ۇلىتاۋ اۋدانىنداعى, جوشى حان كەسەنەسٸ ماڭىنداعى تاريحي ورىندار كٶلەمدٸ زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ. بۇل تۋرالى قر ۇلتتىق مۋزەي ديرەكتورى ارىستانبەك مۇحامەديۇلى ايتىپ بەردٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
«قازٸر قازاقستان ەرەكشە كەزەڭدە تۇر. تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 30 جىلدىعىن اتاپ ٶتۋ عانا ەمەس, ٶز تاريحىمىزدىڭ جاڭا پاراقشالارىن اشىپ جاتىرمىز. ەرينە, 30 جىلدا كٶپتەگەن دٷنيەلەردٸ بٸردەن شىعارۋ قيىن بولدى, ول مٷمكٸن دە ەمەس شىعار. بٸراق, نەگٸزٸنەن ەر قادام العا جىلجىعان سايىن ٶز تاريحىمىزدى كەڭٸنەن, اشىق قاراپ جاتقانىمىز ٶتە دۇرىس. التىن وردانىڭ نەگٸزٸ قالانعانىن, بيٸك دەڭگەيدە بولعانىن دٷنيەجٷزٸنە بٸز شىعارماساق, كٸم شىعارادى? جاقىندا التىن وردانىڭ استاناسى بولعان سارايشىقتا ٷلكەن جيىن ٶتتٸ. ال ونىڭ نەگٸزٸ قالانعان جەرٸ – ۇلىتاۋ. ۇلىتاۋ – ەرەكشە مەكەن.
ەمٸر تەمٸر سامارقاننان, مىڭداعان شاقىرىم جەردەن ۇلىتاۋعا ارنايى كەلٸپ, التىنشوقى دەگەن تٶبە ورناتقان. 300 مىڭ ەسكەرٸنە بٸر-بٸر تاستان قالاۋدى بۇيىرعان. سودان قالعان التىنشوقى تٶبەسٸ ەلٸ بار. ونداعى تاستا «مەن ەمٸر تەمٸر, قاسيەتتٸ ۇلىتاۋ جەرٸنە كەلٸپ, توقتامىسقا قارسى ٷلكەن جورىققا شىعىپ بارا جاتىرمىن» دەپ جازىلعان. سول تاس قازٸر سانكت-پەتەربۋرگتە ەرميتاج مۋزەيٸندە تۇر. ول بٸر زالدان ەكٸنشٸ زالعا ٶتكەن جەردە ەڭ كٶرٸكتٸ جەرٸندە تۇر. سول تاستى قازاقستانعا قايتارۋ كەرەك دەپ ەرەكەت ەتتٸك. بٸراق, رەسەي دە التىن وردانىڭ كٷيرەۋٸنە جەتكەن ەمٸر تەمٸر ەكەنٸن ۇعىنىپ, جەدٸگەردٸ ساقتاپ وتىر. ال تاستىڭ كٶشٸرمەسٸ ۇلىتاۋدا تۇر. ودان باسقا دا اشىلاتىن دەرەكتەر ەلٸ كٶپ, كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ سولارعا باعىتتاۋىمىز كەرەك. دەدٸ ا. مۇحامەديۇلى «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى: سٸبٸر ۇلىسى جەنە تايبۇعا قازاقستان تاريحىندا» اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييادا تٸلشٸلەرگە بەرگەن سۇحباتىندا.
مۋزەي باسشىسى جوشى حان كەسەنەسٸنٸڭ قاسىندا بٸرنەشە ٷلكەن كەسەنەلەر بار ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«دومباۋىل – دٷنيەجٷزٸندە اتى قالعان كەتبۇعانىڭ ەكەسٸ. كەتبۇعا تۋرالى دەرەكتەر ەندٸ اشىلىپ جاتىر. كەتبۇعانىڭ سٷيەگٸ يزرايلدە, پالەستين جەرٸندە قالعاندىقتان, وعان بارۋ ٶتە قيىن بولدى. قازٸر كەتبۇعانىڭ ەسٸمٸ يەرۋساليمنٸڭ ەڭ بيٸك دەرەجەدەگٸ بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە تاسقا قاشالىپ جازىلعان. ال ونىڭ ەكەسٸ دومباۋىل ۇلىتاۋدا جاتىر. ودان باسقا دا كٶپتەگەن كەسەنەلەر زەرتتەلمەي جاتىر. وسى كەسەنەلەردٸ اشۋ كەرەك, ونى ناسيحاتتاۋ كەرەك. سول ٷشٸن بٷگٸنگٸدەي كونفەرەنتسييالاردىڭ ورنى ەرەكشە», - دەدٸ ا. مۇحامەديۇلى.
ايتا كەتەيٸك, ەلوردادا «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى: سٸبٸر ۇلىسى جەنە تايبۇعا قازاقستان تاريحىندا» اتتى عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييا باستالدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانجول كٷزەمبايۇلىنىڭ ايتۋىنشا, تايبۇعا – العاشقى سٸبٸر حاندارىنىڭ بٸرٸ.
«قايرانباي مەن قۋتەمٸر دەگەن ەكٸ باتىر, ونىڭ بٸرەۋٸ كەرەي, بٸرەۋٸ قىپشاق, توبىل ٶزەنٸنٸڭ ەرتٸسپەن قوسىلاتىن جەرٸندە قالا سالادى. وعان شىڭعىسحان رۇقسات بەرەدٸ. چينگا-تۋرا قالاسى وسىلاي سالىنىپ, مەملەكەت قۇرىلادى. ەرينە, ونى قازٸرگٸ مەملەكەتتٸلٸكپەن سالىستىرۋ قيىن. ول كەزدەگٸ مەملەكەت ٷشٸن – باسشى, زاڭ, تۇرعىندارى مەن تەرريتوريياسى بولسا جەتكٸلٸكتٸ ەدٸ. سونىڭ العاشقى حانى – تايبۇعا بولدى. تايبۇعالىقتار 100 جىلعا جاقىن سٸبٸردٸ بيلەيدٸ. وسى كەزدە شيبان ەۋلەتٸنەن شىققاندار سٸبٸردەگٸ بيلٸككە تالاسادى. شيباندىقتاردىڭ ەڭ قۇدٸرەتتٸ ٶكٸلٸ – كٶشٸم حان. كٶشٸم حان قازاق دالاسىنان بارعان, ورىستىڭ اۆتورلارى, تٸپتٸ لەۆشيننٸڭ ٶزٸ كٶشٸمدٸ «يز كازاحسكوي وردى» دەپ جازادى. تاق تالاسى 300 جىلعا سوزىلدى. اقىرىندا «ەكٸ قارعا تالاسسا, بٸر قۇزعىنعا جەم بولادى» دەگەندەي, ەكەۋٸ دە موسكۆا پاتشالىعىنىڭ قۇرامىنا كٸردٸ. ال ەندٸ تايبۇعانىڭ ۇرپاقتارى قازٸر قازاقتىڭ ٸشٸندە دە بار, سٸبٸر تٷركٸلەرٸنٸڭ ٸشٸندە دە بار, ەسٸرەسە رەسەيدە كٶپ. قازٸر تايبۇعانى دا بٸلەتٸندەر از, كەڭەس ۋاقىتىندا بۇل تاريح وقىتىلعان جوق. تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ دا جەكەلەگەن تاريحشىلار زەرتتەمەسە, كٶڭٸل اۋدارىپ جاتقاندار جوق», - دەيدٸ ا. كٷزەمبايۇلى.
