزعالىسى تۋرالى سىر شەرتەتٸن «الاش تۋى استىندا» اتتى دەرەكتٸ فيلمٸنٸڭ تۇساۋكەسەرٸ ٶتتٸ.
فيلمنٸڭ تۇساۋكەسەرٸنە قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ ارىستانبەك مۇحامەديۇلى قاتىستى.
- ەلباسى ن.نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ «تاريح تولقىنىندا» كٸتابىنىڭ «الاش مۇراسى جەنە وسى زامان» اتتى تاراۋىندا: «XX عاسىردىڭ باسىندا ۇلتتىق بٸرلٸكتٸ نىعايتۋ يدەياسىن العا تارتقان رۋحاني-زەردەلٸ يگٸ جاقسىلار قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەياسىن جاساۋ مٸندەتٸن ٶز موينىنا الدى. ولار قوعامنىڭ تٷرلٸ تارابىنان شىققاندار, ەرٸ ەڭ الدىمەن دەستٷرلٸ دالا اقسٷيەكتەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ ەدٸ. XX عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق قوعامىندا زييالى قاۋىم قالىپتاسۋىنىڭ ۇرپاقتار ەستافەتاسى سيياقتى سيپاتى بولعانىن اتاپ ايتقان ابزال» - دەپ كٶرسەتكەن بولاتىن. وسى ورايدا, الاش ازاماتتارىنىڭ تاريحي از ۋاقىتتا قازاق حالقىنا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸنٸڭ باعاسى ٶلشەۋسٸز ەكەنٸن باسا ايتقىم كەلەدٸ. «الاش تۋى استىندا, كٷن سٶنگەنشە سٶنبەيمٸز!» - دەپ جىرلاعان سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتاي بٷگٸندە الاش ٸزباسارلارى بارشىلىق. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ الاش ارىستارى ۇستانعان ۇلتتىق يدەيانى بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز قازاقستاندا ۇشتاستىرىپ, كٶرەگەن ساياساتتى ۇستانىپ كەلەدٸ, - دەپ كەڭٸنەن توقتالدى مينيستر ارىستانبەك مۇحامەديۇلى.
سونىمەن قاتار, قۇرمەتتٸ قوناقتار قاتارىندا قر مەجٸلٸس پارلامەنتٸنٸڭ دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ بولدى.
- بٷگٸن شىن مەنٸسٸندە ەرەكشە وقيعا بولىپ وتىر. الاش ازاماتتارىنا ارنالعان دەرەكتٸ فيلمنٸڭ تۇساۋكەسەرٸ ٶتٸپ جاتىر. وسىدان جٷز جىل بۇرىن الاش ازاماتتارى ٶزدەرٸن قۇرباندىققا شالىپ, ايانباي ەڭبەك ەتكەن. سونى بٷگٸن بٸز ۇمىتپاي, ۇلىقتاپ وتىرمىز. كٶپشٸلٸككە بەلگٸسٸز پاراقتاردى اشايىق دەپ وتىرمىز. فيلمدٸ تٷسٸرگەن توپقا العىس بٸلدٸرە وتىرىپ, وسىنداي فيلمدٸ ٶندٸرٸسكە جٸبەرگەنٸنە مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ مەن مينيستر ارىستانبەك مۇحامەديۇلىنا كٶپ راحمەت ايتامىن, - دەدٸ ازات پەرۋاشەۆ.
1918 جىلدىڭ 8-23 قىركٷيەگٸ ارالىعىندا رەسەيدٸڭ ۋفا قالاسىندا مەملەكەتتٸك مەجٸلٸس ٶتتٸ. مەجٸلٸسكە رەسەيدٸڭ سول كەزدەگٸ بولشەۆيزمگە قارسى بارلىق ساياسي كٷشتەرٸ قاتىستى. وسى مەجٸلٸستە الاش قايراتكەرلەرٸ ۇلت-ازاتتىق كٷرەس مٷددەسٸن زاڭدى تٷردە قورعاۋدىڭ ٷلگٸسٸن كٶرسەتتٸ.
«الاش تۋى استىندا» اتتى دەرەكتٸ فيلمنٸڭ العاشقى كٶرسەتٸلٸمٸ 100 جىل بۇرىن ٶتكەن وسى داتاعا ٷيلەستٸرٸلٸپ وتىر.
