Ómir joly kinoǵa bergisiz Tuńǵyshbai

Foto: baq.kz

Tuńǵyshbai Jamanqulov (Ál-Tarazi) — qazaq teatry men kino óneriniń ardageri. Akter, rejisser jáne pedagog retinde ol kóp jyldar boiy óner alańynda jumys istep, elimizdiń mádeni ómirinde óz tańbasyn qaldyrdy.  Ult.kz tilshisi bolmysy bólek, ómiri shytyrmanǵa toly Tuńǵyshbai Jamanqulovtyń óner men ómir jolyn zerttep kórdi. 

Ómirbaiany men óner joly

Tuńǵyshbai Qadyruly Jamanqulov 1948 jyly 2 qazanda Jambyl oblysy, Baizaq aýdany, Abai aýylynda dúniege kelgen. Akterlik óner jolyn stýdenttik kezinen Qazaq drama teatrynda bastady. 1993-2001 jyldary osy teatrdyń direktory ári kórkemdik keńestiń tóraǵasy boldy. Ol «Tamasha» kontserttik ujymynyń alǵash uiymdastyrýshylardyń biri. 1979 jyldan Qazaq ulttyq óner akademiiasynda akterlik sheberlik boiynsha sabaq berip, jeke kýrs júrgizedi.

Aktetrdiń ózi ónerdegi joly ońai bolmaǵanyn aityp, “Keiipkerlerimniń ǵumyryn keshtim, ómirin súrdim”-deidi. Ol “Egemen Qazaqstan” gazetine bergen suhbatynda óner jolyna qalai kelgenin aityp bergen. 

“Kitap oqýǵa qumartyp, poeziiaǵa áýeii boldym. Mektepte júrip ánge, dombyraǵa áýestendim. Tipti kanikýl kezinde aýyldyq klýbta ártis te bolyp áýrelendik. Odan buryndary, árip tanymai turyp ta, kirásin shamnyń alakeýim jaryǵynyń ainalasyna jinalǵan atam-ájem, áke-sheshem jylap otyryp tyńdaityn ertegi-qissa, jyrlardy oqityn ákemniń de kóz jasyn syǵyp otyryp ándetetini esimdi alatyn. «Dariǵa-qyz», «Myń bir tún», «Rústem-dastannyń» shym-shytyryq ýaqi­­ǵalary uiyqtap ketken meniń shymshymdap túsime sapar shegetin. Biraq ónerge baram dep shyndap oilamadym. Ákem temirjolshy bolǵandyqtan ba, tehnikalyq mamandyqty kóbirek oilaýshy edim. Máskeýdegi Baýman atyndaǵy joǵarǵy tehnikalyq oqý ornyna túsýdi armandadym, kosmonavt bolý úshin emes árine”, - deidi ol.

"Kózsiz ǵashyq boldym"

Nartai Aralbaiuly iýtýb arnasyna bergen suhbatynda ártis jeke ómiri týraly ashyǵyn aitypty. Ol jubaiy Dáriia Ábdimálikqyzynyń ózinen 24 jas kishi ekenin jetkizip, balalary týraly da áńgime qozǵaǵan. 

"Oqýshym, ol kezde sózdi oilaityn jaǵdai bolmady. Men onyń (áieliniń - red.) eńbekqorlyǵyna, oi-paiymyna tánti boldym. Taptaýryn bolyp ketken sózben aitsaq, kózsiz ǵashyq boldym. Beldi býdym da, osy sheshimge bardym. Aldynda ómirimniń bári jaqsy edi demei-aq qoiaiyn. Biraq, onyń maǵan degen úlken syilastyǵy sezimge ainaldy. Biz jasyryn júrýge qorqyp, ashyq kettik. Maǵan bireý "Ataǵyńyz bar, qyzyqsyz. Sizden eki múshel kishi, ony jaqsy kórseńiz kóńildes bolyp júre bermedińiz be?" dedi. Men "Kóńildes bola almaimyn. Men tek kúieý bola alamyn" dep aýzyn japtym. Qudaiǵa shúkir, eki ul, bir qyzym bar. Úlken ulym Máskeýde ýniversitet bitirip keldi. Ekinshi ulym tis dárigeri mamandyǵyn oqyp jatyr. Qyzym 10 synypta", - dedi Tuńǵyshbai Jamanqulov.

