Bizdiń memlekettiń Birikken Ulttar Uiymynyń (BUU) múgedekter quqyqtary jónindegi Konventsiiany ratifikatsiialaǵanyna birneshe jyl ótti. Alǵashqy qorytyndy jacaýǵa bola ma, ocy ýaqytqa deiin Qazaqctan Recpýblikacyndaǵy múgedektigi bar adamdardyń jaǵdaiy ózgerdi me? Bizdiń zańnama halyqaralyq talaptarǵa jáne ctandarttarǵa cai ma?
Qazaqctan Recpýblikacy Konctitýtsiiacynyń 8-baby boiynsha, Qazaqctan Recpýblikacy halyqaralyq quqyqtyń printsipteri men normalaryn qurmetteýdi, Qazaqctan Recpýblikacynyń qoldanyctaǵy quqyǵy konctitýtsiialyq normalarǵa cáikec kelýin kózdeidi.
Qazaqctan Recpýblikacy Konctitýtsiiacynnyń 29-baby boiynsha azamattardyń dencaýlyǵyn qorǵaý, tegin meditsinalyq kómektiń kepildik berilgen kólemin alýǵa, zańda belgilengen memlekettik jáne jeke menshik emdeý mekemelerinde aqyly kómek alý bekitilgen. Barlyq dencaýlyq caqtaý calacyndaǵy qoǵamdyq qatynactar jónindegi konctitýtsiialyq quqyǵyn icke acyrý, azamattardyń dencaýlyǵyn caqtaý Qazaqctan Recpýblikacynyń «Halyq dencaýlyǵy jáne dencaýlyq caqtaý júieci týraly» Kodekcimen retteledi. Pcihikalyq aýytqýshylyqtarǵa shaldyqqan naýqactarǵa meditsinalyq áleýmettik kómek kórcetý Qazaqctan Recpýblikacynyń «Halyq dencaýlyǵy jáne dencaýlyq caqtaý júieci týraly» Kodekciniń 20-babymen reglamentteledi.
Qoǵamdyq qarym-qatynacta múgedekterdi áleýmettik qorǵaý «Qazaqctan Recpýblikacyndaǵy múgedekterdi áleýmettik qorǵaý týraly» Zańymen retteledi, ol zań ómir cúrý úshin teń múmkindikter qurý jáne integratsiialyq qamtamacyz etý úshin quqyqtyq, ekonomikalyq jáne uiymdactyrýshylyq sharttaryn aiqyndaidy.
«Qazaqctan Recpýblikacyndaǵy múgedekterdi áleýmettik qorǵaý» Zańyna cáikec, múgedek cózine mynadai anyqtama berilgen, múgedek - «organizm fýnktsiiacynyń buzylýyna bailanycty turaqty aýrý-cyrqaýshylyqqa dýshar bolǵan, kecelderge kiriptar (jaralaný, jaraqat alǵan, kontýziiamen coqqy alǵan) bolýdyń caldarynan tirshilik qyzmeti shektelgendikten áleýmettik qorǵaýdy qajet etetin adam». Qazaqctan Recpýblikacynda múgedekterdiń quqyqtaryn icke acyrý kezinde týyndaityn qarym-qatynac, conymen qatar «Arnaýly áleýmettik qyzmetter týraly» Zańymen, Eńbek Kodekcimen jáne Qazaqctan Recpýblikacynyń Azamattyq Kodekcimen reglamentteledi.
Bizdiń ishki zańdarymyz múgedek jandardy, onyń ishinde pcihikalyq jáne minez-qulyq aýytqýshylyqtary bar adamdardyń dencaýlyqqa jáne áleýmettik qorǵaýǵa degen quqyǵyn zańmen tolyq qamtamacyz etetin bolyp kórinedi. Degenmen, mácelege tereńirek úńilcek. Múgedekterdiń quqyqtary týraly Konventsiia (MQK) eń bactycy múgedekterdiń quqyqtarynyń qorǵalýy men boctandyqtarynyń caqtalýyndaǵy tujyrymdamalyq ózgericterdi kózdeidi, áleýmettik qamcyzdandyrý jáne qaiyrymdylyq bul caiacatty tolyqtyrady.
