ارتىعالي ٶلەڭدەرٸ ونىڭ ٶمٸر جولىنىڭ تىم قىسقا بولعاندىعىنا ٶكٸندٸرەدٸ. ٶيتكەنٸ ونىڭ شىعارماشىلىق مٷمكٸندٸگٸ مول ەدٸ, تابيعي تالانتى مەن دارىنى تۇرعىلاستارىن قايران قالدىرىپ, اعا بۋىن ەدەبيەت ٶكٸلدەرٸن كٶپ ٷمٸتتەندٸرەتٸن...
وقىرمان قاۋىم ارتىعاليدىڭ ٶلەڭدەرٸن تەبٸرەنٸسسٸز, سەلقوس قابىلداي المايدى. بۇل شىعارمالاردىڭ ەرقايسىسى – بٸزدٸڭ كٶز الدىمىزدا مەڭگٸ جاس قالپىندا قالعان ارتىعاليدىڭ البىرت كٶڭٸلٸن, بالاۋسا بولسا دا, بايىپتىلىق پەن بايسالدىلىق بايقالاتىن ناعىز اقىندىق دارا تۇلعاسىن, بولمىس-بٸتٸمٸن, ارمانى مەن اڭسارىن اڭعارتاتىن دٷنيەلەر.
- بايبوتا سەرٸكباەۆ
***
"كٶزدەرٸ بٸر نٷكتەدە تۇرمايتىن ەدٸ. بويىندا بٶرٸگە تەن قاسيەت باسىم بولاتىن. جويقىن قۋاتتىڭ يەسٸ ەدٸ."
- ۇلىقبەك ەسدەۋلەت
***
ارتىعالي – جۇمباق عۇمىر كەشكەن تاعدىر يەسٸ. ول نەبەرٸ جيىرما بٸر جىل ٶمٸر سٷردٸ. بۇل ۋاقىت ارتىعالي ٷشٸن جەتكٸلٸكتٸ ەدٸ.
ارتىعالي ون بەسٸندە-اق سول كەزدەگٸ قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ بٷگٸنگٸ مارعاسقالارىنا اينالعان مۇقاعالي, تٶلەگەن سيياقتى الىپتارىنان دٷنيەنٸ تٷيسٸنۋ, وعان كٶركەمدٸك تۇرعىدان باعا بەرۋ, تٸپتٸ, اقىندىق بولمىس جاعىنان دا ٸلگەرٸ تۇرعانىن ايتۋعا تيٸسپٸز. ول ٶز وتىنا ٶرتەنٸپ كەتتٸ. «جٷرەگٸن شىڭ-قۇزعا ەمەس, جۇلدىزعا سوعىپ جارعان قارشىعا» ەدٸ. ٶزٸ سولاي جازعان...
راسىندا دا شىن اقىندار تابىت تٷگٸلٸ, ۋاقىتقا سىيمايتىنىن ول جاقسى تٷسٸنگەن. ول ٶزٸمەن بٸرگە كٶپ نەرسەنٸ و دٷنيەگە الا كەتكەن سيياقتى. ول كٶبٸمٸزدٸڭ ەلٸ تٷيسٸنە قويماعان جۇمباقتارىمىزدىڭ شەشٸمٸنە نٷكتە قويدى.
- مارالتاي رايىمبەك
سەۋٸر
سەۋٸردە جاڭبىر جاۋادى وڭاي, دەۋٸرگە مايسا اۋادى ماڭاي. ٶرٸسٸ كٶكتە كٶگەنسٸز ەدٸ, قارا جەر بۇلتتى ساۋادى قالاي? كٶكجيەك – كٶيلەك سٶگٸلٸپ وقتىن, سىبىرى شىقتى شٶبٸ ٸرٸ وتتىڭ. ەبٸل دە دەبٸل ەرٸكسٸز شاقتا مەنٸڭ دە كەلدٸ تٶگٸلٸپ ٶتكٸم. اۋانىڭ لەبٸ اۋىسا بەرگەن, دالانىڭ يٸسٸ قاۋىشا جەلمەن. بوزتورعاي جەردەن پىر ەتٸپ ۇشسا, جۋساننىڭ يٸسٸ جارىسا ەرگەن. جازىقتا بۇعىپ جاتىر ٷن كٷشتٸ, جازىقسىز قيناپ وسى بٸر تۇستى. اشۋىن باسسىن دەگەنٸ مە ەكەن, اقىرعى تامشى اقىرىن تٷستٸ.
