Saǵynysh samaly aq erke Jaiyqtyń jaǵalaýynan esip turady. Óitkeni, juldyzdai jarq etip, erte sóngen Tólegenniń basqan izi bar. Jalǵyz Jaiyqtyń jaǵalaýy ǵana emes, sonaý, Alataý men Tarbaǵatai taýlarynan jetetin saǵynysh sarqyty óleń saraiynyń irgetasyn qalaýǵa kúsh saldy. «Saǵynysh» uǵymy qazaq poeziiasynda Tólegenniń óleńderinde ǵana kórinis tabady.
O, adamdar birgemin men sendermen,
Yqylasyńa eshnárseni teńgermen.
Sender meniń baqytymnyń bulaǵy,
Sender meniń darynyma jel bergen, – dep adamzatqa degen saǵynysh sálemin, perzenttik tilegin jetkizedi. Tólegenniń tula boiyna bitken bekzat bolmystyń aq paraǵy saǵynyshpen jazylyp, kúni búgingi zamannyń taraýynda jalǵasyn taýyp keledi. Kúzgi jańbyrdyń tamshysyndai jylaýyq óleńder kóbeidi. Tólegenniń tunyq jyrlarynda áýezdi ún estildi. Tuǵyry berik shyǵarmalar ánge suranyp turǵandai bolady. «Qulaqtan kirip boidy alar, ásem án men tátti kúi», – dep hakim Abai aitqandai, Tólegen aqynnyń jyrlary keleshekte ándermen astasqan shyǵarmalar bolady dep, ósiet qaldyrǵandai keiip tanytady.
Rýhani suranys degen uǵym bar. Rýhaniiattyń jarshysy – aqberen aqyndar men qarymdy qalamgerler. Joiqyn jarylystai qazaq poeziiasyna erekshe lep ákelgen Tólegen soiqan talanttardyń sanatyna qosyldy. Qazaqtyń kórnekti aqyny Fariza Ońǵarsynova: «Talantty bolý qaýipti – talantsyzdardyń ishinde», – degen eken. Talanttar tasada qalady, talantsyzdar tórdi ańsaidy. Tórdi ańsaǵan qaýymdy Tólegen poeziiasy túp-tamyrymen joiyp jiberetin alapat kúsh pe? – degen sanaly suraq oiǵa oralady. Tólegen óleń oqýdyń ózindik izin oqý ordasynda qalyptastyrdy. Qadyr aqynnyń óleńderinde: «naǵyz qazaqty» dombyramen sýretteidi. Al, Tólegenniń dombyrada oinaǵanyn biri bilse, biri bilmeidi.
«Aqyn – ult bolmysy», – dep uǵynsaq, ulttyq boiaý, sezimniń siqyrly naqyshynan kórýge bolady.
Sen meniń ózimdi kórseń,
Turysym osy meniń.
Al, mendegi ǵalamat sezimdi kórseń
Shoshyr ediń!..
Ózindik bolmysty tórt jol óleńimen sýrettep beredi. Ǵajaiyptan órbigen tátti sezim ǵalamat sezimge ulasa jóneledi. Saǵynysh uǵymynyń qataryna sezim qosyldy.
… Kim bilsin talai kúngi tilegim ed,
Máńgilik tarqamaýy da múmkin onyń.
Iá, aqyn júregi kóregendiliktiń belgisi me?! Ras, Máńgilik Eldiń tarihnamasyna Tólegen jyrlary aqyn kóńiliniń jazbalaryndai tasqa qashalyp jazyldy. Zańǵar jazýshy Á.Kekilbaevtyń: «Aqiqattyń mekeni – júrek. Oǵan keńistiktegi eren bolmysty túgel syiǵyzýǵa bolady», – degen kórkem oidyń astarynda jatqan ulaǵatty sózi bar.Tólegen poeziiasy – óleń súier qaýymnyń júregine jetip jyǵylyp, irgetasyn qalady.Qazirgi qazaq poeziiasynda Tólegenniń izderi kóp. Qushtar kóńil – óleńniń aqjelkenin kóterdi. «Arman sapary», «Ómirge saiahat», «Men saǵan ǵashyq edim», «Qumdaǵy munaralar», «Amanat», «Bir toiym bar» dastandary men shyǵarmalary arqyly qazaq ádebietiniń altyn qanatyna ainalyp, el esinde qaldy. «Qumdaǵy munaralar» atty óleńder jinaǵy úshin Lenin komsomoly syilyǵynyń iegeri atandy.