Foto:stan.kz

Teatr men kino ónerindegi orny

Óner áleminde Tuńǵyshbai Jamanqulovtyń rólderi erekshe baǵalanady. Ol kóptegen filmde, teatrda túrli keiipkerdi somdap, Qazaqstannyń kino men teatr óneriniń damýyna  úles qosty. Akter sheberlik pen somdaǵan rólderi úshin birqatar marapatqa da ie boldy. Mysaly: "Otyrardyń kúireýi" filmindegi Qaiyrhan róli úshin 1992 jyly Qazaqstan Respýplikasy memlekettik syilyǵynyń laýreaty atandy. 

Tuńǵyshbai Jamanqulov tek akter retinde ǵana emes, rejisser retinde de kóp qyrly óner adamy bolyp tanyldy. Rejisserlik isindegi onyń eń tanymal jumystaryn «Qyz Jibek», «Eńlik-Kebek», «Aiman-Sholpan» sekildi klassikalyq shyǵarmalardan kórýge bolady. Ár spektaklde ulttyq mádenietti saqtai otyryp, sahnanyń zamanaýi talaptaryna sai beineler men qoiylymdar jasady. 

Odan bólek, ol tek sahnada ǵana emes, bilim berý salasynda da kóp eńbek sińirdi. Ol jas akterlerge teatr óneriniń qyr-syryn úiretip, olardyń boiyna shyǵarmashylyq rýhty sińirdi. Ol óz shákirtterine akterlik sheberliktiń negizderimen qatar, sahnadaǵy jaýapkershilik pen sahnalyq etikany da úiretken. Bul týraly onyń shákirti Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, akter Dýlyǵa Aqmolda, M. Áýezov teatrynyń You tube arnasyna bergen suhbatynda aityp bergen:

“Tuńǵyshbai aǵa — meniń ustazym. Onyń sahnadaǵy sheberligi men kásibi biliktiligi meni árdaiym tań qaldyrady. Ol tek akterlik qana emes, adamgershilik qasietterimen de úlgi bola bildi”,- degen Dýlyǵa Aqmolda.

Ónertanýshy, synshy, QR eńbek sińirgen qairatkeri Áliia Bópejanova Tuńǵyshbai Jamanqulovtyń ónerdegi jáne teatrdaǵy qyzmetin joǵary baǵalap, onyń qazaq mádenietine qosqan úlesin erekshe atap ótken. Ol “Tuńǵyshbai Jamanqulov týraly birer sóz” atty maqalasynda óner ardegeri týraly jyly lebizderin de bildirgen. 

“Kórnekti akter, rejisser, ónertanýshy, ustaz, úlken óner qairatkeri deńgeiine kóterilgen T.Jamanqulovtyń Respýblika Teatr qairatkerleri odaǵynyń tóraǵasy qyzmetinde atqarǵan jáne atqaryp kele jatqan jumystary az emes. Biýdjetten qarjy almaityn uiymnyń jumysy negizinen demeýshiler qoldaýymen júretini belgili. Máselen, festivaldar, onyń ishinde jas rejisserlerdiń «Debiýt» festivali, stsenograftar kórmeleri, oblystyq teatrlarǵa konsýltatsiialyq kómekter, sheberlik klastary, «Teatr» jýrnalyn shyǵarý, jyl saiyn «Eńlikgúl» syilyǵyn berý, t.b. kóptegen sharalarǵa demeýshi tabýda, sahna óneriniń kókeikesti máselelerin qoǵamda da, joǵarǵy bilik aldynda da ótkir kóterýde tóraǵanyń ónerge degen úlken mahabbaty, tulǵalyq bedeli, iskerligi, kúsh-qajyry eleýli rol atqarady. Shaǵyn lebiz-maqalamnyń sońynda búginde mereili jasyna abyroimen, laiyqty jetip otyrǵan úlken tulǵa Tuqań –Tuńyshbai Jamanqulovqa ómirlik-ónerlik mol qýanyshtar, shyǵarmashylyq tabystar tileimin”, -dep jazǵan Áliia Bópejanova.

