پۋلمونولوگ دەرٸگەر ساتتار ەراليەۆ قازاقپارات تٸلشٸسٸنە بەرگەن سۇحباتىندا كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىنىڭ ادام دەنساۋلىعىنا ەسەرٸنە جان-جاقتى توقتالىپ, ونىڭ قانشالىقتى قاۋٸپتٸ ەكەنٸن ايتىپ بەردٸ.
– ماماندار كۆي –دٸڭ ەكٸنشٸ تولقىنىن جرۆي مەن تۇماۋ اۋرۋىمەن بايلانىستىرىپ وتىر. نەگە?
– كوروناۆيرۋس تۇماۋ سيياقتى جەدەل رەسپيراتورلىق ۆيرۋستىق ينفەكتسيياعا جاتادى. جرۆي — ماۋسىمدىق اۋرۋ. سۋىق كەلگەندە ادامنىڭ يممۋنيتەتٸ تٶمەندەپ, اۋرۋ ٶرشي تٷسەدٸ. بٸزدٸڭ باستى مەسەلە – كۆي-مەن اۋىرعان ناۋقاستار تۇماۋ جەنە جەدەل رەسپيراتورلىق ۆيرۋستىق ينفەكتسييامەن قابات اۋىرماۋىن قاداعالاۋ. مىسالى بٸر ناۋقاس كوروناۆيرۋسپەن دە, تۇماۋمەن دە اۋرۋى مٷمكٸن. وندا ول ادامنىڭ جاعدايى قيىندايتىنى بەلگٸلٸ. سوندىقتان دا, وسى جىلى تۇماۋعا قارسى ۆاكتسيناتسيياعا ەرەكشە كٶڭٸل اۋدارىلعان. سەبەبٸ كۆي-گە تۇماۋ قوسىلماۋى كەرەك. نەگٸزگٸ بايلانىس — وسى.
– كوروناۆيرۋسپەن اۋىرعان ادامداردىڭ دەنساۋلىعىندا قانداي ٶزگەرٸستەر بولادى?
– كوروناۆيرۋسپەن اۋىرعان ناۋقاستاردىڭ كٶبiنەسە ٶكپەسٸ زاقىمدانادى. سونىمەن قاتار, ول ورتالىق مي جٷيەسٸ, جٷرەك, باۋىر, بٷيرەككە ەسەر ەتەدٸ. نەمەسە ناۋقاستىڭ بۇرىنعى سوزىلمالى اۋرۋىن قوزدىرىپ جٸبەرەدٸ. بٸراق, ايتا كەتۋ كەرەك, كەيدە تۇماۋدا دا مي زاقىمدالادى. تٸپتٸ, تۇماۋدىڭ اۋىر تٷرٸ ٶلٸم جاعدايىنا ەكەلۋٸ مٷمكٸن. وسىنى دا ەستەن شىعارماعان ابزال. الايدا, وسى ۋاقىتقا دەيٸن بٸردە-بٸر ۆيرۋس كوروناۆيرۋس سيياقتى باسقا اعزالارعا ەسەر ەتپەگەن.
– كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسى قانداي اۋرۋى بار ادامدار ٷشٸن قاۋٸپتٸ?
– كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسىنىڭ ٶزٸ ٶتە قاۋٸپتٸ. مىسالى, تۇماۋمەن اۋىرعان بٷكٸل ناۋقاستاردىڭ 0,1 پروتسەنتٸ قايتىس بولاتىن بولسا, كوۆيد-پەن اۋىرعانداردىڭ ٸشٸندە قايتىس بولعانداردىڭ جيٸلٸگٸ 1 پايىزدان 3 پايىزعا جەتٸپ وتىر. بۇل ٸندەتتٸڭ جۇعۋ قابٸلەتٸ ٶتە جوعارى. ەگەر وتباسىندا بٸرەۋ اۋىرسا, جانۇيا مٷشەسٸنە جۇعادى. ەرينە, بالالار مەن جاستار اۋىرماۋى مٷمكiن نەمەسە ولاردا جەڭٸل ٶتۋٸ مٷمكٸن.
–جاسىراتىنى جوق, بۇل اۋرۋعا قارسى ەكپە دە, دەرٸ دە جوق, قازٸر قولدانىپ جاتقان دەرٸ-دەرمەكتەر اۋرۋدى جەڭٸپ شىعۋعا قاۋقارى جەتە مە?
