قازاقستاننىڭ باتىس ايماعىندا تويلاناتىن كٶرٸسۋ كٷنٸ.
كٶرٸسۋ كٷنٸندە حالىق قىستان امان-ەسەن شىققانىنا قۋانىپ, بٸر-بٸرٸمەن قول الىسادى. تاڭ سٸبٸرلەپ اتىسىمەن, كٶرٸسۋ مەرەكەسٸن اسىعا كٷتٸپ وتىرعان ەربٸر وتباسى الدىن الا دايىندالىپ قويعان داستارحانىن جايادى. مٸندەتتٸ تٷردە باۋىرساق پٸسٸرٸپ, داستارحانعا تەتتٸ-پەتتٸسٸمەن قوسىپ ٷيٸپ قويادى. وتباسىنىڭ كٸشٸلەرٸ ٷلكەندەرٸنە قوس قولىن بەرٸپ, كٶرٸسٸپ شىعادى. بٸر–بٸرٸنە «بٸر جاسىڭمەن!» دەيدٸ. ول «بٸر جاسقا ەسەيۋٸڭمەن! وسى جىلعا امان-ەسەن جەتۋٸڭمەن!» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. سودان كەيٸن ەر وتباسى كٶرشٸلەرٸمەن كٶرٸسەدٸ. جاسى كٸشٸ وتباسى مٷشەلەرٸ جاسى ٷلكەن جانۇيالارعا كٸرٸپ, كٶرٸسٸپ شىعادى. مٸندەتتٸ تٷردە ەر ادام ٷش ٷيدٸڭ ەسٸگٸن اشۋ كەرەك, ياعني تٷسكە دەيٸن ٷش ٷيگە كٸرٸپ, كٶرٸسٸپ ٷلگەرۋٸ كەرەك. كٸشكەنتاي بالالارعا انالارى شاعىن پاكەت ۇستاتىپ قويادى. بالا قاي ٷيگە كٶرٸسۋگە كٸرسە, سول ٷيدٸڭ داستارحانىنان اۋىز تيٸپ, باۋىرساق, تەتتٸلەردەن پاكەتٸنە سالىپ الادى. قازاق قاشاندا داستارحانىن ايرىقشا قاستەرلەگەن. بۇل جورالعى جىل بويى بالالارىمىز توق جٷرسٸن, داستارحانىمىز ارالاس بولسىن, قارىم-قاتىناسىمىزعا سىزات تٷسپەسٸن دەگەن نيەتتەن تۋعان.
تاتۋلىققا باستايتىن بۇل جول - يسلام قاعيداتتارىنا دا ٶتە جاقىن. كٶرٸسۋ مەرەكەسٸ باتىس قازاقستان, اتىراۋ وبلىستارىندا جەنە اقتٶبەنٸڭ كەيبٸر اۋداندارىندا, رەسەيدٸڭ كٶرشٸلەس استراحان, ساراتوۆ, ورىنبور ٶڭٸرلەرٸندە, قاراقالپاقستاندا اتالىپ ٶتٸلەدٸ. ماڭعىستاۋدا امال مەرەكەسٸ 14 ناۋرىز كٷنٸ باستالىپ, جالعاسا بەرەدٸ. سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا مەيرام اياسى كەڭەيٸپ كەلەدٸ.
وسى مەيرامنىڭ شىعۋ تٶركٸنٸ حاقىندا م.ٶتەمٸسوۆ اتىنداعى باتىس قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دوتسەنتٸ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جاڭابەك جاقسىعاليەۆ بىلايشا ەڭگٸمەلەيدٸ (قازاقپارات - "ۇلت اقپارات"):
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇل - قازاق حالقىنىڭ ٶسكەلەڭ ۇرپاقتى ٸزەتتٸلٸك پەن مەيٸرٸمدٸلٸككە, اۋىزبٸرشٸلٸك پەن كٸشٸپەيٸلدٸلٸككە, تاتۋلىق پەن باۋىرمالدىققا باستايتىن ەرەكشە ٷردٸستەرٸنٸڭ بٸرٸ.
قازاق حالقى جىل باسىن ناۋرىزدىڭ 22-سٸندە كٷن مەن تٷننٸڭ تەڭەلۋ كەزٸنەن باستايدى. بٸراق قازاقستاننىڭ باتىس ايماعى جىل باسىن باسقا جەرلەردەگٸدەي 22-سٸندە ەمەس, ناۋرىزدىڭ 14-ٸندە تويلايدى.
باتىس قازاقتارى بەرتٸنگە دەيٸن ايلاردىڭ ارابشا اتاۋىن پايدالانىپ كەلدٸ. ولار: دەلۋ, ٷت, امال, سەۋٸر, ساراتان, زاۋزا, ەسەت, سٷمبٸلە, ميزان, اقىراپ, قاۋىس, جەدٸ دەپ اتالادى. ولار ايدىڭ تۋۋىن ەر ايدىڭ بٸزدٸڭ ەسەپ بويىنشا 14-ٸنەن باستاعان. ياعني, بٸزشە 14 ناۋرىزدى ايدىڭ بٸر جاڭاسى دەپ ەسەپتەگەن. ٶلكەمٸزدە وسى ەسكٸشە (ارابشا) ايلاردىڭ اتالۋىنا بايلانىستى ماقال-مەتەلدەر جەتكٸلٸكتٸ.