Janassań janda jaz qalar,
Jarqyrai túsken jaryqtar.
Qazylmai jatqan qazbalar,
Jazylmai jatqan tarihtar.
Elimizdegi qazba bailyqtardyń jer qoinaýynda jatyp, igerilmei jatqanyn aitady. Qazaqtyń tarihyna degen alań kóńil aqyn júregin bei-jai qaldyrmaidy.Aqynnyń qoǵamdaǵy kúrmeýli máselelerdiń sheshilýi úshin qolyna qalam alyp, qaǵaz betine óleń joldaryn túsirgeni baiqalady. Qyzyq siýjet. Astarly oi.
Aibergenov álemine boilasaq, «Aral jyrlary» óleńi kózge túsedi.
Shaǵalań beine tóbeden,
Áýelep ushqan aq paraq.
Aýmaǵyń toly kóp óleń,
Aidynyń fotoapparat.
Qaraqalpaq halqy teńizdiń boiyn jaǵalap, balyq aýlap kún kórgen. Qaraqalpaqstan men Aral boiyndaǵy el-jurttyń turmys-tirshiligi uqsas, aqyndar men jyrshylardan kem emes ekenin aitady. Jartasty jaryp ótetin aidynnyń asaý tolqynyn kýáger retinde sýretteidi.
Tólegenniń syni maqalalaryn oqysaq, qatal synshy, ocherkine zer salsaq, sheber jýrnalist, áńgimelerinen zerdeli sózdiń zergeri ekendigin uǵynýǵa bolady. 1962 jyly «Juldyz» jýrnalynyń № 8 sanynda «Qońyr kúz edi» atty maqalasy jaryq kórdi. Qalihan Ysqaqtyń «Qońyr kúz edi» atty povesi haqynda shyǵarmanyń tabiǵaty ashylǵanyn, úzdik shyǵarmalardyń sanatyna qosý kerektigin jazady. Ult ustazy Zeinolla Qabdolovtyń da taqyrypqa sáikes maqalasy jaryq kórgen kez edi. Bul Tólegen aqynnyń sózdi tereń túsingen qalamger ekenin dáleldei túsedi.
Tólegenniń Muhtarmen, Shámshimen myzǵymas berik dostyǵy kópke úlgi. Aibergenov poeziiasynyń áserine enip, atoi salar aqynnyń egile-tógile jyrlaýyna eliktep ósken jyrshylardyń biri – Muhtar Shahanov. Ol óz sózinde: «Tólegen Aibergenov, Shámshi Qaldaiaqov úsheýmiz erekshe dostyq qarym-qatynasta boldyq. Anam marqum 13 qursaq kótergen, sonyń ishinde menen basqasy túgel o dúnielik bolyp ketken. Neshe balańyz bar dep suraǵan adamdarǵa: «Meniń úsh balam bar: úlkeni – Shámshi Qaldaiaqov, ortanshysy – Tólegen Aibergenov, kishisi – myna Muhtar» – deitin. Muhtar Shahanov Tólegen shyǵarmalarynan nár alyp, aǵalyq aqylyn tyńdap, qasynda júrip, kóp nárseni úirengen.
1965 jyly Atyraý topyraǵynda Shámshi ekeýi saparlap kelgen sátinde, Jaiyqtyń tolqyndary áser etti me, qaidam?! Jaǵalaýdyń aq samalynan raqat kúi keshken Tólegen men Shámshiniń «Aq erke – Aq Jaiyq» atty áni dúniege keldi. Lirikalyq án. Farizanyń «Jaiyqtyń tolqyndary» men Tólegenniń «Aq erke – Aq Jaiyq» atty týyndylary Jaiyq boiyna eskertkish ornatqan, ozyq ánderdiń úlgisi boldy. Apyr-ai, jaǵalaýǵa til bitkendei, ala dúlei sezim denemdi boilai jóneledi. Qyzdary Saltanat pen Ainar Aibergenova Atyraý topyraǵyna qadam basqan sátte, «Qazaqstan – Atyraý» telearnasy arnaiy habar túsirdi. Habarda qyzy Saltanat: «Aq Jaiyqqa ákemniń basqan izin kóreiin, ákemniń 80-jyldyǵyn esterine salaiyn», – dep keldim. Áke amanatyn arqalaǵan urpaqtyń ishki oi, jan dúniesindegi alai-dúlei sezimi.