Foto:kino-teatr.ru

Al shákirti, teatrtanýshy Asylbek Yqsan: 

“Tuńǵyshbai Jamanqulov óziniń uzaq jyldyq tájiribesin ǵylymi negizdeýge kiristi. Onyń shákirtteri ustazdarynyń ilimine súiene otyryp, qazaq teatrynyń damýyna úles qosýda” ,-degen.

Qazaqstan Respýblikasynyń halyq ártisi ataǵyn alǵan Tuńǵyshbai Jamanqulov halyq jadynda kóptegen daýly oqiǵalarmen de este qalady. Mysaly akter óziniń Jamanqulov tegin Ál-Tarazi dep ózgertýi sol jyldarda qoǵamda qyzý talqylanǵan. -ov, ev, -ova sekildi qosymshadan qutylǵysy kelgen akter tegine týǵan jerin qosqan. Bul týraly akterdiń ózi:

“Qatyp qalǵan qaǵazǵa tabynǵan bizdiń sheneýnikter -ov, -ev-imdi aldyrmai qoiǵan. Alǵashqy patriottardyń biri bolyp osydan qalai qutylam dep kóp oilandym. Rýdyń atyna bóleiik desek, búkil qazaq oǵan daiyn tur. Bári arǵyni, dýlati, naimani bolyp ketedi. Sosyn qyryq pyshaq bop bólinip taǵy bále bolamyz. Óitýge taǵy bolmaidy. Árkimniń týǵan jeri ystyq qoi. Taraz topyraǵynyń atyn alaiyn dep sheshtim. Sodan Ál-Tarazi boldym. Bul jerde ózgelerden oq boiy ozyq bolaiyn, ereksheleneiin, kórineiin degen maqsat bolǵan joq. Orystyń -ich, -ov, -in degeninen qutylý edi bar oiym. Meniń tapqan amalym osy boldy”, – degen bir suhbatynda.

Eki myńynshy jyldyń basy men orta sheninde teatr men kino ardageriniń basy daýǵa kóp qaldy. Jamanqulov 2005 jyly túsirilgen “Kóshpendiler” filmin synady. Bul filmde ol hannyń rólin somdaǵan. Akter kino týraly pikirinde, qyrýar qarjy jumsalǵan filmniń sátsiz shyqqanyn, alǵan gonararyna kóńili tolmaǵanyn aityp shyqqan. 

“«Kóshpendilerdi»túsirgende de qatelestik. Ol kezdegi basty qatelik, biz júrý úshin aldymen eńbektený qajet ekenin umytyp júgirmekshi bolyp omaqasa quladyq. Kino túsirýdiń qyr-syryn meńgermei jatyp, qazaqty álemge tanytamyz dep daraqylyqqa salyndyq. Arty ne boldy? Ne tarih, ne kino, ne aqsha joq. Batyrlarymyzdyń túri anaý. Uiat”,- degen ol.

Foto:e-history.kz

Odan keiin Jamanqulov Almatydaǵy M. Áýezov teatrynyń direktory bolǵan kezinde ujymynda daý shyqty.  Tuńǵyshbai Jamanqulov Merýert Ótekeshova, Quman Tastanbekov syndy beldi ártisterdi jumystan shyǵarǵysy keldi. Muny ol osy akterlerdiń jasy kelgenimen, teatrǵa jastardy tartý kerektigimen túsindirdi. Sóitip, másele sotqa jetti. Keiinnen akterler sotta tatýlasqan siiaqty kórindi. Óitkeni 2013 jyly «Tuńǵyshbai ál-Tarazi Tarazǵa shaqyrady» atty respýblikalyq teatr festivalinde óner ieleri kórinis berdi. 

