Foto: infohub.kz
16 jeltoqsan – Qazaqstan Respýblikasynyń Táýelsizdik kúni. Búgingi aqyndar Táýelsizdikti qalai jyrlap júr? Táýelsizdik degen qasterli uǵymdy kim qalai dáriptep túr? Osy suraqtardyń jaýabyn izdep, Ult.kz tilshisi qazirgi aqyndardyń ólederine sholý jasap kórdi. Sonymen, Top-7 óleńdi usynamyz.
Táýelsizdik týraly jyr degende aldymen oiǵa Muhtar Shahanovtyń óleńi oralatyny sózsiz. Esterińizde me, barlyq bala mektepte «Sál aialdap, taǵzym etpei bul alańnan ótpeńder» dep jattap óstik. Iá, Shahanov Táýelsizdikti kóp jyrlaǵan, alaida «Jeltoqsan alańy» degen óleńi 1986 jylǵy alańdaǵy oqiǵany óleńmen órip, kóz aldyńa alyp keledi. Ásirese, «Erte eseigen arý qyzdy shashtan súirep, tepken jer» degen joldary júrekti dir etkizip, deneni titirkendiredi. Sonymen, atalǵan óleńdi taǵy bir tolyq oqyp kórelik:
Jeltoqsan alańy
Sál aialdap, taǵzym etpei bul alańnan ótpeńder.
Jeltoqsanda yzǵyryqtan titirkenip kók pen bel,
Bul jer, qalqam, asqaq rýh jarylysy ótken jer,
Qaita oianǵan ult namysy qyzyl qanǵa bókken jer,
Erte eseigen arý qyzdy shashtan súirep, tepken jer,
Jatty munda esten tanyp kúzge ainalǵan kóktemder.
Alań shetin qorshap turǵan shyrshalarǵa alakók,
Jas búldirshin, sezimińdi janar etip qarap ót.
Sol aradan satqyndyq ta elesteidi qara bet,
Qara bettiń kóbi búgin dara tulǵa, dara bet.
Jas búldirshin, muz qursanǵan shyrshalarǵa qarap ót,
Zamanyńnyń jeńisi men jeńilisin sanap ót.
Ulttyń baǵy janar ma eken has tulpary, nary joq,
Kemsitpekshi «jeltoqsannyń jalań aiaqtary» dep.
Joq!!
Keshegi syn saǵatta kókireginde janyp ot,
Turǵan solar aiaz sorǵan qyzyl bettiń ary bop,
Dáýiriniń taýyǵyna shashylǵan tary bop.
Tirliktegi ár isińniń jańǵyryǵy bolady
Bul tabiǵi jasyryn zań ózgerissiz qalady,
Sol zańǵa seni baqyt, ne sor izdep tabady.
..Dúnieni dúr silkintken jas tolqynnyń sanaly
Dańqyn eshkim, eshkim búrkei almas.
Ony da eske salady
Jeltoqsannyń bas alańy, qaisar rýh alańy.
Muhtar Shahanov
Al aqyn Aqberen Elgezektiń «Zańdylyq» atty óleńi kerisinshe, búgingi táýelsiz eldiń baianyn, zańdylyqtaryn sýretteidi. Onyń «Tulpar minez, suńqar bolmys, Alashtyń, Pyraqtaryn pir tutýy zańdylyq!» degen joldary qazaq halqynyń asaý minezin, eshkimge baǵynbaityn bolmysyn dál sýrettegendei. Táýelsiz eldiń táýelsiz azamattaryna ne zańdylyq ekenin oqyp kóreiik:
Zańdylyq
Bar álemge sáýle shashsa ǵajap Kún,
Jańa tynys alyp keler tań kúlip.
Olai bolsa, altyn júrek Qazaqtyń,
Tańbasynan Kún shyǵýy zańdylyq!
Jaryp shyǵyp tas túnegin azaptyń,
Shańyraqtan nur saýlasa, tań bolyp.
