بٷگٸن - ٶمٸردٸڭ ەرتە كەتكەن قازاقتىڭ اياۋلى اقىنى, سىنشى, ەدەبيەتتانۋشى ەمٸرحان جۇمابەكۇلى بالقىبەك تۋعان كٷن. تالانتتى تۇلعا ارامىزدا بولسا, 48 جاسقا تولار ەدٸ. وسىناۋ مەرەيلٸ دە قاستەرلٸ كٷنگە وراي رۋح جىرشىسى ھەم تەرەڭ تانىم يەسٸنە ارنالعان ٶلەڭدەر توپتاماسىن ۇسىنامىز.
ەمٸرحان بالقىبەككە
يەگٸمەنەن كٶرسەتتٸ ۋاقىت قىر جاقتى,
قىر جاقتى بەتكە اپ قىزارىپ بارىپ كٷن باتتى.
ٶمٸردٸڭ ٶزٸ قانشاما قۇندى دەسەڭ دە,
ٶلٸم دە سونداي قىمباتتى.
ەرتەگٸ سىندى ەرتەڭنەن ەرتە سۋىستىق,
تٸرلٸكتەن كٶرٸ قۇشاعى جەردٸڭ تىم ىستىق.
اسپاننان جۇلىپ اي ٸلٸپ تۇرعان باسىنا,
مولانىڭ ماڭى كٸنەسٸز, بەيقام, تىنىشتىق…
ٶزٸنە بەرٸپ ٶلەڭٸن شامشىل ٶمٸردٸڭ,
سەن سولاي كەتتٸڭ,
تەرٸك ەتتٸڭ بەرٸن,
نە بٸلدٸڭ?!
اسىعىس قانا اتتانىپ كەتتٸڭ اقىرعا,
اڭتارىلا قاراپ, ارتىڭدا قالدى توبىر – مۇڭ.
دەمٸمەن كٷننٸڭ شوقتانىپ سٶنگەن وت ارمان,
قوش ەندٸ, دوسىم, سٶز بولىپ قۋىپ جەتە المان…
باسىڭا سەنٸڭ بالبالتاس ەكەپ قويسام عوي,
التايدان ارعى – تٷركٸلەر تەكتەس وتاننان.
سەن جالعىز ەدٸڭ بٶرٸدەي جورتقان جاپاندى,
جٷرەگٸڭ – قوزى,
قۇدايىڭ قاسقىر قاھارلى.
…ەكٸنتٸ بويى ەلەسٸڭ كەزٸپ جٷرەدٸ,
الماتى دەگەن قارتايعان مۇڭدى شاھاردى.
…كەتەدٸ جىلدار داڭقىڭدى سەنٸڭ قييانعا اپ,
كٷركٸرەپ كٷندەي,
بۋلىعىپ بۇلتتاي جيٸ اۋناپ.
جاپ-جاسىل نۇرعا قايتا الماي جٷرگەن جالعاننان
ايايسىڭ بٸزدٸ,
كەشٸرگٸن بٸزدٸ, ييا, ارۋاق..!
مۇرات شايماران
***
كەزدەسۋ
(ەمٸرحانعا)
«تاۋ باسىندا كەزدەسەيٸك»
ٶزٸنٸڭ سٶزٸ
بٸز بەلكٸم كەزدەسەرمٸز تاۋ باسىندا,
بۇلتتى ۇستاپ, اي جٷزەتٸن جامباسىندا.
جانارىم جۇلدىزداردى جەك كٶرمەيدٸ –
تابانىم شىدار ما ەكەن قار باسۋعا?!
كٶڭٸل عوي جەتەلەيتٸن شىڭعا ٶرمەلەپ,
ەلدە بٸر ەستٸلدٸ مە نۇردان دەرەك –
بۇل جولعا الدى-ارتىنا قارامايتىن,
قايتارىن ويلامايتىن قۇربان كەرەك!
اقىننىڭ عۇمىرىنىڭ شىرايى – جىر,
سەن ەدٸڭ شىڭ باسىنا لايىق ۇل.
تەڭٸرتاۋ باۋرايىندا جٷرگەنٸڭدە
ۇمىتپا باۋىرىڭدى قۇدايى بٸر.