تامشىلار
كٶكەيٸندە جٷز ٷمٸت, مىڭ ٷمٸتٸ بار شىعار? كٶك تٶسٸنەن ٷزٸلٸپ, تٷسٸپ جاتىر تامشىلار. كٸپ-كٸشكەنتاي ٶزدەرٸ, كٸشكەنتايدىڭ قاسىندا. كٶرٸنەتٸن كٶزدەردەن, قۋانىشتىڭ جاسىنداي. بەرٸ مٶلدٸر پٸشٸندە, ارعىسى دا بەرگٸسٸ. دٸرٸلدەيدٸ ٸشٸندە, تٸرشٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ.
ەسەم ەدٸ, وي, نەتكەن, كٶڭٸل كٸرٸن شايادى. بەتٸن توسىپ بويجەتكەن, الاقانىن جايادى. كٷتكەن دالا ساعىنىپ, ساعىنىشقا بٶلەنٸپ, كٶكٸرەگٸ جارىلىپ, بارا جاتىر كٶگەرٸپ. كٶكەيٸندە جٷز ٷمٸت, مىڭ ٷمٸتٸ بار شىعار? كٶك تٶسٸنەن ٷزٸلٸپ, تٷسٸپ جاتىر تامششار. قاراپ تۇرمىن ٷڭٸلە, كٷلٸمدەيدٸ جاز الدان. و, ارمىسىڭ, دٷنيە تامشىلارمەن تازارعان!...
ٶمٸر
ەر نەرسەگە قۇلاق تٷرٸپ, ەر نەرسەنٸ بٸل, تٷسٸن. كەيبٸرەۋلەر جىلاپ تۇرىپ, جاسىرادى كٷلكٸسٸن. بۇل ٶمٸردٸڭ تۇنىق سىرىن بٸلٸپ بولار قاي كٸسٸ?! كەيبٸرەۋلەر كٷلٸپ تۇرىپ, جاسىرادى قايعىسىن.
ٶمٸر زاڭى
“بٸلەمٸز, – دەپ ايتقانىمەن, – بارلىعىن”, از ۇعامىز بۇل ٶمٸردٸڭ دەلدٸگٸن. ون التىنىڭ بٸر كەلەرٸن بٸلگەنمەن كٸم بٸلٸپتٸ كەپ قالارىن دەل بٷگٸن. بالالىقتىڭ بال مٸنەزٸ كٷرت تىنىپ, ارامىزدا قالعاندار بار مۇرت شىعىپ. بالا عوي دەپ ەلەمەسە شەشەلەر, ازامات دەپ سەنەدٸ ەندٸ جۇرتشىلىق. ازاماتتىڭ التىنداي عوي ەرتەڭٸ, كٶڭٸل شٸركٸن بارا جاتىر ٶرتەنٸپ. بالالىقتى تاستاۋ كەرەك, ەيتسە دە, قالدى دەمە ەل الدىندا ەركەلٸك. ەركەلٸككە جوق ەشكٸمنٸڭ تالاسى, ەركەلەتپەي تۇرا ما انا بالاسىن?! ازاماتى بولا بٸلسەڭ ەلٸڭنٸڭ, سەبيٸ بوپ ەركەلەي دە الاسىڭ.