…Iz. Urpaq sabaqtastyǵy. Jumekenniń ákesi Sabyr soǵysqa attanǵan sátte, Nájimeden qart Ashaq qumynda izin basqyzyp, qazanmen betin jaýyp qoiady. Izdi saqtaý – qarttardyń ónegesi. Tólegen men Jumeken – taǵdyrdyń tolqynynda terbelgen, taý tulǵalar ekenin esten shyǵarmaýymyz qajet.
Tólegenniń poeziiasy arqyly qazaqtyń sóz óneri biik deńgeige kóterildi. Qazaq poeziiasyna erekshe ún qosyp, ekpindi poeziianyń qalyptasýyna kúsh saldy. Sebebi, 18 býyndy óleńdi jazý, tek, Tólegen talantynyń bir qyry edi. Astarly oilardyń túp-tamyryna boilap, bútin bolmystyń kem-ketigin túzedi. Kómbeniń qupiiasyn ashyp, altyn sandyqtyń kiltin XXI ǵasyrdyń urpaqtaryna tabystady. Zańǵar shyńǵa Tólegen esimi qazyq bop qaǵylyp, kúlli qazaqtyń júreginde saqtaldy. Artynda qalǵan adal perzentteri – áke ósietin jalǵaǵan, ádebiet áleminen keiingi joqtaýshylary. Tólegen 30 jasynda ómirden ótse de, ólmes murasyn jinaqtap, bireýińde joǵaltpai bizge jetkizgen – Úrnisa ananyń tálim-tárbiesin alyp, adam qataryna qosylǵan tórt qyz ben bir uly – Aibergenovter áýletiniń tereń tamyrly tarihyn, shań basqan shejiresin jaza tústi.
«Ózgege qalai kórinetinin bilmeimin, men úshin oilaný men qiialǵa berilý búkil ómirimniń bas qyzyǵyndai sanalady. Osy az ómirimniń ishinde oilanyp ótkizgen ýaqyttarymdy óz mindetin atqaryp ótkizgen, sanaly ótken, dańqty ótken ýaqyt dep esepteimin. Sondyqtan da, men oilar úshin, oilaný úshin qanshama ýaqytym ketken bolsa da, ol úshin ómir boiy ókinbei ótemin ǵoi dep oilaimyn. Men úshin ókinishtisi sol, arzan kúlki men bolmashy lázzatqa bola jylap ketken altyn saǵattarym bolsa kerek. Men osy kúnge deiin qansha oilardy qaǵaz betine túsire bergende ǵoi, basqa úshin eleýli dúnie bolmaǵanmen, ózime kóp paidasyn tigizer edi-aý, shirkin!», – dep Tólegen aqyn óz esteliginde ómirdiń ózendei aǵyp ótkenin aýyr kúrsinispen sýretteidi. Iá, ózi aitqandai, ǵumyrdaǵy ýaqyty sanaly ári dańqty ótti. Saǵattyń tili toqtamady. Ádebiettiń altyn keni – Tólegen murasyn halqyna joldap otyr. Aqyn ǵumyrynyń esimin máńgi este qaldyrý jumystary áli de jalǵasady. Tólegenniń tuńǵiyqtai tereń, bulaqtai móldir jyrlary qazaqtai ult barda máńgi saqtalady.
Ádilbek Ómirzaqov,
Ádebiettanýshy
Atyraý qalasy.
Jaiyqtan jetken saǵynysh hat
Saǵynysh samaly aq erke Jaiyqtyń jaǵalaýynan esip turady. Óitkeni, juldyzdai jarq etip, erte sóngen Tólegenniń basqan izi bar. Jalǵyz Jaiyqtyń jaǵalaýy ǵana emes, sonaý, Alataý men Tarbaǵatai taýlarynan jetetin saǵynysh sarqyty óleń saraiynyń irgetasyn qalaýǵa kúsh saldy. «Saǵynysh» uǵymy qazaq poeziiasynda Tólegenniń óleńderinde ǵana kórinis tabady.
O, adamdar birgemin men sendermen,
Yqylasyńa eshnárseni teńgermen.
