Foto: abaialemi.kz
Bul esimdi estigenniń ózinde júregim eljirep, ózgeshe kúige túsemin. Muhtar Áýezov bizge abaitanýdan dáris oqydy. Alǵashqy sát... Keń dárishanada stýdentter tolyp otyr. Adam áli tolastar emes. Fakýltet stýdentteri túgel jinalǵandai. Surastyra kelsek, basqa oqý oryndarynan da kelgen jandar bar siiaqty. Bir kezde esikti aiqara ashyp, tórtbaqtaý kelgen tolyq deneli qara tory kisi «Sálemetsizder me?» dep kirip keldi. Bárimiz japa-tarmaǵai tik turyp qarsy aldyq. Jailap qana yrza kóńilmen «Otyryńyzdar» dedi. Bas keskini múlde bólekteý, eshkimge uqsamaityn jan eken. Bala kóńilmen jarqyraǵan mańdaiyna kózim túse berdi. Ol kisi sál ǵana jymiyp aldy da «yha, yhalap!» turyp, Abai dana týraly tolǵai bastady. Úni meilinshe jaǵymdy, qońyrqai eken. Toqtaýsyz, tolassyz, sonshama áserli sóileitin kisini tuńǵysh ret kórýim. Únsiz qulaq qoiýdamyn. Baiqaimyn menen basqalar da úzdige tyńdap otyr. Uly Abaidyń ómiri, óleńderi týraly mektep qabyrǵasynda da oqyǵanbyz. Onyń báriniń atústi ótken sabaqtar siiaqty bolǵandyǵynan ba, nemese ózimizdiń yqtiiattap nazar sala almaǵandyǵymyzdan ba, Abaidyń munshalyqty ǵajaiyp tulǵa ekenin endi ǵana bile bastadyq. Abai óleńderin jatqa aitatyn adamǵa tańǵala otyryp, ondaǵy maǵyna arqalap turǵan árbir sózdi, sóz úiirlerin taldap túsindirýine tánti bolatynbyz.
Muhańdy alǵash kórgen kúnnen bastap, biz ol kisiniń dáristerinen qalmaýǵa tyrystyq. Ol kisiniń keskin-keipinde, úninde, sóz sóileý maqamynda adamdy arbap alar qasiet baryn birtindep bile bastadyq. Árbir dárisi ótken saiyn ózi tógildirip, tamsana sóz etetin uly Abai beinesin tanyp, kózimiz ashylǵandai bolatyn. Tipti keide Muhańdy Abaidyń ózimen salǵastyryp, ol kisi kirip kelgende Abaidyń ózi engendei áserlenetinbiz. Uly aqyn óleńderin sonshama berilip, tógildire jatqa aitqanda, ol shýmaqtar onyń óz júreginen, óz keýdesinen shyǵyp jatkan dúniedei kórinetin. Tek bul óleńder ómirdiń qandai sátinde, neni meńzep jazylǵanyn taratyp taldai bastaǵanda Abaidyń alyp tulǵasy keskindelip shyǵa bastaityn.
Keide jeke óleńderdiń mánin, maǵynasyn taldai kele, ony Pýshkin, Lermontov, Býnin týyndylarymen bailanystyryp, tipti oi aǵymymen álemdik ádebiet tarlandaryn sharlap, shyǵandap shyǵyp ta ketetin. Sonyń bárinen de birinen-biri týyndap jatatyn úzdiksiz danalyq oilar jalǵasyn sezinip otyratynbyz. Biz Muhańnyń dáristeri arqyly Abaidy ǵana tanyp qoiǵanymyz joq, búkil álemdik ádebiet pen mádenietke jol ashqandai edik. Bala kezimizde kemel qariialardy kóp kórip em. Solardyń «kóziń ashylsyn, qaraǵym!» deitin batasyn kóp estitinmin. Shamasy eldiń kózin ashý degenimiz osyndai-aq bolar. M. Áýezov dáristerin tyńdai-tyńdai búkil qazaq balasynyń kózi ashyldy dep aitýǵa bolar.
Muhań sheshen sóileitin. Sheshendigi dilmárlikten emes, alýan túrli derekterdi qazaqtyń kesteli sózderimen kómkerip otyrýynan baiqalatyn. Ol kisi sóilep turǵanda shybynnyń yzyńy ǵana bilinetin. Sózin bólýge bolmaityn. Bir joly Muhańnyń qatty keiigen túrin kórip shoshynǵanym bar. Tógilip dáris oqyp turǵan bir tusta art jaqta otyrǵan stýdentter ortasynan oqys kúlkini qulaǵy shalyp qalǵan ustaz sózin kilt úzip birtúrli totyǵyp, toqtap qaldy. Anyqtap qarasam óziniń «Abai joly» epopeiasyndaǵy Qunanbai, Abai, Orazbailardyń beinesin sýrettegende únemi qoldanatyn «qanyn ishine tartyp surlanyp» deitin sóz oramyndaǵydai tútigip, totyǵyp ketken eken. Álgi bir-birine qaljyń aityp, oqys kúlgen qyz ben jigitke tútige qarap: «Qaraǵym, qandai mamandyqty tańdap kelgenińdi bilemisiń. Qazaqtyń júregimen, ózimen tikelei bailanysty dúnie ǵoi onyń tili men ádebieti. Sonyń búge-shúgesin túgel boiǵa darytatyn úlken bilim ordasy – Qazaqtyń ýniversitetine kelip otyrsyńdar. Musylman balasy meshitke igi nietpen, imandy júrekpen, taza oimen arylyp shyǵardai enetin bolsa, filologiia fakýltetiniń stýdentteri de osynaý dárishanaǵa sondai oimen, senimmen kelýi tiis. Bul jerge adam ilim izdep keledi, baska qylyqqa oryn jok. Biraz tolǵanyp turdy da, úzilip qalǵan dáristi ary karai jalǵastyryp áketti. Sodan keiin Muhań sóilep turǵanda bir de birimiz bóten qylyq kórsetpeitin boldyq.
Eseiip, egdelengen saiyn árbir is, tirlikti bastar aldynda uly ustaz beinesi únemi kóz aldymda turady. Ol ustazdyǵyn máńgilikke qaldyrǵandai.
Ómirzaq Aitbaiulynyń "Tilǵumyrlar" kitabynan