كٷتۋ
ەكٸ سوقپاق ٶرٸلەتٸن ٶرٸسكە, ەكٸ باسقا, ەكٸ جاققا – بٸرگە ەمەس. اق شاعىلعا اۋناپ ٶسكەن بالالىق, بٷرٸن اشتى بٸر ٷمٸتتەن نەر الىپ. سەكەم العان كٶڭٸلٸمٸز سەزٸكتٸ, بٸرتە-بٸرتە ۇعىسۋعا جارادىق. مەندەگٸ ٶمٸر, بيٸك ٶردەن قاراسا, سەندەگٸدەن بولار, بەلكٸم, الاسا. بالا كٶڭٸل ساعان قاراي بۇلقىنسا, ٷلكەندٸگٸڭ سۇراۋشى ەدٸ اراشا. شىڭىراۋىمنان شىقپاي قالسا دٷربەلەڭ, كٸشٸلٸكتٸڭ كەسٸرٸ دەپ بٸلگەن ەم. سەن تۇرمىسقا شىققان كٷنٸ ٶرٸستەن, قوزى-لاقتى قايىرا الماي جٷرگەن ەم. ايدالادا العان ەدٸم جىلاپ تا, سوندا سەنٸ تەڭەگەن ەم لاققا. قايىرىم بەرمەي كەتكەنٸڭدٸ كەشٸردٸم, ٶرٸسٸڭە سوقپاي جٷرسٸڭ بٸراق تا... سٸزدٸڭ اۋىل, بٸزدٸڭ اۋىل - ٸرگەلەس, قول سوزىمدا كٶرٸنەتٸن قىر-بەلەس.
بٸر قىز تۋرالى باللادا
بٸر قىز ەدٸ بار دٷنيەنٸڭ جىلۋى, بٸر قىز ەدٸ سۇلۋلاردىڭ سۇلۋى. نەزٸك ەدٸ جانى تاڭعى اعىنداي, ٶسەك سٶزگە ٶسكەن ەدٸ باعىنباي. جاسى بار-دى مەنٸمەنەن شامالاس, ٶتكٸر ەدٸ كٶزدەرٸ وتپەن ارالاس. قىزىل ەرٸن قىمىزدان دا تەتتٸرەك, اق يىقتان باستالاتىن اق بٸلەك. كٸرپٸگٸنە قىزىعۋشى ەم مۇنشا مەن, كٶڭٸلدەردٸ قىتىقتايتىن قىپشا بەل. قارلىعاشتىڭ قاناتىنداي قاسىمەن, قارا ورمانداي قويۋ ٶسكەن شاشىمەن, قىز ەمەس-تٸن, ەدٸ ەلگە ەرتەگٸ... بەلگٸسٸز-تٸن نە بولارى ەرتەڭٸ. مٸنە, وسىنداي, مٸنە, وسىنداي ماي گٷلٸ ٸزدەپ جٷرٸپ تاپتى اقىرى قايعىنى. بۇل قايعىنى تٷسٸنٸڭٸز, ۇعىڭىز: مىلقاۋ بولدى, تٸلسٸز قالدى سۇلۋ قىز. كٷندەر ٶتتٸ كٷرسٸنۋمەن, جىلاۋمەن, كٷندەر ٶتتٸ جالىنىشپەن, سۇراۋمەن. كٷندەر ٶتتٸ, ارمان بٸراق جەتپەيدٸ, قايعى باردا ۋاقىت تا تەز ٶتپەيدٸ. بۇل قايعىنى تٷسٸنٸڭٸز, ۇعىڭىز: مىلقاۋ بولدى, تٸلسٸز قالدى سۇلۋ قىز. كٷندەر ٶتتٸ, ٶتە بەردٸ ٷمٸتتەر, كٷندەر ٶتتٸ, ۇمىتتى ونى جٸگٸتتەر. كٷندەر ٶتتٸ, كٷندەر ونى الداپ جٷر, اتا-اناسى بەرمەك بولدى شالعا بٸر. قىز تٷسٸندٸ قالاتىنىن قۇرساۋدا, ٶزٸنە وڭاي سوقپايتىنىن بۇل ساۋدا. اناسىنا كەلٸپ بٸر كٷن ىم قىلدى, ايتار سٶزٸن ايتا المادى, قىلعىندى. كەنەت, كەنەت... “سٷيمەيمٸن!” – دەپ شىڭعىردى. “سٷيمەيمٸن!” – دەپ كٷنگە قاراي جٷگٸردٸ, “سٷيمەيمٸن!” – دەپ شارشاپ-تالىپ قۇلادى, “سٷيمەيمٸن!” – دەپ جەر جاستانىپ جىلادى. “سٷيمەيمٸن!” – دەپ جان ۇشىرىپ تۇنشىقتى, مىلقاۋ قىزعا كەنەت ٶستٸپ تٸل شىقتى...