فيلمدٸ تٷسٸرۋ توبى الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ ٸزٸمەن سەمەيدٸڭ الاش قالاسى اتالعان اۋماعىندا, مەسكەۋدەگٸ كرەمل, سانكت-پەتەربۋرگتەگٸ دۋما وتىرىستارى ٶتكەن تاۆرييا سارايىندا, سمولنىيدا, سانكت-پەتەربۋرگ, قازان ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە, ۋفاداعى مەملەكەتتٸك مەجٸلٸس ٶتكەن بۇرىنعى «سٸبٸر» قوناقٷيٸندە تٷسٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزگەن.
- ٶز اتىمنان فيلمنٸڭ جارىققا شىعۋىنا ىقپالداستىق ەتكەن مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸن باسقارىپ وتىرعان ارىستانبەك مۇحامەديۇلىنا, «قازاقفيلم» كينوستۋديياسىنا, «ەل» پروديۋسەرلٸك ورتالىعىنا جەنە قازاقستاننىڭ رەسەيدەگٸ ەلشٸلٸگٸنە العىسىمدى ايتقىم كەلەدٸ. بۇل فيلم الاش وردانىڭ جٷز جىلدىعىنا ارنالعاندىقتان, وسى بٸر عاسىردان كەيٸنگٸ تاريحتى قورىتۋ, سالماقتاۋ, الاش قايراتكەرلەرٸ قازاق حالقىنا قانداي ۇران قالدىردى تاعى بٸر وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزۋ, - دەدٸ ستسەناريي اۆتورى بولات مٷرسەلٸم.
ايتا كەتسەك, «الاش تۋى استىندا» فيلمٸ ٷش بٶلٸمنەن تۇرادى. «ويان, قازاق!» اتتى العاشقى بٶلٸمدە الاش قوزعالىسىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭٸ, جەديدتٸك اعىم مەن باتىس مەدەنيەتٸنٸڭ ىقپالى, قازاق باسپاسٶزٸنٸڭ باستاۋلارى, دۋما جۇمىسىنا ارالاسۋ, 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸسكە كٶزقاراس مەسەلەلەرٸنٸڭ تٷيتكٸلدٸ تۇستارى ايتىلادى.
ەكٸنشٸ بٶلٸم «جارييالانباعان اۆتونومييا» دەپ اتالادى. بۇل بٶلٸمدە 1917-1920 جىلدارداعى الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ قىزمەتٸ تەرەڭٸنەن قامتىلعان. الاش قايراتكەرلەرٸ نەگە تەۋەلسٸزدٸكتٸ ەمەس, نەگە اۆتونومييانى تاڭدادى? الاش ەسكەرٸ قالاي جاساقتالدى? الاش اۆتونوميياسى جارييالاندى ما, جوق پا? ە.بٶكەيحان مەن م.شوقاي ۋفاداعى مەملەكەتتٸك مەجٸلٸستە ۇلت-ازاتتىق كٷرەس مٷددەسٸن قالاي قورعادى? ەكٸنشٸ بٶلٸم وسى سيپاتتاعى ساۋالدارعا جاۋاپ ٸزدەيدٸ.
«قاتەرلٸ ٶتكەل» دەپ اتالاتىن ٷشٸنشٸ بٶلٸم – 1920 جىلعى قازاق شەكاراسىن انىقتاۋمەن باستالاتىن الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ كەڭەستٸك دەۋٸردەگٸ كٷرەسٸنە ارنالعان. بۇل بٶلٸمدە گولوششەكيننٸڭ قىرعىنى, ستاليندٸك رەپرەسسييا جىلدارىنداعى الاش تاعدىرى ناقتى دەرەكتەرمەن كٶرسەتٸلەدٸ.
«الاش تۋى استىندا» فيلمنٸڭ باس كەڭەسشٸسٸ – مەمبەت قويگەلدٸ,
شىعارماشىلىق كەڭەسشٸسٸ – تۇرسىنجان شاپاي,
رەجيسسەرٸ – ەرگەن توقمۋرزين,
ستسەناريي اۆتورى جەنە ەڭگٸمەلەۋشٸسٸ – بولات مٷرسەلٸم,
قويۋشى وپەراتورى – مۇستافا ٶنەر,
كومپوزيتورى – بەيبٸت اقوش.