2016 jyly Asanáli Áshimov bastaǵan bir top óner qairatkerleri sol kezdegi Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń atyna ashyq hat joldady. Bul hatta olar Tuńǵyshbai Jamanqulov basqaratyn Qazaqstannyń Teatr qairatkerleri odaǵyn qatań tekserýdi surady. Hatqa Asanáli Áshimov, Merýert Ótekeshova jáne basqa da Almatylyq jeti óner qairatkeri qol qoiǵan. 

Al, onyń ózi sol jyldary bergen suhbatynda:

“Myna «Eńlik gúldiń» bolyp jatqanyna biyl jetinshi jyl. Osyǵan deiin álgi kisiler, rasynda,  qaida júrgen? Nege byltyr osy másele kóterilgen joq? Al, Asekeńdi (Asanáli Áshimovti aitady.-red) biz jyl saiyn shaqyramyz, ol kisi kelmeidi. Sonan soń bul kisi odaqtyń jumysynan esh habary joq. Aralaspaidy, atsalyspaidy. Menińshe álgi hattyń artynda ministrdiń ózi turǵan siiaqty”,-dep ol hattyń artynda sol kezdegi mádeniet ministri Arystanbek Muhamediuly turǵanyna meńzeidi.

2016 jyly Tuńǵyshbai Jamanqulovqa qatysty qylmystyq is qozǵaldy. «Feniks» filmine bólingen 69 million teńgeni  kinotýyndynyń prodiýseri Jamanqulov jymqyrdy degen aiyp taǵyldy. Akter atyn aqtaýǵa qansha tyrysqanymen, sot jeti jyl merzimge shartty jaza taǵaiyndady. Tuńǵyshbai Jamanqulovqa kesilgen jaza 2 ese qysqartylyp 3,5 jyl shartty jaza berildi. Óner ardageri sol kezdegi Prezident N. Ábishulynan arasha surap beineúndeý de jasaǵan. Ózine qatysty iste sol kezdegi mádeniet ministriniń qoly bar dep aqtalýǵa tyrysty. Biraq 2017 jyly sot úkimi kúshine endi. 

Jamanqulov  pen Muhamediuly arasyndaǵy kikiljiń

Akter men Arystanbek Muhamediulynyń arasyndaǵy kikiljiń Eńlik Sydyqovanyń: "Mádeniet ministri meni tósekke súiredi" degen aiyptaýynan keiin órshigen. Sonda Tuńǵyshbai Jamanqulov aktrisany qorǵap bir suhbatynda “Arystanbektiń qyzdarǵa qyryńdaityn ádeti burynnan bar”, dep jaiyp salǵan.

2023 jyly Nartai Aralbaiulyna suhbat bergen Tuńǵyshbai Jamanqulov Arystanbek Muhamediulymen arazdyqtyń odan buryn bastalǵanyn aityp berdi. Onyń aitýynsha Óner akademiiasynda ustazdyq etip júrgen Tuńǵyshbai Jamanqulovqa, sol kezdegi akademiianyń Rektory bolǵan Arystanbek Muhamediuly oqýǵa qabyldaý emtihanynan grantqa mindetti túrde iligýi kerek dep 11 adamnyń tizimin usynǵan. Daý osydan shyqqan. 

«Emtihannan qaityp kele jatqanymda rektordan qońyraý keldi. «Sen nege meniń aitqanymdy oryndamaisyń?» dedi maǵan. «Areke, men ýáde bergendei eki adamdy aldym. Ári qarai múmkindik bolmady. Tizimińdegi balalar onsha bolmady. Uiat bolady» degenimdi tyńdamaidy. «Men seni qurtamyn. Sen kimsiń sonsha?» dep. Sonan keiin ashýlandym. «Sen maǵan «sen» dep sóileisiń. Seniń qulyńmyn ba? Men Qazaqstannyń halyq ártisi Tuńǵyshbai Jamanqulov degen aǵańmyn. Dikeńdemei sózdi tyńdasaishy? Báribir qoimady. Men de emotsiianyń adamymyn. Telefonnyń arǵy jaǵynan «Ketshi bar. Na*» dedim orysshalap. Ertesine akademiiaǵa kelsem kire almadym. Rektor kelmepti áli. Bir ýaqytta keldi. Yrǵalyp mashinadan túsip jatty. «Keshegi jaiynda túsiniseiik» dep edim, amandyq-saýlyq joq. Maǵan bir qarady analarǵa bir qarady da «Mynany kirgizbeńder» dedi. Taǵy boqtadym Shymkentshe. Sóittim de ketip qaldym», — deidi Tuńǵyshbai Jamanqulov.