Áz-dúniege ǵashyq bolǵan Qazaqtyń,
Kiiz úidi súiýi de zańdylyq!
Arasynan soǵys penen talastyń,
Jeńimpaz bop shyǵatuǵyn pań bolyp.
Tulpar minez, suńqar bolmys, Alashtyń,
Pyraqtaryn pir tutýy zańdylyq!
Oi naizasyn jarqyldatsa jasyn qyp,
Bir túiir sóz jarqyraityn sham bolyp.
Úilesimdi tabiǵatqa ǵashyq ult,
Gúldi órnekti súiýi de zańdylyq!
Kiesindei baqyt penen azattyń,
Tóbesinde jainap tursa sam tunyp.
Táńirisin súietuǵyn qazaqtyń,
Zeńgir kókti súiýi de zańdylyq!
Kúndi kútken meken etip tań astyn,
Kókeiinde «derbes!» sózi jańǵyryp.
Perishtege ǵashyq bolǵan Alashtyń,
Qyran qusty súiýi de zańdylyq!
Shaharlaryn abat qylyp, jasyl qyp,
Keleshekke kósh túzegen máńgilik.
Kóktegendi kóksep júrgen asyl ult,
Aspan túsin tańdaǵany zańdylyq!
Qursaýynda myń bulqynyp tozaqtyń,
Bas alańdy jeltoqsanda qan qylyp.
Jamandyqqa jany bóten qazaqtyń,
Aman qalyp, ósýi de zańdylyq!
Alty qurlyq, san kórshimmen jarastym,
Bári maǵan bas shaiqaidy tań qalyp.
Jeńimpazdyq tarihy da Alashtyń,
Qaitalanyp kelýi de zańdylyq!
Aqberen Elgezek
Búgingiń lirik aqyny atanyp ketken Erlan Júnis elimiz Táýelsizdik alǵan kezde 6 jasta bolǵanyn, bala bolsa da kókeiine kóp nárseni túigenin bir ǵana óleńmen kórsete alady. Onyń «Meniń atym – Táýelsizdik» degen jyryn oqysańyz, baiandalǵan oqiǵanyń bárine eriksiz bas iesiz.
Meniń atym – Táýelsizdik
...Alyp qorǵannyń qulaǵanyn kórdim,
Nebary alty jasymda,
Alyp tulǵalar jylaǵanyn kórdim,
Bastaryn súiep ǵasyrǵa.
Alyp taýlardyń shaiqalǵanyn kórdim,
Alty jasymda sony uqtym:
Alyp sózderdi aita alǵanyn kórdim,
At tóbelindei halyqtyń.
Alyp kitaptar toryqqanyn kórdim,
Sol sátte-aq odan bezingem,
Alyp oilardyń qoryqqanyn kórdim,
Eń bir názik sezimnen.
Alyp saǵattar toqtaǵanyn kórdim,
Ólshendi ýaqyt jańadan,
Alyp júrekter aqtalaryn kórdim,
Alty-aq jasar baladan.
Alyp qurlyqtar teńselgenin kórdim,
Temir buǵaýlar tozǵasyn,
Alyp zańdardyń kemseńdeýin kórdim –
Imperiianyń kóz jasyn!
Alyp muhittar tolqyǵanyn kórdim,
Bir tamshy sýǵa bailanyp,
Alyp tájderdiń balqyǵanyn kórdim,
Eltańbalarǵa ainalyp.
Alyp músinder qiraǵanyn kórdim,
Sulaǵan jaýdai jebeden,
Alyp sanalar jinalaryn kórdim,
Turǵyzý úshin jańa álem!
Quryshtardyń da shirigenin kórdim,
Sen bosa, bolat, tas egil!
Temir shymyldyq túrilerin kórdim,
Sahnaǵa shyqty jas ómir!
Alty jasymda!
