Búgin QR Ulttyq kitaphanasynda tanymal aqyn, Qazaqstannyń Eńbek Eri Oljas Omaruly Súleimenovtiń qatysýymen «Jerge tabyn, adamzat!» atty dóńgelek ústel ótti, dep habarlaidy QazAqparat.
Shara Qazaqstan Respýblikasy Táýelsizdiginiń 30 jyldyq mereitoiy qarsańynda jáne Semei iadrolyq synaq poligonynyń jabylǵanyna 30 jyl tolýyna orai ótti.
Oljas Súleimenov - aqyn, Qazaqstannyń halyq jazýshysy, lingvist-zertteýshi, túrkolog, tanymal saiasatshy, kórnekti memleket jáne qoǵam qairatkeri. 1989 jyly «Nevada-Semei» antiiadrolyq qozǵalysynyń jetekshisi. Joǵarǵy Keńes depýtaty, Qazaqstannyń birneshe eldegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi bola júrip shyǵarmashylyqtan qol úzbegen qalamgerdiń birqatar eńbekteri jaryq kórgen. Tanymdyq oi men tereń mazmundy tirkesterge bai shyǵarmalaryn keiingi býyn da tárjimalap keledi.
Jiynǵa ziialy qaýym ókilderi, qoǵam qairatkerleri, jazýshylar qatysty.
Ol poligondy toqtatý jáne jabý týraly sheshimniń qalai qabyldanǵanyn aitty.
«Bul sheshimdi Semei oblysynyń turǵyndary, halqy qabyldady. 1989 jyly 28 aqpanda Almatyda barlyq poligon mańyndaǵy oblystar jinaldy. Biz «Poligon joiylsyn« degen urandaǵy qozǵalys qurdyq. Halyq osyndai sheshim qabyldady. Qozǵalys bul tapsyrmany oryndady. Sol jyly birneshe aidan keiin biz jerdegi synaqty toqtattyq. Sońǵy jarylys 1989 jyly 19 qazanda boldy. Sodan keiin 11 jarylys toqtatyldy. Sol jyly 18 josparlanǵan bolatyn. Bul uly kún, bul kúndi barlyq qazaqstandyqtar bilýi tiis», - dedi O.Súleimenov.
«Nevada - Semei» qozǵalysynyń baǵdarlamasy halyqaralyq antiiadrolyq alianstyń baǵdarlamasyna endi. Iadrolyq qarýdy synaýǵa jan-jaqty tyiym salý týraly shart qabyldandy. Kóptegen elder oǵan qol qoidy.
Semei iadrolyq poligonynyń tarihynan belgili, 1947 jylǵy tamyzda KSRO Ministrler Keńesiniń Qaýlysymen «№2 oqý poligony» shartty ataýyn alǵan atom poligonyn qurý týraly sheshim qabyldandy.
Semei poligonynda iadrolyq qarýdyń alǵashqy synaǵy 1949 jyldyń 29 tamyzynda ótkizildi. Jalpy, Semei iadrolyq synaq poligonynyń 40 jyldyq qyzmeti nátijesinde adamdardyń densaýlyǵyna keltirilgen zalal orasan zor. Burynǵy Semei oblysynyń barlyq aýmaǵy iadrolyq jarylystar ónimderimen lastanýǵa ushyrady, al 1,2 million adam ártúrli doza aýqymynda radiatsiialyq sáýle aldy.
1991 jylǵy 29 tamyzda Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Nursultan Nazarbaev «Semei iadrolyq synaq poligonyn jabý týraly» Jarlyqqa qol qoidy. Jer betindegi beibitshilikke qol jetkizýdegi jumystyń mańyzdylyǵyn sezine otyryp, «Nevada-Semei» HAQ prezidenti Oljas Súleimenov beibitshilik estafetasyn jastardyń qolyna tapsyratyn kez keldi dep málimdedi. Osylaisha, jas semeilikter iadrolyq qarýdan bas tartý ideiasyn qoldaityn paraqqa qol qoidy.
Qazaqstanda barlyǵy jarty millionnan astam qol jinaldy. Sodan keiin qol jinaý álemdi iadrolyq qarýdy zańsyz dep tanýǵa shaqyrǵan jastar jumys isteitin arnaiy halyqaralyq qor qurý maqsatynda álemniń barlyq elderine taratylady.
2012 jyly Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev elordadaǵy iri halyqaralyq parlamenttik konferentsiiada sóz sóilep, iadrolyq qarý synaqtaryn túpkilikti toqtatýdy jáne saiyp kelgende, iadrolyq qarýdan arylýdy jahandyq qoldaýǵa qol jetkizý maqsatynda ATOM jobasyn iske asyrýdyń bastalǵany týraly jariialady.