– دۇرىس ايتاسىز, بۇل اۋرۋعا قارسى دەرٸ جوق. تٸپتٸ, بولماۋى دا مٷمكٸن. بۇل ەلٸمدٸك مەديتسينا تاريحىندا بار دٷنيە. مىسالى, شەشەك اۋرۋىنا دەرٸ تابىلعان جوق. وسى اۋرۋعا بايلانىستى كەزٸندە قانشاما پاندەمييالار بولدى. جەر شارىندا مىڭداعان ادام كٶز جۇمدى. شەشەكتi تەك ۆاكتسيناتسييالاۋ اركىلى جەڭدiك. سوندىقتان, بٷگٸنگٸ ادامزاتتىڭ ٷمٸتٸ ۆاكتسينادا. قۋانارلىعى — عالىمدار كۆي-گە قارسى ۆاكتسينانىڭ سىنامادا وڭ نەتيجيە بەرگەنi تۋرالى حابار جارييالادى. بۇل, ەرينە, ادامزات ٷشiن جاقسى حابار. نەگٸزٸ اۋرۋمەن ادامنىڭ اعزاسى كٷرەسەدٸ. جەڭەدٸ, نە جەڭٸلەدٸ. ال, بٸز بەرٸپ جاتقان دەرٸ-دەرمەكتەر اۋرۋعا تٶتەپ بەرۋ ٷشٸن ادام اعزاسىنىڭ قورعانىسىنا سەپ بولادى. مىسالى, وتتەگٸ جەتپەي جاتسا, وتتەگٸن بەرەمٸز, قان قويۋلانسا, سونى سۇيىلتاتىن دەرٸ بەرەمٸز. ياعني, سيمپتوماتييالىق ەم جٷرگٸزەمٸز. جالپى, بٸز زاقىمدانعان اعزانىڭ قىزمەتٸن قالپىنا كەلتٸرۋگە تىرىسامىز.
– بۇل ينفەكتسييا ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸن ناشارلاتادى دەگەن اقپارات تاراپ جاتىر, بۇل قانشالىقتى راس?
– راس. ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸنە ەسەر ەتەدٸ. جاڭا ايتىپ ٶتتiم, بۋل ۆيرۋس مي مەن ورتالىق جٷيەسٸن زاقىمدايدى. وسىعان بايلانىستى ادامنىڭ ەستە ساقتاۋ كابiلەتi ناشارلايدى. ەسٸرەسە, ەگدە جاستاعى ادامدار اراسىندا اۋىرلاۋ ٶتەدi. الايدا, ول ۋاقىت ٶتە كەلە قالپىنا كەلەدٸ. ادام اعزاسىنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ قالپىنا كەلتٸرۋ رەزەرۆٸ ٷلكەن, بٸراق ول ۋاكىت پەن شىدامدىلىقتى قاجەت ەتەدi.
– ينفەكتسييانىڭ سيمپتومسىز ٶتۋٸ تەك يممۋنيتەتكە بايلانىستى ما?
– ەرينە, يممۋنيتەتكە بايلانىستى. مىسالى, جاستاردا كوۆيد كٶبiنەسە سيمپتومسىز ٶتەدi. كەيدە, ٷلكەن كٸسٸلەردٸڭ اراسىندا دا سيمپتومسىز ٶتكەن جاعدايلار انىقتالدى. سيمپتومسىز تٷرiندە ول كiسiلەر اۋىرعانىن بiلمەيدi دە, باسقا كiسiلەرگە, جاكىندارىندا, وتباسى مۋشەلەرiنە جۇقتىرۋى مٷمكiن. بۇل اۋرۋدىڭ بٸر جامان جەرٸ — العاشقى 10-12 كٷن سيمپتومسىز ٶتٸپ, كەيٸن بەلگٸلەرٸ شىعۋى مٷمكٸن.
– اۋرۋدى ەكٸنشٸ رەت جۇقتىرۋ فاكتٸسٸ انىقتالدى ما?
– ٸندەتتٸ ەكٸنشٸ رەت جۇقتىرۋ فاكتٸسٸ بار. دٷنيەجٷزٸندە 5-6 جاعداي انىقتالدى. باق بەتتەرٸندە قازاقستاننان دا شىققانى جازىلىپ جاتىر. كەيبٸر ماماندار مۇنىمەن كەلٸسپەيدٸ. دەسەكتە, كٶكتەمدە اۋىرعان ناۋقاستاردىڭ كايتا اۋىرعانى تۋرالى اقپاراتتار تٷسiپ جاتىر. كوۆيدپەن اۋىرعان ادامدا يممۋنيتەت پايدا بولعانىمەن, ول كەيدە ٷش ايعا عانا سوزىلۋى مٷمكٸن. وسى مەزگiلدەن كەيiن ادام كوۆيد-تi قايتا جۇقتىرۋى مۋمكiن.
– حالىققا بەرەر كەڭەسٸڭٸز?
– ەڭ الدىمەن ٷلكەن كٸسٸلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. بٸز ەگدە جاستاعىلاردى ٷيدە وتىرۋعا شاقىرامىز, الايدا ولارعا وتباسى مٷشەلەرٸ سىرتتان كوروناۆيرۋستى الىپ كەلۋi مٷمكٸن. سوندىقتان, جاستار بارلىق سانيتارلىق تالاپتى قاتاڭ ساقتاۋى تيٸس. قوعامدىق كٶلٸكتە, دٷكەندەردە ماسكاسىز جٷرەتٸن كٸسٸلەر جيٸ كەزدەسەدٸ. ساۋلىق - ساقتىقتا ەكەنٸن ەستەن شىعارماعان ابزال.
– سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