Jylaǵan joqpyn, suraǵan joqpyn anamnan,
Sol kúni jańa ánuran aityp oralǵan,
Sol túni nege uiyqtamai maǵan bir ańyz aityp shyqqanyn
Ul jaily Kúnnen jaralǵan.
Túsinbesem de tyńdaimyn,
Onsyz da ony jesirlik salǵan jasytqan edi muń-qaiǵy...
Kóziniń jasy sóilegen túndi uqpasam da,
Ańyz unaǵan Jaralǵan Kúnnen Ul jaily!
Degen de shyǵar «bodandyq jaily bilmesin»:
Sen túsin, dáýir, sonaý bir qandy jyl keshir!
Tarihtan dáris oqityn meniń anashym orta mektepte
Ulyna biraq aitpapty kisen, quldyq pen túrme búrgesin.
Erlikti aitqan, úiretpedi ol ezdikti,
Ustatqan qalam, ustatpady ol kezdikti,
«Qulynym, seniń tarihyń basqa» degen tek,
Ol, bəlkim, menen Sóz kútti!
Al búgin, endi, Tarihty ózim bilemin,
Joldardy sezem jonarqammenen myńjyldar ótken uly elim.
Ulylyq jaily oilaidy basqa,
Jap-jas shaq
Uly qorǵandardyń kúireýin kórgen júregim –
Alty-aq jasynda aqyryn kórgen alyptyń! ...
Táýelsizdik she?
Ol – meniń tegim, uldaryma ony daryttym.
Táýelsizdik – men, ol – meniń asqaq ańyzym,
Bolmysy ol uldyń ózińnen týǵan, Jaryq Kún!!!
Erlan Júnis
«Saǵan jetý qiyn bolsa qanshalyq, Saqtap turý qiynyraq odan da!». Bul Táýelsizdikke qatysty aitylǵan eń bir aýyr, eń bir shyndyq, eń bir názik joldary ekenin ras. Dál bulai tek Qalqaman Sarin ǵana jyrlai alsa kerek. Aqyn «Táýelsizdik» atty óleńinde onyń qúny eshteńemen ólshenbeitinin dáleldeidi.
Táýelsizdik
Erkindigim. Qasiettim. Qasterlim.
Óziń barda ózegimde joq sher muń!
Keshe seniń kelbetińdi arman ǵyp,
Bodanyna buǵaýlandyq basqa eldiń.
Babalardyń basyn tigip báigege,
Analardyń janaryna jas berdiń!
Ýa, Erkindik, qosh keldiń!
Ózegimdi órtke oraǵan qoǵamda,
Óz úiime ózim ógei bolam ba?!
Alshań basyp júre almasa alty alash Azattyǵym!
Qadiriń de joq onda!
...Saǵan jetý qiyn bolsa qanshalyq,
Saqtap turý qiynyraq odan da!
Alla bergen azattyqtyń ár sáti
Amanat qoi Maǵan, Saǵan Oǵan da!
Saiasatqa sermei almai semserdi,
Ezgi kúnge teri qyldym eńsemdi!
Jeltoqsanda jalyn atyp jastyǵym,
Qursaý bolǵan temir qoǵam teńseldi!
Este dańqy qyrshyndardyń qaldy ma,
Seksen alty erligim be-ei, eń sońǵy!?
Ýa, erkindik, Qunyń nemen ólsheńdi!?
Ýa, erkindik! Qunyń nemen ólshendi?!
Seni kóksep Bozdaqtarym ólse óldi!
Sensiń meniń eń ǵajaiyp óleńim,
Eń shýaqty, Eń shyraily, Eń sherli!
Ár tańyńdy súiinshilep turaiyn
Qudai bergen ǵumyrymda ólsheýli!