ۇيادان ۇزاقتا ٶلەر تٷز بالاسى,
ٶمٸر مە ٶرگە قۇلاش ۇرماعاسىن.
بٸلمەيمٸن, قىردا ما ەلدە, شىڭدا ما ەلدە
ەيتەۋٸر بٸر كەزدەسۋ بٸزگە – نەسٸپ…
كٶزٸڭنەن الماس قىلىش وتى ويناعان,
قانىڭدا جورىق جىرى اتويلاعان,
ەجەلگٸ ەر قازاقتىڭ سويىسىڭ عوي
جانىمدى مايداندا ال!- دەپ دەت ويلاعان.
باستايىق, باستاعان سوڭ اقىر بٷلٸك,
ەيتپەسە ەركەك دەگەن اتىمدى ۇمىت.
شاڭداتىپ ەدٸل-جايىق اراسىن بٸر
كەزدەسسەك تۋ شايقالتىپ, شاتىر قۇرىپ.
سول كەزدە
«قايدان كەلگەن تارلان?!»- دەسٸپ,
قۋ دۇسپان سۇرار ەدٸ-اۋ جاننان كەشۋ.
بالانىڭ بالاسىنا اڭىز بولار
اي, شٸركٸن, قاشان كەلەر سول كەزدەسۋ!
قازبەك قۇتتىمۇراتۇلى
***
زاپىران
(ەمٸرحان بالقىبەكتٸڭ قازاسىنا)
ەگٸلە بەرەم, ەگٸلە بەرەم,
ەسٸمدٸ بٸر سەت جييا الماي.
كٶزٸمنەن جاس بوپ تٶگٸلەدٸ ٶلەڭ,
ارناسىن تاۋىپ قۇيا الماي…
بٸلەمٸن, ەرتەڭ تٷرەگەلەم ەپتەپ,
نەن سويىل تيگەن جانىم قان…
– جىلاۋىق ٶلەڭ كٸمگە كەرەك? – دەپ,
ۇرسۋشى ەدٸڭ عوي, ەمٸرحان.
«ەتەگٸن جاسقا تولتىرا قالاتىن,
اقىن با اقىن قىز-كەۋدە?
كەرەكسە, كٸسٸ ٶلتٸرە الاتىن
شايىرلار كەرەك بٸزدەرگە!
ۇمىتپايىقشى, بٸز – تارپاڭ جۇرتپىز,
جاراتقان اللا اقىن عىپ,
قارا ٶلەڭدەگٸ «سپارتاندىقپىز»,
بٸرٸمٸز جٷزگە تاتىرلىق.
نايزادان تاپتى مۇرات بابامىز,
بٷكتٸرٸپ تٸزە بار ەلدٸ.
باتىسقا بٸز دە, تٷبٸ, اتتانارمىز,
جاۋلاۋعا جىرمەن ەلەمدٸ!
شىڭدارعا سٷيرەپ بيٸك, مىقتى ارمان,
داڭقى ٷشٸن پاتشا-ٶلەڭنٸڭ,
حاس اقىن, ەستە, قيىندىقتاردان,
قورىقپاۋى كەرەك!» – دەگەن كٸم…
جٷرگەن بٸر جەرٸڭ جيىن, كٶكەم-اي,
«لايىق ۇل ەڭ عاسىرعا!»
ٶلە سالۋ دا قيىن با ەكەن-اي,
ٶمٸر عوي – قيىن, راسىندا…
ٶر اعىس ەدٸڭ, بايقالماي تىندىڭ…
كٷرمەلٸپ تٸلٸم, ۋاي, اللا-اي.
«جاقسى ٶلٸپسٸڭ…» – دەپ ايتا الماي تۇرمىن,
اتامىز حاكٸم ابايداي…
9.04.2014
باۋىرجان باباجانۇلى
***
ەمٸرحان بالقىبەككە
...الاقان شۇڭقىرىندا كٷن اۋناعان,
جارالعان شىعار, بەلكٸم, شىداۋعا ادام...
جەر بەتٸ – جاسىل بولجام, قىزىل كٷدٸك,
بٸرٸنەن, و, قۇدٸرەت, بٸرٸ اۋماعان.
جاپ-جاسىل سەۋلە ويناتار جارقىراعان,
قوڭىر شال, بالبال ەكە, التىن ادام...