Bul suhbatynda akter ózine taǵylǵan aiyp tolyq alynyp tastalǵanyn, qazirde eshqandai shekteý joq ekenin jetkizdi. 

Tuńǵyshbaidyń birbetkeiligine qatysty oqiǵalar jetkilikti. Oiyn tike aityp salatyn akter ótken jyly aktrisa Juldyz Ábdikárimovanyń "Ajyrasam" filmine baryp, kinony unatpai ketip qalǵanyn aitqan. 

"Al nashar shyǵatyn filmderdi men "nashar" dep aitamyn. Kóńiline kelmesin, Qairat Nurtastyń kelinshegi "Ajyrasam" degen film túsirdi. Meni shaqyrdy, "Aqshalaryn ónerge jumsap jatyr" dep qýanyp bardym. Juldyz - jaqsy aktrisa. Filmdi jartysyna deiin ǵana kóre aldym. Jartysynan keiin byt-shyt bolyp ketti. Siýjettiń liniiasy úzilip, janr adasyp ketti. Shym-shytyryq bolyp, ekinshi bólimin kóre almadym. Mádeniettilikten shydap otyrdym. Sońynda bári quttyqtaidy ǵoi. Men quttyqtamai ketip qaldym. Meniń sondai minezim bar. Unamasa, týǵan shákirtimnen de úndemei ketip qalamyn. Rejisser - jas, keýdesi aiaqqaptai. "Kino túsirdik" dep, ortada qoqilanyp tur. Óner qaida? Ol óner emes, kino emes, bir bále. Men qarsy shyǵamyn, "Qurt, joi" demeimin. "Bularyń ne, qaraqtarym-aý" degen ókpemdi aitamyn", - degen Tuńǵyshbai Jamanqulov:

"Bizdiń kezimizde kinoǵa túsý úshin úlken talap qoiylatyn. Óitkeni rejisser ol filmdi túsirýdi emes, shyǵarýdy oilady. Onyń úlken shyǵarma bolýyn oilady. Al qazir aqsha bolsa, túsiredi. Qalai bolsa, solai bolsyn, aqsha alsa boldy. Jaqsy bolyp shyqsa, aqsha taba beredi. Bolmasa, soǵan da qanaǵat. Men olardyń myqty sýretker bolǵanyn, keremet kino túsirgenin qalaimyn. Biraq álgindei shala bolǵan kezde muńaiamyn", - dedi akter.

Qazirde Ónertaný ǵylymdarynyń kandidaty, professor, Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syilyqtyń laýreaty, Jambyl oblysynyń qurmetti azamaty, Parasat jáne Dostyq ordenderiniń iegeri Tuńǵyshbai Jamanqulov (Ál-Tarazi) ónerdegi jolyn jalǵastyryp, teatr salasy men kinoda jumys atqaryp, ózi somdaǵan rólderimen ónersúier qaýymdy qýantýda. Onyń "pasport" ánine ainalǵan «Óner adamynda»: 

«Aldymyzda jalt-jult etip ot shyraq,
Áne-mine baq qonardai bop turady.
Jalpy maqtap jany qalmai jatsa da,
Eshkim bizdi shyn túsingen joq, biraq...» degendei Tuńǵyshbaidyń bolmysyn túsinýge ýaqyt kerek...

Boiyndaǵy daryny, eńseli bitimi, qońyr daýysy men menmundalap turatyn minezi onyń kúrdeli de erekshe bolmysynan habar beredi. Akter sahnadaǵy jarqyn beinelerimen áli de kórermendi qýanta bereri haq.