Sender meniń baqytymnyń bulaǵy,
Sender meniń darynyma jel bergen, – dep adamzatqa degen saǵynysh sálemin, perzenttik tilegin jetkizedi. Tólegenniń tula boiyna bitken bekzat bolmystyń aq paraǵy saǵynyshpen jazylyp, kúni búgingi zamannyń taraýynda jalǵasyn taýyp keledi. Kúzgi jańbyrdyń tamshysyndai jylaýyq óleńder kóbeidi. Tólegenniń tunyq jyrlarynda áýezdi ún estildi. Tuǵyry berik shyǵarmalar ánge suranyp turǵandai bolady. «Qulaqtan kirip boidy alar, ásem án men tátti kúi», – dep hakim Abai aitqandai, Tólegen aqynnyń jyrlary keleshekte ándermen astasqan shyǵarmalar bolady dep, ósiet qaldyrǵandai keiip tanytady.
Rýhani suranys degen uǵym bar. Rýhaniiattyń jarshysy – aqberen aqyndar men qarymdy qalamgerler. Joiqyn jarylystai qazaq poeziiasyna erekshe lep ákelgen Tólegen soiqan talanttardyń sanatyna qosyldy. Qazaqtyń kórnekti aqyny Fariza Ońǵarsynova: «Talantty bolý qaýipti – talantsyzdardyń ishinde», – degen eken. Talanttar tasada qalady, talantsyzdar tórdi ańsaidy. Tórdi ańsaǵan qaýymdy Tólegen poeziiasy túp-tamyrymen joiyp jiberetin alapat kúsh pe? – degen sanaly suraq oiǵa oralady. Tólegen óleń oqýdyń ózindik izin oqý ordasynda qalyptastyrdy. Qadyr aqynnyń óleńderinde: «naǵyz qazaqty» dombyramen sýretteidi. Al, Tólegenniń dombyrada oinaǵanyn biri bilse, biri bilmeidi.
«Aqyn – ult bolmysy», – dep uǵynsaq, ulttyq boiaý, sezimniń siqyrly naqyshynan kórýge bolady.
Sen meniń ózimdi kórseń,
Turysym osy meniń.
Al, mendegi ǵalamat sezimdi kórseń
Shoshyr ediń!..
Ózindik bolmysty tórt jol óleńimen sýrettep beredi. Ǵajaiyptan órbigen tátti sezim ǵalamat sezimge ulasa jóneledi. Saǵynysh uǵymynyń qataryna sezim qosyldy.
… Kim bilsin talai kúngi tilegim ed,
Máńgilik tarqamaýy da múmkin onyń.
Iá, aqyn júregi kóregendiliktiń belgisi me?! Ras, Máńgilik Eldiń tarihnamasyna Tólegen jyrlary aqyn kóńiliniń jazbalaryndai tasqa qashalyp jazyldy. Zańǵar jazýshy Á.Kekilbaevtyń: «Aqiqattyń mekeni – júrek. Oǵan keńistiktegi eren bolmysty túgel syiǵyzýǵa bolady», – degen kórkem oidyń astarynda jatqan ulaǵatty sózi bar.Tólegen poeziiasy – óleń súier qaýymnyń júregine jetip jyǵylyp, irgetasyn qalady.Qazirgi qazaq poeziiasynda Tólegenniń izderi kóp. Qushtar kóńil – óleńniń aqjelkenin kóterdi. «Arman sapary», «Ómirge saiahat», «Men saǵan ǵashyq edim», «Qumdaǵy munaralar», «Amanat», «Bir toiym bar» dastandary men shyǵarmalary arqyly qazaq ádebietiniń altyn qanatyna ainalyp, el esinde qaldy. «Qumdaǵy munaralar» atty óleńder jinaǵy úshin Lenin komsomoly syilyǵynyń iegeri atandy.
Janassań janda jaz qalar,
Jarqyrai túsken jaryqtar.
Qazylmai jatqan qazbalar,
Jazylmai jatqan tarihtar.
Elimizdegi qazba bailyqtardyń jer qoinaýynda jatyp, igerilmei jatqanyn aitady. Qazaqtyń tarihyna degen alań kóńil aqyn júregin bei-jai qaldyrmaidy.Aqynnyń qoǵamdaǵy kúrmeýli máselelerdiń sheshilýi úshin qolyna qalam alyp, qaǵaz betine óleń joldaryn túsirgeni baiqalady. Qyzyq siýjet. Astarly oi.
Aibergenov álemine boilasaq, «Aral jyrlary» óleńi kózge túsedi.
Shaǵalań beine tóbeden,
Áýelep ushqan aq paraq.
Aýmaǵyń toly kóp óleń,
Aidynyń fotoapparat.