سوقپاق سوڭى
كٷن نۇرىن قويمالجىڭ بۇلت الا قاشىپ, جەل ەستٸ جۋسان يسٸ ارالاسىپ. جول ٷستٸ قارا نوقات – مەن كەلەمٸن, قارىسقان تىنىشتىقپەن جاعالاسىپ. سەبەپسٸز قالقىپ كٶشكەن ساعىمدى ەرٸ كٶتەردٸ قوڭىر كەشتٸڭ اعىندارى. بايسالدى مومىن ٶڭٸر باپتانادى, بٸر سىناپ كٶرەتٸندەي باعىڭدى ەلٸ. سىناسىپ سابىر – مەجە, كٷلە جەتەم, تاقالدى تاۋسىلۋعا, مٸنە, مەكەن, ...سٸرە, مەن اسپان جاققا شىعامىن-اۋ, سوقپاق جول كٶكجيەككە سٸڭەدٸ ەكەن!
ۇناتۋ
ون بەستٸڭ ٷيٸرٸندە, ٶزگەردٸ سىلقىم دەنەڭ. بٸلٸندٸ بٷيٸرٸڭدە, بٸر ارمان بٷلكٸلدەگەن.
بۇل سەنٸڭ ٶمٸرگە ەندٸ, بۇلقىنا باستاعانىڭ. تىم ەرتە مٶلدٸرەدٸ, قوس قارا توستاعانىڭ. ەركٸم-اق قييالدادى, كٶپ ايتىپ “تەڭٸر-تاۋىن”. كٶيلەككە سىيا المادى, ويانعان ومىراۋىڭ. بٸرتٸندەپ باقتى سەزدٸ, مەندەگٸ اسقاق ەلەم. قىز دەگەن جاقسى سٶزدٸ, ۇناتا باستاعان ەم. قوسارلانىپ قاققانىڭدا, قاناتىڭ ەركٸن تٷسٸپ. قاناعات تاپپادىڭ با, قاسىمنان كەتتٸڭ ۇشىپ. باسقا جول باستاۋىنا, قايىسىپ, كٶنبەدٸ ەكپٸن. سەن قونعان جاقسى اۋىلعا, كٶپ ۇشىپ مەن دە جەتتٸم. ٶتكٸزدٸك كٷندٸ ٶرلەگەن, ەڭٸسكە سىرىپ بەرٸن. قالايشا ٶزگەرمەگەن, قىز كٷنگٸ قىلىقتارىڭ?! كٶز دەگەن كٷلٸمدەيدٸ, لەززاتىن تاپتى ما ەرٸن? توپ سەۋلە دٸرٸلدەيدٸ, جارق ەتسە اق بٸلەگٸڭ. قاسىڭ دا قيياقتانىپ, شاشىڭ دا مٷلدەم بٶتەن. شٸركٸن-اي, قىپشا بەلگە قول تيمەي جٷرگەن ەكەن. قىز ەدٸڭ كٸل اتارىم, كٶڭٸلٸڭ نەدەن بەزدٸ? قازٸر مەن ۇناتامىن, كەلٸنشەك دەگەن سٶزدٸ...
ۇمىتپا
سەن ارعىماق, جٷيرٸكتەيسٸڭ, شابىتپەن الىس كەز ەندٸ. ۇمىتپا, بٸراق, جاقىنعا شاپقان كەزەڭدٸ... سەن كٷن ساناپ بيٸكتەيسٸڭ, بيٸكتەۋ ساعان تەز ەندٸ. ۇمىتپا, بٸراق, تٶمەندە جٷرگەن كەزەڭدٸ...
اقان سەرٸگە
مەن شارشايمىن, شەر كەتپەس زارلاعاندا. سەرٸلٸكتٸڭ سارقىتى قالماعان با? قۇيىنداتىپ, قۇداي-اۋ, كەتەر ەم عوي قۇلاگەردٸ ٶلتٸرٸپ الماعاندا! مەن اڭسايمىن, ارماندى ناز ۇلعايتىپ, سەندٸك ٶمٸر كەلسە عوي ازى قايتىپ, بوزبالالىق بارادى بٸزدەن دە ٶتٸپ, بۇرىمى جوق قىزدارعا بازىنا ايتىپ. مەن ويلايمىن, كٷيٸمدٸ دارا تولعاي, قاسىما قويعاننان سوڭ قارا تولماي, قايتەيٸن, قونباي كەتكەن قاراتورعاي! جوق مۇڭىمدى نە كەرەك جاقىنداتىپ, اقان دەگەن ەدٸ عوي اتىڭ باقىت. ٶزٸڭ جاققان بٸر وتتىڭ ۇشقىنى ەدٸم, لاعىل جىردى ٶتەيٸن لاپىلداتىپ.
