اقتاۋ قالاسىندا «قازازوت» اق كەلٸسٸمشارتتىق اۋماقتارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكولوگييالىق كودەكسٸنٸڭ كەيبٸر تالاپتارىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا «دٶڭگەلەك ٷستەل» وتىرىسى ٶتكٸزٸلدٸ. باسقوسۋدا ەكولوگتار جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا اقبٶكەندەردٸ ساقتاۋ شارالارىنا بەلسەندٸ قاتىسۋعا شاقىردى.
اقبٶكەندەر مەكەندەيتٸن ايماقتاردا تۇرىپ جاتقان جەرگٸلٸكتٸ قاۋىمداستىقتار بۇل مەسەلەگە بۇرىنعىعا قاراعاندا ەندٸ نازار اۋدارا باستاعاندىعى بايقالادى. بۇل تۋرالى تەۋەلسٸز ەكولوگ, قازاقستان بيوالۋانتٷرلٸلٸكتٸ ساقتاۋ قاۋىمداستىعىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى فيليالىنىڭ تٶراعاسى ەدٸلبەك قوزىباقوۆ مەلٸمدەدٸ.
جالپى كيٸكتەردٸ ساقتاۋ شارالارىنا قوعامداعى بارلىق ۇيىمداردى بارىنشا تارتۋ قاجەتتٸگٸ بۇرىننان ايتىلىپ جٷر. ەسٸرەسە بۇل مەسەلەنٸ وڭتايلى شەشۋ ٷشٸن بيزنەس قۇرىلىمداردى تارتۋ ماڭىزدى. الايدا, كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸلەرٸ كٶبٸنە مۇنداي جوبالارعا قاتىسۋعا نيەت بٸلدٸرە بەرمەيدٸ. ال بيزنەستٸڭ ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸگٸ بار ەكەندٸگٸن ەستەن شىعارماساق, كەسٸپكەرلەردٸ وسىنداي جوبالارعا بەلسەندٸ قاتىستىرۋ ماڭىزدىلىعىن ەلٸ جوعالتا قويعان جوق.
مەسەلەن, gis.geology.gov.kz رەسمي سايتىنا كٸرسەڭٸز اقبٶكەندەردٸڭ كٶبٸنە مەكەندەيتٸن اۋماقتارىن كٶرۋگە بولادى. ال ولار نەگٸزٸنەن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ بەينەۋ اۋدانى, اتىراۋ ٶڭٸرٸنٸڭ جىلىوي اۋدانى جەنە اقتٶبە ايماعىنىڭ بايعانين اۋدانىندا كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. ال بٸزدٸڭ ٶڭٸردە كەلٸسٸمشارتتىق اۋماقتىڭ بٸرٸ رەتٸندە «قاز ازوت» اق ەڭ بٸرٸنشٸ بولىپ كٶزگە تٷسەدٸ. وسىنى ەسكەرگەن تەۋەلسٸز ەكولوگ ەدٸلبەك قوزىباقوۆ, اتالمىش كومپانييا باسشىلىعىنا اقبٶكەندەردٸ ساقتاۋ بويىنشا ٶز ۇسىنىسىمەن شىققانىن ايتادى. ونىڭ ٷستٸنە بۇل تالاپتار ەكولوگييالىق كودەكستە جازىلعان, تەك بار مەسەلە كومپانييا ٶز تاراپىنان قارجى بٶلۋگە دايىن با?!
اقتاۋ شاھارىندا ٶتكەن وتىرىستىڭ كٷن تەرتٸبٸندە بٸرقاتار تاقىرىپتار قامتىلدى. اتاپ ايتقاندا, جاڭا ەكولوگييالىق قاۋٸپسٸز تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ ورتالىعى» قوعامدىق قورىنىڭ «كيٸكتٸڭ ٷستٸرت پوپۋلياتسيياسىنىڭ ساقتالۋىنا قازاقستانداعى ٷستٸرت ٶڭٸرٸنٸڭ جەرگٸلٸكتٸ قاۋىمداستىقتارىن تارتۋ جوباسى تانىستىرىلدى. كيٸكتٸڭ ٷستٸرت پوپۋلياتسيياسىنىڭ بٷلٸنگەن مەكەندەيتٸن جەرلەرٸن قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن مٷمكٸندٸكتەر قاراستىرۋ جولدارى ۇسىنىلدى.