قازاق «تارازىدا تاڭ سۋىيدى, سٷمبٸلەدە سۋ سۋىيدى» دەيدٸ. ەسەتتە (ييۋل, شٸلدە) تاڭدا تارازى دەگەن جۇلدىز تۋادى. وسى ۋاقىتتا تاڭنىڭ سالقىنداۋىنا بايلانىستى ايتىلعان سٶز. مۇنداي مىسالداردى سوزا بەرۋگە بولادى.
كٶرٸسۋ قاشان جەنە قالاي پايدا بولدى? نەلٸكتەن بۇل دەستٷر قازاقستاننىڭ ٶزگە ٶڭٸرلەرٸندە كەزدەسپەيدٸ? اتالمىش عۇرىپتىڭ تٷپ-تٶركٸنٸ قانداي جاعدايلاردان تۋىنداۋى مٷمكٸن? ەزٸرشە وتان تاريحى عىلىمىندا مۇنىڭ عىلىمي تۇرعىدا تۇجىرىمدالعان ناقتى جاۋابى جوق. بٸراق ەر تٷرلٸ بولجامدار مەن جورامالدار بار.
ارحەولوگ-عالىم اندرەي استافەۆ بۇل دەستٷردٸ عىلىمي تۇرعىدان تٷسٸندٸرٸپ بەرۋگە تىرىستى. ول ماڭعىستاۋ ٶلكەسٸنٸڭ تاريحىن ۇزاق ۋاقىت بويى زەرتتەي وتىرىپ, امال مەرەكەسٸنٸڭ تامىرى موڭعول مەن تۋۆالىق حالىقتاردا جاتىر دەگەن قورىتىندىعا كەلدٸ. اداي رۋىنىڭ اڭىزدارى بويىنشا ادامدار ٷستٸرت ايماعى مەن ماڭعىستاۋ تٷبەگٸنە شىعىستان كەلگەن. بەلكٸم, وسى جەردەن ٶزدەرٸمەن بٸرگە كٷنتٸزبەلٸك جٷيەسٸن الىپ كەلگەن. موڭعولدار كٷنتٸزبەسٸنە سەيكەس بٸر اپتادا توعىز كٷن بولعان ەدٸ. ال كٷنتٸزبەنٸڭ ٶزٸ 22 جەلتوقساننان باستالادى. كٷنتٸزبەدەگٸ تٶرت ماۋسىم (كٶكتەم-جاز-كٷز-قىس) توعىز كٷننەن تۇراتىن كەزەڭدەرگە بٶلٸنگەن. قىسقى كٷن توقىراۋى كەزەڭٸنەن جاڭا جىل باستالىپ, سودان بەرٸ كٷن ۇزاقتىعى سوزىلادى. ال 23 جەلتوقسان-14 ناۋرىز ارالىعىنداعى ۋاقىت - قىسقى وسىنداي توعىز اپتادان تۇراتىن كەزەڭ. 14 ناۋرىز كٷنٸ كٶكتەم كەلٸپ, جاپىراقتار بٷرشٸك تٷرٸندە بولىپ, كٶكەك ەن سالىپ تۇرعان. كٶكتەمنٸڭ توعىزىنشى كٷنٸ كٷن مەن تٷننٸڭ تەڭەسۋ كٷنٸ تويلانادى.
قولدا بار كەيبٸر تام-تۇم دەرەكتەر 14 ناۋرىز قازاقستاننىڭ ٶزگە ٶڭٸرلەرٸندە دە ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸ رەتٸندە اتالعانداي ەسەر بەرەدٸ. ەتنوگراف سەرٸك ەرعالي: «شىن مەنٸندە حالقىمىز ناۋرىز ايىنىڭ العاشقى (ەسكٸشە - 1 ناۋرىز قازٸرگٸ 14-نە سەيكەس) كٷنٸنەن باستاپ, ناۋرىز مەرەكەسٸن بٸر اي بويى مەيرامداعان. قازاقتىڭ عۇلاما عالىمى - مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەيۇلى ٶزٸنٸڭ جازباسىندا 8 كٷندٸك ناۋرىزداما ٶتەتٸنٸن جازادى. ول ەسكٸشە:1-8 ناۋرىز, قازٸرگٸ كٷنتٸزبەدە 14-21 ناۋرىز ارالىعى», - دەپ جازادى.
ال كەمەڭگەر اقىن شەكەرٸمنٸڭ ۇلى احاتتىڭ جازبالارىندا: «14 مارت - ەسكٸشە 1 مارت. ەكەي ايتتى: بٷگٸن ەسكٸشە 1 مارت قازاقشا جاڭا جىل ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸ. جاڭا جىلدىڭ بۇرىنعى اتى - ناۋرىز, بۇل پارسى تٸلٸندە جاڭا كٷن» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. جاڭا جىل باسىنىڭ ۇلىس ەكەنٸنە مىناداي دەلەل بار «ۇلىس كٷنٸ قازان تولسا, ول جىلى اق مول بولادى. ٷلكەن كٸسٸدەن باتا السا, سوندا ولجالى جول بولار دەگەن», دەلٸنگەن.
كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ حالكوم كەڭەسٸ 1918 جىلدىڭ 24 قاڭتارىندا «باتىس ەۋروپا كٷنتٸزبەسٸنٸڭ كەڭەس ٶكٸمەتٸنە ەنگٸزٸلۋٸ» تۋرالى دەكرەتٸن قولدانىسقا ەنگٸزدٸ. بۇل كەزدە ەكٸ كٷنتٸزبەنٸڭ ايىرماشىلىعى 13 كٷنگە جەتكەن ەدٸ. ەسكٸ كٷنتٸزبەنٸ 1918 جىلدىڭ 31 قاڭتارىندا جاۋىپ, كەلەسٸ كٷندٸ 14 اقپاننان باستاپ سانادى.
وسى مەلٸمەتتەردٸ جٷيەلەي كەلە تٷيگەنٸمٸز, عالىمداردىڭ بٸرٸ بۇل وڭتٷستٸك سٸبٸر تٷركٸلەرٸنەن كەلە جاتقان دەستٷر دەسە, ەكٸنشٸلەرٸ گريگوريان كٷنتٸزبەسٸنە ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸسپەن بايلانىستىرادى.
سايىپ كەلگەندە, كٶرٸسۋ كٷنٸنٸڭ تاريح ساحناسىنا قاي ۋاقىتتا كٶتەرٸلگەنٸ تۋرالى تاريحشىلار اراسىندا ورتاق پٸكٸر جوق. سوندىقتان ونىڭ شىعۋ تٶركٸنٸ ەلٸ دە جان-جاقتى, ەگجەي-تەگجەيلٸ زەرتتەۋلەردٸ قاجەت ەتەدٸ.
كەيبٸر ەرٸپتەستەرٸمٸز اتالمىش دەستٷردٸڭ پايدا بولۋىن ٶڭٸرٸمٸزدٸڭ گەوگرافييالىق ەرەكشەلٸگٸمٸزدەن ٸزدەيدٸ. تارقاتىپ ايتساق, باتىس قازاقستان ايماعىندا ٶمٸر سٷرگەن اتا-بابالارىمىزدىڭ عاسىرلار بويى نەگٸزٸنەن كٶشپەلٸ مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقاندىعىن العا تارتادى. مەسەلەن, قار ەرٸپ, جەر جٸبي باستاعاندا, شەتٸ مەن شەگٸ جوق سايىن دالادا تارىداي شاشىلعان حالىق تۋعان-تۋىسىن, جاقىن-جۋىعىن ٸزدەپ, بٸر-بٸرٸمەن ساعىنا كٶرٸسەتٸن بولعان.
وسى ورايدا تاعى بٸر نازار اۋدارارلىق نەرسە, دەستٷردٸڭ تاريحي مەنٸن بۇرمالاپ, اتالمىش ۇلتتىق مەيرامعا ايت سٶزٸنٸڭ قوسا ايتىلۋىنىڭ دۇرىس ەمەستٸگٸن كٶتەرٸپ جٷرگەن قالامگەرلەردٸڭ بار ەكەندٸگٸ. اشىپ ايتساق, كٶرٸسۋ ايت دەپ ايتۋدىڭ تٷبەگەيلٸ قاتە ەكەندٸگٸ. ٶيتكەنٸ ايت بۇل دٸني مەرەكە. دٸنٸمٸزدە ورازادان كەيٸن ٷش كٷن ايتتايدى, ودان سوڭ جەتپٸس كٷننەن سوڭ قۇربان ايت ٶتەدٸ. ايتتىڭ كٶرٸسكە ەش قاتىسى جوق. سوندىقتان كٶرٸسۋدٸ ەل بولىپ ۇلتتىق ناقىشتا, سالت دەستٷرٸمٸزگە بايلانىستى ٶتكٸزۋٸمٸز كەرەك.
«ويىمىزدى توبىقتاي تٷيسەك, بٷگٸنگٸدەي جاھاندانۋ زامانىندا قازاقتىڭ ۇلت بولىپ, مەملەكەت بولىپ ساقتالىپ قالۋىنىڭ بٸردەن-بٸر كەپٸلٸ - ۇلتتىق يممۋنيتەتتٸ كٷشەيتۋ, ۇلتتىق سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ, ەدەت-عۇرپىمىزدى ساقتاپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سٸڭٸرۋ. سوندىقتان ەل بٸرلٸگٸنە, ىنتىماققا باستايتىن كٶرٸسۋ مەيرامىن تويلاۋدىڭ ەش ارتىقتىعى جوق. مەرەكە قۇتتى بولسىن, اعايىن!», دەپ تٷيٸندەدٸ ويىن جاڭابەك جاقسىعاليەۆ.