Qalqaman Sarin
Al aqyn Álibek Shegebai Qairat Rysqulov bolyp jyrlaidy. Onyń «Qabirden hat» atty óleńi qairattyń ishki monologyn sýrettep, batyrdyń sol kezdegi keshken kúiin jyrǵa qosqan eken. Óleńniń bir jolynda «Jeltoqsanda erip ketken aq qarmyn» dep batyrdyń qysqa ǵumyryn bir-aq jolǵa syidyra alypty.
Qabirden hat
(Qairat Rysqulbekovtyń monology)
Armansyzbyn, Ajalsyzbyn, Azatpyn,
Mendegi muń ǵajap ári azap muń.
Ultym úshin ultaraqpyn,
Az deseń, Súiegimmen, sútimmen de Qazaqpyn!
Kókbóriniń sińirindei sirimin,
Sol úshin de ajalsyzbyn, tirimin.
Shyndyq úshin qurbandyqqa shalynyp
Shyryldaǵan qulyndardyń birimin.
Talai-talai tonaldym da taptaldym,
Ózimdi-ózim joǵaltýǵa shaq qaldym.
Kók kóilekti kóktemde týylyp
Jeltoqsanda erip ketken aq qarmyn.
Kúńirense ún shyǵady kórden de,
Shertilmegen sherim qansha shermende.
Óz tilińde ómir súrip,
Sonan soń,
Ne jetedi óz tilińde ólgenge.
Men surasam – teńdigimdi suradym,
Teńdigimniń kemdigine jyladym.
Ai kúzetip Arý súier jasymda
Men ajaldyń qushaǵyna quladym.
Kek alatyn káriden de, jastan da,
Qý tirshilik qupiiasyn ashqan ba?!
Baýyr qaldy ózegine órtenip
Ana qaldy sútin saýyp aspanǵa.
Táýelsizdik – Qazaq úshin ǵajap qut,
Ǵajap qutqa júrmeidi endi mazaq túk.
Bóri minez Babalardyń armany –
Ainalaiyn, altyn qanat – Azattyq!
Saǵan qurban jastyǵym da, janym da,
Saǵan qurban atpai qalǵan tańym da.
Tereńdigi qabirden de tereńdeý
Meniń qaiǵym – Qazaǵymnyń qanynda!
Álibek Shegebai
Táýelsiz eldiń taǵy bir aqyny Almat Isádil «Qazaqstanym» atty óleńinde talai arystan azamattar eldiń bolashaǵy úshin basyn báigege tikkenin aitady. Qazaqstyń basynan nebir nárseler ótkenin sýrettei kele, Táýelsiz eldiń boiyńda seniń asqaq rýh, dara kúsh baryn jyrǵa qosqan.
Qazaqstanym!
Bir Alla atty teńdessiz ǵajap Ustanyń,
Boiyna jiǵan imani tazalyq nárin.
Tórińe qansha tónse de qara dushpanyń,
Bolashaǵy úshin bastaryn báigege tigip,
Qorǵady seni sert berip san Arystarym –
Qazaqstanym!
Tóndirip taǵy basyńa qara bulttaryn,
Tarihtan bilem ultymnyń jan aýyrtqanyn.
Urpaqtaryńnyń bylǵaǵan balalyq shaǵyn,
Qariialardyń urlaǵan danalyq shamyn,
Zamandar da ótti-aý, jatatyn tonalyp baǵyń –
Qazaqstanym!
Ómir-ózenniń bulqynǵan doly aǵystaryn,
Eleń de qylmai, eńkeimei, alaburtpadyń.
Qap-qara jerge qyp-qyzyl kóp aǵyp qanyń,
Aqyryp teńdik surap eń, Alashyńdy aityp,
Aqyry kelip qolyńa jalaý ustadyń –
Qazaqstanym!
Bosatyp tordan, zaryqqan dala qustaryn,
Aldyńnan atty nur shashyp, aǵaryp tańyń.
Sonyń úshin de qolyma qalam ustadym...
Júregimmenen júremin únemi sezip,
Boiyńda seniń asqaq rýh, dara kúsh baryn –
Qazaqstanym!