قانداي دا بولسىن سەبەپتەرمٸن جارامسىز بولىپ قالعان ارتەزيان ۇڭعىمالارىن جٶندەۋ ٷشٸن, سونىمەن قاتار جابايى جەنە ٷي جاناۋارلارىنا ارنالعان سۋات سالۋ ٷشٸن مٷمكٸندٸكتەر قاراستىرۋ كەرەكتٸگٸ دە ايتىلدى. جەرگٸلٸكتٸ قاۋىمداستىقتار مەن تابيعاتتى قورعاۋ ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدارىنا جانۋارلار دٷنيەسٸن جەنە ونىڭ مەكەندەۋ ورتاسىن قورعاۋىنا قوعامدىق قاتىسۋ بويىنشا باستامالاردى جٷزەگە اسىرۋعا ىقپال جاساۋ قاجەتتٸگٸ دە نازاردان تىس قالمادى.
وتىرىس جۇمىسىنا «قازازوت» اق «شاعىرلى-شٶمٸشتٸ» فيليالىنىڭ ەكولوگى باتىرحان ٶمٸرحانوۆ, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جەنە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ ٶكٸلٸ ورىنباسار توقجانوۆ, وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جەنە جانۋارلار دٷنيەسٸ اۋماقتىق ينسپەكتسيياسىنىڭ ٶكٸلٸ تۇرعانباي شاپاعاتوۆ, ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا ەكولوگييا دەپارتامەنتٸنٸڭ ٶكٸلٸ راۋشان تٶلەپوۆا, وبلىستىق ٸشكٸ ٸستەر دەپارتامەنتٸ جەرگٸلٸكتٸ پوليتسييا قىزمەتٸنٸڭ تابيعاتتى قورعاۋ پوليتسيياسى بٶلٸمشەسٸنٸڭ ينسپەكتورى ماڭعىستاۋ جايلاۋباەۆ, «ماڭعىستاۋ تابيعاتى» قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ باسقارما تٶراعاسى قايرات مۇقاشەۆ, قر ينۆەستيتسييالار جەنە دامۋ مينيسترلٸگٸ گەولوگييا جەنە جەر قويناۋى كوميتەتٸ «باتىسقازجەرقويناۋى» ٶڭٸرارالىق دەپارتامەنتٸنٸڭ ماڭعىستاۋ ٶڭٸرلٸك گەولوگييا ينسپەكتسيياسىنىڭ ٶكٸلٸ الماگٷل كەلبەت جەنە «جاڭا, ەكولوگييالىق قاۋٸپسٸز تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ ورتالىعى» قوعامدىق قورىنىڭ «كيٸكتٸڭ ٷستٸرت پوپۋلياتسيياسىنىڭ ساقتالۋىنا قازاقستانداعى ٷستٸرت ٶڭٸرٸنٸڭ جەرگٸلٸكتٸ قاۋىمداستىقتارىن تارتۋ» جوباسىنىڭ ٷيلەستٸرۋشٸسٸ ەدٸلبەك قوزىباقوۆ قاتىستى.
ونىڭ ايتۋىنشا, جەرگٸلٸكتٸ قاۋىمداستىقتار مەن تابيعاتتى قورعاۋ ٷەۇ-نا جانۋارلار دٷنيەسٸن جەنە ونىڭ مەكەندەۋ ورتاسىن قورعاۋىنا قوعامدىق قاتىسۋ بويىنشا باستامالاردى جٷزەگە اسىرۋعا ىقپال جاساۋ ٷشٸن مٷمكٸندٸكتٸر قاراستىرۋ قاجەت.