ساۋساقتىڭ ۇشىن كٶرمەس سارعىش پاراق,
ٶتٸندە ۋاقىتتىڭ قالتىراعان.
تۇلپاردىڭ تۇياعىنان دٷبٸرلەگەن,
تٷركٸنٸڭ جۇمباق تاڭى سٸبٸرلەگەن.
...باسىندا – ا سىزىقتى جازۋلاردى
تٷنٸمەن ەسكٸ جۇرتتار كٷبٸرلەگەن.
ول دا بٸر قوسان عۇمىر, قۇبىل ٶلەڭ,
جانىنا جار تاپپاعان جٸمٸلەدەن.
...دٷنيەدە بٸر كٸتاپ بار جازىلماعان,
قۇداي-اۋ, جەتە الام با تٷبٸنە مەن?!.
اداسپاس جولاۋشىعا الدان, وت, شىق,
جاسىل وت – جوققا بارسىڭ, بارعا – جوقسىڭ.
...جانىمدى ازاپتادى-اۋ جۇتىندىرماي,
عاسىردىڭ القىمىندا قالعان ٶكسٸك.
ەرلان جٷنٸس
***
جوقتاۋ
(ەمٸرحان بالقىبەككە)
قىز نازاعا,
ۇل قازاعا ۇشىرادى!
اۆتور
ماڭدايىڭنان سٷيەيٸن دەپ ەدٸم,
سۇپ-سۋىق تاستى ٶپتٸم.
ماسايراپ كٷلەيٸن دەپ ەدٸم,
ىپ-ىستىق جاس تٶكتٸم...
سۋىق تاس – سٸلەيگەن بالبال ەكەن,
ىستىق جاس – مٶلدٸر ارمان ەكەن...
ەرتوقىمىن باۋىرىنا اپ ات كەلدٸ,
ەسٸ كٸرگەن ۇل جەبەسٸن قاق بٶلدٸ.
تٶردەگٸ بەيبٸشە قارا جامىلدى,
توقالى ەستٸرتۋشٸگە تاپ بەردٸ!..
كٷڭنٸڭ باسقان نانى كٶتەرٸلمەدٸ,
قۇل كٶك قانشىعىن ماي بەرٸپ, اتتى...
ارقا ماۋسىمنان كەتە گٷلدەدٸ,
التاي قارى ون اي بويى جاتتى...
جەتٸم قوزى وتتىعىپ جەتٸلەر,
جەتٸم كٶڭٸلدٸ قايتەم?!
جەتٸم لاق تاس-تاسقا سەكٸرەر,
جەتٸم قورىمدى قايتەم?!
باسىڭا بالبال تاس تا قويىلار,
جىلىڭدا استا-تٶك اس تا بەرٸلەر.
قۇلىن تاستاعان قۋلىق تا سويىلار,
ۇشى-قيىرى جوق قوس تا تٸگٸلەر...
جەتٸم كٶڭٸلدٸ قايتەم?!
ميراس اسان
***
بٶرٸ
(ەمٸرحان بالقىبەككە)
كٶك تەڭٸردٸڭ ەلشٸلەرٸ – بٶرٸلەر,
ازان ايتىپ, ايعا بٸلەم تۇمسىعىن.
جارقىلداعان جاسىن بولىپ كٶرٸنەر,
اق كٷمٸستەي اي قاقتاعان قىلشىعى.
مەن ولاردى سٷيەم, كيەم دەپ بٸلٸپ,
مىستان قۇيعان مٷسٸنٸنە تەۋ ەتتٸم.
كٷرسٸنٸپ ەم كٶكٸرەگٸم كەتتٸ ۇلىپ,
ەۋ باستان-اق ەۋلەتٸمٸن ەۋەكتٸڭ.
ەۋۋۋ-ۋ-ۋ-مين دەسٸپ, ايان بەرگەن تٷسٸمدە,
مەن بۇل ٷندٸ بٸلەم بالا كٷنٸمنەن.
قاي عاسىردا قارا قوستىڭ ٸشٸندە,
ايعا سٸڭگەن اشتى داۋسىن سٸمٸرگەم.
كەتكەم سوسىن كٶكتەن تامار جىردى ەمٸپ,
كٷللٸ ەلەمنٸڭ كٷلكٸ, زارىن ەلەمەي.