Qaraqalpaq halqy teńizdiń boiyn jaǵalap, balyq aýlap kún kórgen. Qaraqalpaqstan men Aral boiyndaǵy el-jurttyń turmys-tirshiligi uqsas, aqyndar men jyrshylardan kem emes ekenin aitady. Jartasty jaryp ótetin aidynnyń asaý tolqynyn kýáger retinde sýretteidi.
Tólegenniń syni maqalalaryn oqysaq, qatal synshy, ocherkine zer salsaq, sheber jýrnalist, áńgimelerinen zerdeli sózdiń zergeri ekendigin uǵynýǵa bolady. 1962 jyly «Juldyz» jýrnalynyń № 8 sanynda «Qońyr kúz edi» atty maqalasy jaryq kórdi. Qalihan Ysqaqtyń «Qońyr kúz edi» atty povesi haqynda shyǵarmanyń tabiǵaty ashylǵanyn, úzdik shyǵarmalardyń sanatyna qosý kerektigin jazady. Ult ustazy Zeinolla Qabdolovtyń da taqyrypqa sáikes maqalasy jaryq kórgen kez edi. Bul Tólegen aqynnyń sózdi tereń túsingen qalamger ekenin dáleldei túsedi.
Tólegenniń Muhtarmen, Shámshimen myzǵymas berik dostyǵy kópke úlgi. Aibergenov poeziiasynyń áserine enip, atoi salar aqynnyń egile-tógile jyrlaýyna eliktep ósken jyrshylardyń biri – Muhtar Shahanov. Ol óz sózinde: «Tólegen Aibergenov, Shámshi Qaldaiaqov úsheýmiz erekshe dostyq qarym-qatynasta boldyq. Anam marqum 13 qursaq kótergen, sonyń ishinde menen basqasy túgel o dúnielik bolyp ketken. Neshe balańyz bar dep suraǵan adamdarǵa: «Meniń úsh balam bar: úlkeni – Shámshi Qaldaiaqov, ortanshysy – Tólegen Aibergenov, kishisi – myna Muhtar» – deitin. Muhtar Shahanov Tólegen shyǵarmalarynan nár alyp, aǵalyq aqylyn tyńdap, qasynda júrip, kóp nárseni úirengen.
1965 jyly Atyraý topyraǵynda Shámshi ekeýi saparlap kelgen sátinde, Jaiyqtyń tolqyndary áser etti me, qaidam?! Jaǵalaýdyń aq samalynan raqat kúi keshken Tólegen men Shámshiniń «Aq erke – Aq Jaiyq» atty áni dúniege keldi. Lirikalyq án. Farizanyń «Jaiyqtyń tolqyndary» men Tólegenniń «Aq erke – Aq Jaiyq» atty týyndylary Jaiyq boiyna eskertkish ornatqan, ozyq ánderdiń úlgisi boldy. Apyr-ai, jaǵalaýǵa til bitkendei, ala dúlei sezim denemdi boilai jóneledi. Qyzdary Saltanat pen Ainar Aibergenova Atyraý topyraǵyna qadam basqan sátte, «Qazaqstan – Atyraý» telearnasy arnaiy habar túsirdi. Habarda qyzy Saltanat: «Aq Jaiyqqa ákemniń basqan izin kóreiin, ákemniń 80-jyldyǵyn esterine salaiyn», – dep keldim. Áke amanatyn arqalaǵan urpaqtyń ishki oi, jan dúniesindegi alai-dúlei sezimi.
…Iz. Urpaq sabaqtastyǵy. Jumekenniń ákesi Sabyr soǵysqa attanǵan sátte, Nájimeden qart Ashaq qumynda izin basqyzyp, qazanmen betin jaýyp qoiady. Izdi saqtaý – qarttardyń ónegesi. Tólegen men Jumeken – taǵdyrdyń tolqynynda terbelgen, taý tulǵalar ekenin esten shyǵarmaýymyz qajet.