مىسالى, قوعامدىق ينسپەكتسييانىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتٸلۋٸنە ٷلەس قوسۋ, قوعامدىق ينسپەكتورلاردىق رەيد كەزٸندە پايدالاناتىن كوردوندار سالىپ بەرۋ نەمەسە بۇرىننان بار نىسانداردى كوردون رەتٸندە پايدالانا الاتىنداي ەتٸپ جٶندەپ بەرۋ كەرەك. سونىمەن قاتار, ەكولوگييالىق اعارتۋ باعىتىنداعى ٸس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ, اتاپ ايتقاندا تاقىرىپتىق پلاكاتتار, بۋكلەتتەر, جادىنامالار شىعارۋعا قارجىلاي قولداۋ كٶرسەتۋ كەرەكتٸگٸ دٶڭگەلەك ٷستەلدە وتىرىسىندا ايتىلدى.
«باسقوسۋ جوعارى دەڭگەيدە ٶتتٸ دەپ ايتا الامىن. شاقىرىلعان بارلىق مٷددەلٸ تاراپتار شاراعا بەلسەندٸ قاتىستى. بٸرقاتار سۇراقتار كٶتەرٸلدٸ جەنە ۇسىنىستار دا ايتىلدى. تالقىلاۋ نەتيجەسٸندە, «قازازوت» اق كەلٸسٸمشارتتىق اۋماقتارىندا قر ەكولوگييالىق كودەكسٸ 237 جەنە 250 باپتارى تالاپتارىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا, «قازازوت» اق باسشىلىعىنا بٸرقاتار ۇسىنىستار بەرٸلدٸ. ەكولوگييالىق زاڭنامالاردىڭ ورىندالىسىن قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستاعان جٶن. ول ٷشٸن كەز-كەلگەن مەسەلەلەردٸ جان-جاقتى قاراپ, ناقتىلاۋ ٷشٸن ساراپشى رەتٸندە ٶز كەڭەستەرٸمدٸ بەرۋگە ٶز باسىم دايىنمىن», - دەيدٸ ەدٸلبەك قوزىباقوۆ.
جالپى شيكٸزات ٶندٸرۋشٸ كەسٸپورىندارعا ٷكٸمەتتٸك ەمەس سەكتورمەن جۇمىس جاساعاندارى دۇرىس جەنە ەكٸ اراداعى ىنتىماقتاستىق ۋاقىت كەلە ٶز نەتيجەسٸن بەرەرٸ سٶزسٸز. جەرگٸلٸكتٸ قاۋىمداستىقپەن جەنە تابيعاتتى قورعاۋ ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ «قاز ازوت» اق تيگٸزەر پايداسى زور بولماق. ياعني, قورشاعان ورتانى قورعاۋ بويىنشا جوسپارىنىڭ «فلورا مەن فاۋنانى قورعاۋ» جەنە «ەكولوگييالىق ناسيحات پەن اعارتۋ» تاراۋلارىنىڭ تيٸمدٸ ورىندالىپ, ٸس جٷزٸندە ناقتى نەتيجەلەرگە قول جەتپەك.
ونىڭ ٷستٸنە ەكولوگييالىق زاڭناما تالاپتارىن ساپالى تٷردە ساقتاۋ مەملەكەتتٸك ورگاندار الدىندا ەكولوگييالىق زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرمەيتٸن تابيعات پايدالانۋشى اتاعىن قالىپتاستىرادى. ەڭ باستىسى جۇرتشىلىق الدىندا ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸگٸ بار كومپانييا رەتٸندە بەدەلٸنٸڭ ٶسەرٸ ايدان انىق.
كەمشات ٸزباساروۆا,
قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
ماڭعىستاۋ وبلىسى, اقتاۋ قالاسى