ازۋىمنان ايعا ۇمتىلار كٸل بٶرٸ,
ادىرنادان جاڭا اتىلعان جەبەدەي.
كٶكە, سولاي مەن ولاردى تٷسٸنەم,
كٷلتەگٸننٸڭ كٷلٸكتەرٸن كٷزەتٸپ.
كٶك تٷرٸكتٸڭ كەڭ دالاسى ٷشٸن ول,
كٶككە قاراپ تۇرادى ىلعي جىر وقىپ.
2010 جىل
قايسار قاۋىمبەك
***
ەمٸرحان بالقىبەكتٸڭ رۋحىنا
ەي, ادامدار, سودان قالعان وتتى ٸزدە,
ونداي سەرٸ قالمادى ەندٸ كٶك-تٷزدە.
بٶرٸ بولساڭ يت عۇمىردى كەشۋدەن,
ٶتكەن ازاپ جوق بٸزدە!
ابادانىم, ايعا قاراپ ۇلىعان,
قارا تٷنەك بولىپ كەتتٸ شۇعىلام.
قايدا كەتتٸڭ قازاعىڭدى قالدىرىپ,
قايدا كەتتٸ سەن ايتاتىن تۇنىق ەن?
بٷگٸن بالبال كٷرسٸنەدٸ, مەن بٸلەم,
قونباس جانعا جالعانداعى ەندٸگٸ ەم.
تار زامانعا سىيماي كەتكەن سەن دە بٸر,
قۇدٸرەتتٸڭ بەرە سالعان كەڭدٸگٸ ەڭ.
بٶرٸمدٸ ٸزدەپ, ۇلي بەرەم مەن ەندٸ,
سەن باقيدان جىراق سالدىڭ كەمەڭدٸ.
"قاسقىر قۇداي بولعان كەزدە" تۋمادىڭ,
ەمە المادىڭ اشينا-ارۋ ەنەڭدٸ.
تابانىڭدا ٷگٸلۋشٸ ەدٸ تاس بۇرىن...
قالمادى ما تٷڭٸلۋدەن باسقا ىرىم?
سەس كٶرسەتٸپ جٷرمەدٸڭ بە, ەزدەرگە,
يت زامانعا سىيماي كەتكەن قاسقىرىم!
جانات جاڭقاشۇلى
***
و, ەمٸرحان...
بٸر ارۋدىڭ كٷلكٸسٸ ۇساپ كٷلگەندەي,
مىڭ تۇلپاردىڭ دٷبٸرٸ ەلتٸپ جٷرگەندەي.
تەتتٸ ٶمٸردەن نەگە كەتتٸڭ, ەمٸرحان,
تٷبٸندە ۋ جاتاتىنىن بٸلگەندەي.
سەنسٸز شاھار وراندى ما مۇڭعا كٸل,
سەنٸ ەسٸنە الادى ەكەن مۇندا كٸم?
جالعىزدىعىن ايعا عانا جەتكٸزگەن,
كٶكبٶرٸنٸ كەلدٸ ٶزٸڭ بوپ تىڭداعىم.
سورعالاتىپ سىيلاي الماي بالىن باق,
(بەتٸ دە ونىڭ العان, تەيٸرٸ, قالىڭداپ.)
وتقا اينالىپ كەتكەن سەنٸڭ عۇمىرىڭنىڭ,
ەتەگٸندە بٸز جٷرۋشٸ ەك جالىنداپ.
و, ەمٸرحان, ساحي كٷننەن نۇر سٶنبەي,
شەرۋەندە قىر كەۋدەسٸنەن گٷل سەمبەي,
كەلتە ٷزٸلدٸڭ بٸر عاجايىپ كٷي سىندى,
كٷيدٸڭ تٸلٸن بٸلسەم عوي.
باقۇلداسقان بارقىت بەلمەن كەلٸسپەي,
سەنٸ ٶسٸرگەن باقىتتى ەلمەن كەلٸسپەي,
سەن كەلەر دەپ «تۋعان جەرٸڭدٸ» ەلتە وقىپ,
تۋعان جەرٸڭە رەنجٸگەم مەن ٸشتەي.
«...سول الماتى جەتٸمدٸگٸن جاسىرعان»,
سول ادامدار ىرقىنا تەز باس ۇرعان.