Tólegenniń poeziiasy arqyly qazaqtyń sóz óneri biik deńgeige kóterildi. Qazaq poeziiasyna erekshe ún qosyp, ekpindi poeziianyń qalyptasýyna kúsh saldy. Sebebi, 18 býyndy óleńdi jazý, tek, Tólegen talantynyń bir qyry edi. Astarly oilardyń túp-tamyryna boilap, bútin bolmystyń kem-ketigin túzedi. Kómbeniń qupiiasyn ashyp, altyn sandyqtyń kiltin XXI ǵasyrdyń urpaqtaryna tabystady. Zańǵar shyńǵa Tólegen esimi qazyq bop qaǵylyp, kúlli qazaqtyń júreginde saqtaldy. Artynda qalǵan adal perzentteri – áke ósietin jalǵaǵan, ádebiet áleminen keiingi joqtaýshylary. Tólegen 30 jasynda ómirden ótse de, ólmes murasyn jinaqtap, bireýińde joǵaltpai bizge jetkizgen – Úrnisa ananyń tálim-tárbiesin alyp, adam qataryna qosylǵan tórt qyz ben bir uly – Aibergenovter áýletiniń tereń tamyrly tarihyn, shań basqan shejiresin jaza tústi.
«Ózgege qalai kórinetinin bilmeimin, men úshin oilaný men qiialǵa berilý búkil ómirimniń bas qyzyǵyndai sanalady. Osy az ómirimniń ishinde oilanyp ótkizgen ýaqyttarymdy óz mindetin atqaryp ótkizgen, sanaly ótken, dańqty ótken ýaqyt dep esepteimin. Sondyqtan da, men oilar úshin, oilaný úshin qanshama ýaqytym ketken bolsa da, ol úshin ómir boiy ókinbei ótemin ǵoi dep oilaimyn. Men úshin ókinishtisi sol, arzan kúlki men bolmashy lázzatqa bola jylap ketken altyn saǵattarym bolsa kerek. Men osy kúnge deiin qansha oilardy qaǵaz betine túsire bergende ǵoi, basqa úshin eleýli dúnie bolmaǵanmen, ózime kóp paidasyn tigizer edi-aý, shirkin!», – dep Tólegen aqyn óz esteliginde ómirdiń ózendei aǵyp ótkenin aýyr kúrsinispen sýretteidi. Iá, ózi aitqandai, ǵumyrdaǵy ýaqyty sanaly ári dańqty ótti. Saǵattyń tili toqtamady. Ádebiettiń altyn keni – Tólegen murasyn halqyna joldap otyr. Aqyn ǵumyrynyń esimin máńgi este qaldyrý jumystary áli de jalǵasady. Tólegenniń tuńǵiyqtai tereń, bulaqtai móldir jyrlary qazaqtai ult barda máńgi saqtalady.
Kóńil qanaty
Qazaqtyń qany aqberen aqyndyqtyń, aqjarma kúishiliktiń, suńǵyla sazgerliktiń eli ekeni barsha qaýymǵa belgili. Kezinde Tólegen Aibergenov, Fariza Ońǵarsynova bastaǵan toptyń qataryna daryndy tulǵa qosylǵan bolatyn. Ol adamgershilik pen azamattyq, aqyndyq pen qalamgerlik qabilet pen qasiet boiyna daryǵan daryndy tulǵa Meńdekesh Satybaldiev edi. Aqyn jyraýlyq poeziia men qazirgi poeziiany ushtastyrǵan serpindi ári ekpindi óleńderdi qazaqqa syilap, ádebiet álemine jańa tynyspen kelgen adýyndy qalamgerlerdiń biri. Onyń óleńderin oqyp otyrǵanda taza, názik te pákizat sezimniń adamy ekeni kórinedi de turady. Óleńderinde «kóńil» degen sóz kóp qoldanylady. Úlken oimen, aýyr muńmen órilgen óleńderiniń ózinde tapqyr oi kórinis tabady. Jem boiyndaǵy atalar amanaty men babalar ósietin qulaǵyna quiyp ósken Meńdekesh aqyn jetimdik qasiretin erte kórip, buǵanasy qatpai jatyp, aýyr jumystardy atqaryp, nátijesinde buǵanasynan aiyryldy. Alaida, aldaǵy kúnniń altyn shýaǵyna senip, keleshekten kúder úzbedi.
