12 شٸلدە كٷنٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيٸ مەن شەنسي (قحر, سيان قالاسىندا) تاريح مۋزەيٸ «التىن ادامنىڭ ەلەم مۋزەيلەرٸنە شەرۋٸ» جوباسى اياسىندا «ۇلى دالا مۇراسى: زەرگەرلٸك ٶنەر جاۋھارلارى» اتتى حالىقارالىق كٶرمەنٸ اشادى.
«التىن ادام» تٷسٸنٸگٸ تاريح عىلىمىندا اتاقتى ارحەولوگ عالىم, قازاقستاندىق ارحەولوگييانىڭ نەگٸزٸن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸ كەمال اقىشەۆتٸڭ ارقاسىندا پايدا بولدى. تولىقتاي التىنان كيٸم كيگەن ساق جاۋىنگەرٸ – بٸرٸنشٸ «التىن ادام» تابىلعان قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ ەسٸك قورعانىندا زەرتتەۋ جٷرگٸزگەن مٸنە وسى كٸسٸ بولاتىن. باعا جەتپەس قازىنا عاسىر جاڭالىعى رەتٸندە تانىلىپ, شارتتى تٷردە «التىن ادام» دەپ اتالدى.
قورعاننان جاۋىنگەردٸڭ كيٸمٸن سەندەگەن بارلىعى 4800 التىن بۇيىم تابىلدى. بۇل بۇرىن-سوڭدى تابىلعان قورعاندار ٸشٸندەگٸ مىسىر پەرعاۋىنى تۋتانحامون قابٸرٸنەن كەيٸنگٸ ەڭ كٶپ التىن ەشەكەيلەر بولاتىن. قورىمداعى زاتتاردىڭ توپوگرافيياسى: زەرتتەۋشٸلەر جەرلەنگەن جاۋىنگەردٸڭ سالتاناتتى ساۋىت-سايمانىن, تەمٸر قىلىشى مەن قانجارىنىڭ قالدىقتارىن تەر تٶگٸپ زەرتتەۋ نەتيجەسٸندە ساق جاۋىنگەرٸنٸڭ كەلبەتٸن جاڭادان جاساپ شىقتى. پارسى تٸلٸنەن اۋدارعاندا «ساقتار» قازاقتاردىڭ ٶتە ەرتەدەگٸ بابالارى «الىپ ەرلەر» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. گرەك اۆتورلارىنىڭ شىعارمالارىندا ولاردى ازييالىق سكيفتەر دەسە, ەندٸ بٸر ەجەلگٸ دەرەكتەردە ولاردى «ۇشقىر اتتى تۋرلار» دەپ بەينەلەپ سيپاتتاعان. وسى تايپالاردىڭ ٷلكەن ٷش توبىنىڭ قاتارىندا«التىن ادام» جەرلەنگەن ەسٸك قورعانى تابىلعان ايماقتا تۇرعان ساق-تيگراحاۋدتار («شوشاق بٶرٸكتٸلەر») بار بولاتىن.
ەسٸك قورعانىنان تابىلعان زاتتار اراسىندا رۋنا جازۋمەن جازىلعان جازباسى بار كٷمٸس توستاعاننىڭ ورنى ەرەكشە. بۇل ەجەلگٸ جازبا ەسكەرتكٸش وسىنداي ٶنٸمدەردٸ جاساعان قوعامنىڭ سول ۋاقىتتاعى باسقا حالىقتاردىڭ قوعامدىق قۇرىلىسىنىڭ دامۋ دەڭگەيٸنەن قالىسپايتىن, ەلدە قايدا جاقسى دامىعان قوعام ەكەنٸن دەلەلدەيدٸ.
ەجەلگٸ دالا ٶنەرٸنٸڭ ماڭىزدى ەرەكشەلٸگٸ سانالاتىن زوومورفتىق بەينەلەردٸڭ باسىمدىعى دا ميفولوگييالىق ويلاۋ ٶلشەمدەرٸمەن بەلگٸلەنەدٸ. مۇنىڭ سيۋجەتٸنٸڭ دراماتيزمٸ جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ كٷرەسٸ, جارىق پەن قاراڭعىنىڭ باستاۋى رەتٸندە, جاڭا ٶمٸردٸڭ جاسالۋى رەتٸندە, قاراما-قايشىلىقتاردىڭ مەڭگٸلٸك قوزعالىسىنىڭ جەنە مەڭگٸلٸك كٷرەسٸنٸڭ سيمۆولى رەتٸندە تٷسٸندٸرٸلەدٸ. وسىنداي قاراما-قايشىلىقتىڭ ايقىن ٷلگٸسٸ رەتٸندە كٶرمەگە ۇسىنىلعان التىننان قالىپتاۋ جەنە بەدەرلەۋ تەحنيكاسىمەن جاسالعان بٸرٸن بٸرٸ دەل قايتالايتىن قوس بارىس تٷرٸندەگٸ ايىلباستى ايتۋعا بولادى.
ەكسپوزيتسييالاناتىن كوللەكتسييا تٸزٸمٸندە XV عاسىردىڭ (وڭتٷستٸك قازاقستاننىڭ سايرام قالاشىعى) باسىنا تەن دەپ بەلگٸلەنگەن زەرگەرلٸك ٶنەردٸڭ بٸرەگەي تۋىندىلارى, سول سيياقتى ورتالىق قازاقستانداعى تالدى–ٸٸ قورعانىنان تابىلعان جەدٸگەرلەر دە (ج.س.د. VII ع. ورتاسى جەنە 2-جارتىسى) بار.
2012 جىلعى سەۋٸردە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور م. سىزدىقوۆتىڭ باسشىلىعىمەن باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريح جەنە ارحەولگييا ورتالىعىنىڭ ارحەولوگييالىق وتريادى تەرەكتٸ اۋدانىنداعى تاقساي-ٸ كەشەنٸندە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, نەتيجەسٸندە تابىلعان اقسٷيەك سارمات ەيەلٸ (ج.س.د. VI ع. سوڭى – V ع. ورتاسى ) كيٸمٸنٸڭ رەكونسترۋكتسيياسى دا تانىستىرىلاتىن بولادى. قورىمنان بارلىعى 500-دەن استام ەرتٷرلٸ التىن ەشەكەيلەردٸڭ فراگمەنتتەرٸ تابىلعان بولاتىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيٸ قورلارىنان ۇسىنىلعان التىن زاتتاردىڭ از عانا بٶلٸگٸ - ەۋرازييا دالا مەدەنيەتٸ مۇراسىنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸن كٶرسەتەتٸن بۇرىنعىنىڭ اتاۋسىز شەبەرلەرٸنٸڭ تۋىندىلارى ولاردىڭ كٶركەمٶنەر دەستٷرلەرٸنٸڭ ٷزدٸكسٸزدٸگٸن تاعى دا بٸر رەت دەلەلدەيدٸ.