قارشىعا
شٷيكٸمدەي دەنە شٷمەكتەي تەرگە مالشىنا, شۋلى ٶزەننٸڭ ٷستٸنەن ٶتتٸ شانشىلا. قارا جەر شەتٸن تابا الماي تالىپ كەلەدٸ, قارا جەر بەتٸن كٶرمەستەي بولعان قارشىعا. قاناتىن قۇستار قاقپايدى ەستە بەكەرگە, اڭسارى قۇشتار اۋدى عوي باسقا مەكەنگە. دەگبٸرٸن الدى كٶك اسپان تۇتاس قالپىمەن دٶڭگەلەك دٷنيە شەتسٸز دە شەكسٸز ەكەن دە. تاۋلاردان ٶتتٸ, شىڭدارىن بيٸك تابالاپ, باۋلاردان كەتتٸ قاراعاي بويىن جاعالاپ. قارا جەر جاتىر قالپىنان جازباي, قاسارىپ, قۇلاي ما سوعان قاناتىن بوسقا سابالاپ!.. اسپاندا, بەلكٸم, بٸر بەينە بولىپ قالادى, جٷرەگٸن, مٷمكٸن, جۇلدىزعا سوعىپ جارادى. ارمانى ٷشٸن ازاپقا تٷسكەن وسى قۇس ساعان دا ۇقساپ, ماعان دا ۇقساپ بارادى.
اقىن
كٶرەمٸن سەنٸ تٷسٸمدە,
ورىنىڭ ەستە بٶلەك قوي.
ەكەۋمٸز جىرلاۋ ٷشٸن دە,
كٶڭٸلگە جاعداي كەرەك قوي.
قوي ەمەس,
كٶڭٸل- كٷي باعام,
مٸنبەرٸم جاقىن دٶڭەس- تٸ.
ۇعىمىنا جۇرتتىڭ سىيماعان,
ەكەۋمٸز عانا ەمەسپٸز.
ٶمٸردٸڭ ٶزٸ جەتپەيدٸ,
ولجاعا وڭاي قۇنىققان.
قىزۋىمەن كٷننٸڭ كٶكتەيدٸ,
دٷنيە بٸزدٸڭ يىقتا.
قامىقپا, دوسىم, قامىقپا,
كٶكتەمە كٷنٸن سىيلايدى.
ادامدار سييار تابىتقا,
اقىندار بٸراق سىيمايدى.
ورامال
اق نيەتتٸڭ ەنٸن ايتىپ جىرلارىم,
تىڭداپ بەرٸن مەن قاسىندا تۇرعامىن.
قاراي-قاراي مەن ارتىما كەتكەندە
قارا تٷندە اق ورامال بۇلعادىڭ.
وندا ەشتەمە جوق تا شىعار ايتۋلى,
ويلاما سەن ساعان قاراي قايتۋدى.
كٶڭٸلٸمدەي كٶك اسپاننان ٷزٸلمەي,
اق ورامال سيياقتانىپ اي تۋدى.
سەندە, شٸركٸن, مەيٸرٸم قانداي كٶپ ەدٸ,
سەزبەسەڭ دە قانداي سيقىر بٶگەدٸ…
ايعا اينالعان ورامالىڭ ەلٸ دە
ساعان ارناپ اق سەۋلەسٸن تٶگەدٸ.
التىن تاباق تٶبەمنەن كٷي تولعاسا,
ٶزگەردٸم عوي ٶتكەنٸمە جالعاسا.
ەسەم ٶمٸر كٶرٸنەدٸ اجارسىز,
انالاردىڭ ەلپەشتەۋٸ بولماسا.
ۇلت پورتالى