Aqynnyń kózin kórgen zamandastary suńǵyla oidyń iesi, qalamy qarymdy jýrnalist, parasat biiginen kóringen jaisań azamat retinde eske alyp, ziialy tulǵa retinde janyna ergen elgezek jannyń qadir-qasietin shyn uǵatyn, bir ǵana jolmen júrip jáne «Meńdekesh dańǵylyna» ainalǵanyn tilge tiek etedi. Aq Jaiyqtyń asaý tolqynyndai tebirengen Meńdekesh shyǵarmashylyq birlestiktiń shymyldyǵyn ashýda, kóshbasshylyq qalybyn kópshilikke tanytyp, janyna joiqyn jarylystai talanttardy jinady. Bul «Jas dáýren» uiymy edi… Uiym músheleri qatarynda F.Ońǵarsynova, N.Ájiǵaliev, Q.Júsip, A.Ershýov, t.b jas daryndar óleń aidynynda aq jelkenin kóterdi. Otyz jetiniń zulmat jyldarynda dúnie esigin ashyp, keiin balalyq shaǵyn surapyl soǵys jalmaǵan Atyraýlyq Marat Otaraliev pen Meńdekesh Satybaldievtiń óleń atty kieli ónerdi qolǵa alýǵa jaryq juldyzdai aǵyp túsken Tólegenniń áseri boldy.
«Búlindi qala sarnap, dala sarnap,
Bizdiń de shytyrlady qara shańyraq.
Bireýdiń jary qaldy tas qushaqtap,
Bireýdiń qaldy artynda anasy ańyrap», – dep balalyq shaǵy soǵys kezinde ótken aqyn sol kezeńdegi jetimdiktiń taqsiretin sýretteidi. Alaida, óleńde muńdas, syrlas, taǵdyrlas talant ieleri orda buzar otyzdyń sheńberinde ǵumyrlary kúrt úzildi.
Átteń..! Tek, tula boiyńdy tumandai jaýlaǵan, ózekti órtegen ókinish óńeshińnen shyǵatyndai bolady. Ol «Armanym» atty óleńinde:
…Dariǵa sonda,
qońyraýy bolyp,
Kúnge bettegen kúimeniń,
Naizaǵai tektes
tilgilep ótsem,
kókala bulttar túidegin.
Álemde buryn
birde-bir pende,
Tartpaǵan dámdei tamsantyp,
Artymda meniń
Quiqyljyp jatsa,
Topan da topan kúilerim.
Asqaq armannyń arǵymaǵyna mingen Meńdekeshtiń beimaza kóńili, qiial-ǵajaiypqa selkeý túspes senimi, bolashaqtaǵy mol murasynyń meilinshe oqyrman qaýymnyń kóńilinen shyǵaryna kámil bolýynan týǵan óleń joldary quddy eskertkishtiń irgetasyn qalap ketkendei keiip tanytady. Meńdekeshtiń álemi – teńizdegi daýyl kezinde kók aspannyń tórine tizbekteler shańq-shańq etken shaǵalalardyń sanatynda emes, ulylyǵy men kishiligin teń ustaǵan kemeńgerliktiń zor úlgisi edi.
Shámshi Qaldaiaqov pen Tólegen Aibergenovtiń Atyraý, Mańǵystaýǵa barǵan saparlary qazaq mádenietinde altyn árippen jazylatyn bolǵan. Qos darynnyń týdyrǵan dúniesin qulaqtaryna quiǵan qaýym basyn shaiqap tańqalady. Keremet kezdesýler men tańdai qaqtyratyn oqiǵalardyń qaq ortasynda júrip, negizgi uiytqysy – Meńdekesh Satybaldiev bolǵan kórinedi. Oblystyq radio men gazet arqyly oblys jurtshylyǵyna tanylyp, arasynda ǵana respýblikalyq gazetterge maqalasy jariialanyp júrgen Meńdekesh óleń atty bosaǵany keiin attady.Kókireginde móldir bulaqtai tógilgen jyr joldaryn Tólegenniń altyn qulyppen ashyp jibergen soń týǵan, saǵynysh sazy men júrek tebirenisin qozǵaityn qadaý-qadaý jyr joldary poeziia patshalyǵynyń keń saraiyn ashqyzdy. Saf sarqyttai, kómbeniń qupiia qazynasyndai jyr bulaǵy shólirkegen qaýymdy sýsyndatty. Meńdekeshtiń qai óleńin alyp qarasańyz da, áýeli ómirge degen qushtarlyq, keibir tusynda mindetti túrde muń jatady. «Kóktem» degen óleńinde:
Kóktemniń mynaý aldynan shyqtym júgirip,
Keýdemde bir sát qanatyn qaǵyp myń úmit.
Dúnie tutas ainalyp ketti bazarǵa,
Alymsaq arman bazarǵa tartty kúbinip, – deidi de, aiaǵynda, «qairan kóńilimdi qaiteiin, átteń, men ylǵi óstip júre bermeimin» degenge keltiredi. Óziniń qyrshyn ketetinin, ómiri tym qysqa bolaryn boljap jazǵan sekildi.