سەبە سالعان بٸر اللانىڭ نۇرى ٷشٸن,
ىرىزدىعى ٷشٸن تاعى شاشىلعان –
ٸنٸلەرٸڭ ٸرٸلٸكتٸ قۇپتاسقان,
سەنٸڭ اسقاق ٷمٸتٸڭمەن نىق باسقان.
سەنٸڭ جاستىق جىلدارىڭنىڭ كەيپٸندە,
مىڭ ارۋدىڭ تٷسٸندە جٷر شىقپاستان.
ساعىنىشتان سىزىپ اتقان تاڭعا ۇساپ,
سەنٸڭ قىسقا عۇمىرىڭداي ەنگە ۇساپ.
جانارىما ۇيالاعان مٶلدٸر شىق,
سەكٸلدٸ بٸر مٶلتٸلدەگەن تامدى شاق...
و, ەمٸرحان, ساحي كٷننەن نۇر سٶنبەي,
شەرۋەندە قىر كەۋدەسٸنەن گٷل سەمبەي,
كەلتە ٷزٸلدٸڭ بٸر عاجايىپ كٷي سىندى,
كٷيدٸڭ تٸلٸن بٸلسەم عوي.
قوزىباي قۇرمان
***
سٷلەسوقتاپ سارعايادى سىنىق تاڭ
ايحاي, شٶلٸم مەنەن داعى نە قايىر
سىردىڭ سۋى كەلمەي جاتسا جۇلىقتان.
بٸز سٷيٸپ ەك سٷيەگٸمٸز سودان دەپ
قارا جەر دە ادام ەتٸنە قۇنىققان.
– – – – – – – – – – – – – – – – –
قارعا دوستىڭ ادالدىعىن كٸم ۇققان?!
يە, ەرۋاق!
بەكزات سمادييار
ەمٸرحان بالقىبەككە
قالاۋىنشا قۇن سۇراماس فەني بۇل,
تاس تٶبەڭنەن تٶڭٸرەكتەپ تٶنسە زٸل.
دٷنيەنٸ ٶزگەرتكەندە سەبي-جىر,
سەبيدەيٸن سەنشٸ ٶزٸڭ.
اۆتور.
ەڭكۋ دە ەڭكۋ جەر شالعان,
قىستالاڭدا قىلىشىنان قان تامىپ.
ودىراڭ قاعىپ, وردالى جاۋ تٶنسە الدان,
قورقاۋ قۇلداي قادامىنان جالتارىپ...
بوز بەتەگە, جىلاعاندا بۇلت تا ۇلىپ,
وعىلانىم, ورعا باتىپ وقتالدىڭ.
دەنەسٸ قان دالا جاتسا, جۇرت قۇرىپ,
مٸنگەن اتتىڭ تٸرسەگٸندە كەك قالدى.
ورعىل قۇمدا وردا تٸككەن وزالدان,
بۇرالقىعا تاس اتپاعان تەكتٸم ەڭ.
قابا ساقال قارييادان سٶز العان,
قاتۋلانساڭ قاشاعانداي ٶتكٸر ەڭ.
بازىناسىن تىڭداپ مىلقاۋ تۇران مەن
بابا قىردىڭ بوتا-دٶڭٸن باققان ەر.
قۇبا جالدى قۇلا قاسقا قۇلانمەن
قاعىل جەردە قابىلانشا شاپقان ەر.
قان كٷرەڭ جون قازۋلى تۇر قاس كٶرٸ,
ماۋىت شەكپەن جامىلماستان قالدى ما?!
ازۋىڭدى ايعا جالات اش بٶرٸ!
بابىر شالدىڭ باسىن قويىپ الدىڭا...
كٶنە جولدان جەتتٸ ماعان كٶپ ىرىم,
تٶبەمٸزدەن تٶنسە جەنە كٶز انىق...
ازىناعان داۋىسىندا بٶرٸنٸڭ
تٷن جىلاسا بوزارىپ...
قاسالى ۇلدىڭ قاتارىنان قۇلدى ٸزدەپ,
كٷيٸك شالعان پەرٸلەردٸڭ ٶزٸ-اق سۇم.
قارا اسپاننىڭ قاناتىنان جۇلدىز بوپ,
قاسيەتتٸ,
قاسيەتتٸ سٶز اقسىن!!!