Almat Isádil
Aqyn Baýyrjan Qaraǵyzuly saiasattyń zardaby tigen sol zamandardy «soqyr zaman men aqyr zamanǵa» teńeidi. Onyń «Qazaq» degen óleńi júregi elim dep soqqan árbir azamatty bei-jai qaldyrmaityny sózsiz. «Adyra qalǵyr aram pyiǵylǵa aq jebe bolyp atyldym!» degen bir ǵana joldyń ózi aqynnyń ótkenge degen ókinishin kórsetedi eken.
Qazaq
Alpys eki tamyrymda oi balqyp,
Óleń ańqyp ózegim.
Keshegimniń kúlgin sáýleli izderin,
Búgingimniń kúrsinisinen izdedim.
Kókiregimde aq raýshan búr jaryp,
Bir Allaǵa júgindim.
Saitan bilegen sanaǵa ishtei duǵa oqyp,
Kúnáli isine úgildim.
Tumannan tunǵan tamshydai móldir bolsa da,
Kirpikke aýyr muń ildim.
Keshe…
Keýdemde Kún tutylyp,
Janarymda Ai qorǵalap.
Kómeiimde únim tunshyǵyp,
Samaiymnan sorym sorǵalap,
Tańdaiymda Tilim buralyp,
Jylt-jylt etken jyltyr sózben maqtalyp,
Ózimnen shyqqan sasyqtyń sybyrymen sottalyp,
Arsyz saiasat arly janymdy shainaǵan!
Ádet-ǵurpym ámirine taptalyp,
Ańǵaldyǵymdy ailasyna bailaǵan,
Túisigimdi túrmesine qamaǵan!
Kúlip turyp, kúńirentip,
Qasietimdi qanaǵan –
Ei, táýbásiz totalitarlyq tor qoǵam,
Imansyz ideologiiańa túkirdim,
Ibaly jurtty arbaǵan!
Qyzǵanyshtyń jiren deminen jaralyp,
Meniń Ulttyq Ar-Namysymdy qorlaǵan,
Seniń saiqal saiasatyńnyń shatasy ––
Qyzyl jaǵaly itaqaiyn aitaqtap,
Obalymnyń bet aýyzyn qanatqan,
Bozdaqtarymdy talatqan.
Kóz aldymda kózin ýqalap jetim muń,
Ótkenimde óshim ketip, Ókindim!
…Baq tilep myna nurly da nurly ǵalamǵa,
Bataly baitaq dalamda,
Qudaimen ǵana dos bolyp,
Sabyrym tunǵan sanamda –
Men – Qazaq degen aqynmyn!
Segiz qyrly ótkir sózimmen
Adyrnasyn tartyp aqyldyń,
Adyra qalǵyr aram pyiǵylǵa aq jebe bolyp atyldym!
…Azattyq!!! dep appaq tilekpen,
Uly dalalyq júrekpen,
Abaqtydan aiqailaǵan arymmen;
jeltoqsannyń qar-muzyndai yzǵarly –
qan sasyǵan san ǵasyrdyń tabymen;
kókshil túnde kókke umsynǵan Táńirli –
Kók bóriniń zarymen;
jan dúniemniń jasyn jańbyryn seldetip…
Soqyr zaman men Aqyrzamannyń arasyn,
Óleńimniń mýzykasymen terbetip,
Jalap jazyp, júregimniń jarasyn,
Elim degen esti úmitke eljirep,
Kók bairaǵym jelge qarsy jelbirep!
Aýyzymda alasuryp qyzyl til,
Táýelsizdigime súiinip,
Tańdaiymmen tabynyp,
Mańdaiymmen iilip,
Qan maidanda qanym sińgen topyraǵymda tebirenip,
Ýai, Ádilet!
Aldyńda Teńizdei tolqyp sóiledim!!!
Baýyrjan Qaraǵyzuly
Ázirlegen
Aqbota Musabekqyzy