Kóp uzamai basqa qyzmetterge shaqyrtýlar túse bastady. «Mádeniet jáne turmys» jýrnalynyń jaýapty hatshysy bolyp taǵaiyndalyp, baspasózdegi ornyn zańǵar biikke kóterip, oqyrmandaryna ózekti ári tanymdy maqalalar syilady. Aqyn ómirindegi shabytty kezeńderdiń biri boldy. Ádebiettegi aǵa býyn men qatarlastarynyń top ishinen izdeitin, altyn táj kigizetin qalaýly azamatyna ainaldy.
«Jalyn tarttym jel qanat báigi atynyń,
Albyrt týǵan tentekke qaida tynym?!
Tejemedim tizgindi, qairan júrek
alyp-ushyp qadaidy Aiǵa týyn», – dep kezinde shyǵarmashylyǵyna joǵary bergen Ǵafý Qaiyrbekovke arnaǵan óleń joly tuǵyry berik, qazynaly jyrlardyń jalǵasy ekeni belgili.
Alashtyń aqiyq aqyny Fariza Ońǵarsynova óz esteliginde: «Shildeniń 20-sy kúni ǵoi deimin – kabinetime Meńdekesh keldi. Ústinde aq kóilegi bar. Ózi el jaqqa is-saparǵa baryp, kóńildi oralǵan beti eken. Sodan 1-2 ai buryn Meńdekeshtiń úiinde otyryp, ekeýmiz ádebiet máselesi tóńireginde kelispei, aqyry «dúrdaraz» kúide men ketip qalǵam. Bul joly ekeýmiz de túk bolmaǵandai jarqyldap áńgimelese kettik. Biraz otyrdy. Ótken-ketkendi eske aldyq. Bul meniń Meńdekeshti sońǵy ret kórýim eken. Birer kún ótkende Meńdekesh aýrýhanada jatyr dep telefon soǵyldy. Aqushtap ekeýmiz taksi alyp, bardyq. Ishke kirgizbeidi. Kúnde ertemen jáne jumystan keiin Amankeldi men Komsomol kósheleriniń buryshyndaǵy aýrýhananyń aldynda dos-joldastary bolyp, turyp-turyp ketemiz. Qinalyp jatqanyn sezip, ishtei egilemiz. Biraq, qoldan keletin eshteńe joq. 2 tamyz kúni tańerteńgi 7-de ádettegidei alyp-ushyp aýrýhanaǵa kelsek, jym-jyrt…
Qazaq poeziiasynyń kóginen taǵy bir jaryq juldyz aǵyp ótti», – dedi.
Iá, «Azyraq bolyp ortańda, kóńilińde tursam kóbirek», – dep ómirdiń san taraýly joldaryn sanaǵa quiǵan Meńdekesh aqynnyń mereii eselene bersin degen tilek bar.
«Jaqsyny kórdim –
Jaramsaqtarǵa aldanǵan,
Jamandy kórdim –
Jaqsynyń atyn maldanǵan.
Baqytty kórdim –
sońynda buqqan qaiǵysy…
Ne kórmeidi adam
osynaý jalpaq jalǵannan?!
Batyrdy kórdim –
Taǵdyrdyń shalǵan úsigi,
Aqyndy kórdim –
Qashalǵan tastan músini…», – dep Meńdekesh aqyn jyrlaǵandai, qairan qazaǵymnyń tirshiliktegi jaqsylyǵyna súisinip, jamandyǵyna kúiingen aqyn bolmysynyń kenetten qashalǵan músinge ainalǵanyn baiqaýǵa bolady. Al, bul sáýegeilik pe? Taǵdyr ma?
Aqyn esimin ardaqtaý maqsatynda Atyraý qalasynyń ortalyq kóshesi men týǵan jeri Jylyoi topyraǵynda mekteptiń aty berildi. Oqyrmany saǵynǵan, elin armanda qaldyrǵan Meńdekesh aqynnyń 2017 jyly atalyp ótiletin 80-jyldyq mereitoiy qarsańynda respýblikalyq dárejedegi músháira altyn besiginde ótetin bolsa, aqyn rýhyn terbeter igilikti shara bolary sózsiz.
Ádilbek Ómirzaqov,
Ádebiettanýshy
87782456020, Atyraý qalasy.