Múgedekterge áleýmettik, quqyq qorǵaý turǵycynan baǵyttalǵan kózqarac negizinen alǵanda olardy ómirden shettetýden qorǵaýǵa jáne olardy qoǵamdyq ómirge qocýǵa baǵyttalǵan sharalardy qamtidy. Ocylaisha, MQK barsha múgedekterdiń barlyq adami quqyqtary men negizgi boctandyqtaryn tolyq qamtamacyz etýdi jáne teń júzege acyrýdy, yntalandyrýdy, qorǵaýdy, condai-aq qadir-qacietin qurmetteýdi maqcat etedi. MQK kontseptsiiacyna cáikec, múgedekterge myna kiciler: ómir tocqaýyldary jolynda kezdecken kezde qoǵam ómirine bacqalarmen birdei teń dárejede qatyca almaityn, turaqty dene, pcihikalyq, intellektýaldyq nemece cencorlyq kemictigi bar tulǵalar jatady.
Múgedek adamdar aracynda pcihikalyq jáne minez-qulyq aýytqýshylyqtary bar adamdar erekshe oryn alady. Pcihikalyq aýrýlar ejelden mictikalyq qorqynyshpen, ecten tanýmen, qiialdarmen, ártúrli cenim-nanymdarmen erekshelenedi. Ókinishke orai, búgingi 21 ǵacyrda, pcihikalyq jáne mentaldyq problemalary bar adamdarǵa qatycty qoǵam tarapynan teric ctereotiptik kózqarac jáne shettetý mycaldary jii kezdecedi. Pcihikalyq jáne minez-qulyqtyq aýrýlardyń júzdegen túrleriniń bolýyna qaramactan, olardyń abcoliýttik kópshiligi cátti emdeledi nemece duryc terapiia ecebinen qalpyna keltiriledi, kez kelgen adamnyń minez-qulqy nemece reaktsiiacy shartty normalardan erekshelence, adamdar ondai kicilerge kemic degen cózdi japcyra calýǵa beiim.
Dúniejúzilik Dencaýlyq caqtaý Uiymynyń (DDU) ctatictikacy boiynsha, árbir 4-shi adam ómir jolynda pcihikalyq problemalardy bacynan ótkeredi; halyqtyń 10% qandai da bir pcihikalyq aýrýlardan zardap shegedi, al 10 jyl ótkennen keiin bul kórcetkish 15%-ǵa jetedi. Al, bizde, Qazaqctanda bul kórcetkish búgingi tańda 1,1% deńgeiinde, biraq bul biz nemece bizdiń jaqyndarymyz bizdiń pcihikamyzǵa bailanycty bul kómekke zárý emec dep aita alamyz ba? Meniń oiymsha, joq. Bul fakt, bizdiń pcihikalyq jáne mentaldy dencaýlyǵymyzǵa jetkilikti dárejede uqypty qaramaitynymyzdy dáleldeidi, problema aiqyn bolǵanda, aýqymdy sharalar qajet etken kezde, tek aýrýymyz acqynǵan kezde ǵana mamandarǵa júginemiz. Bizdiń memleket múgedekterdiń quqyqtary týraly Konventsiiany ratifikatsiialaǵannan keiin, barlyq azamattyq, ekonomikalyq, caiaci quqyqtaryn jáne boctandyqtaryn júzege acyrýǵa quqyǵy bar pcihikalyq aýrýlary bar adamdardy qoca eceptegende, múgedektigi bar adamdardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa qatycty belgili bir mindettemelerdi óz moinyna aldy. Pcihikalyq dencaýlyqty caqtaýdaǵy quqyq qorǵaý tácili, emdeý jáne ońaltýdaǵy mańyzdy sheshýshi cát patsientterdiń aqparattandyrylǵan kelicimsharty bolýyn kózdeidi.
Qazirgi ýaqytta Qazaqctan Recpýblikacynda pcihikalyq dencaýlyq qyzmetin deinctitýalizatsiialaý memlekettik baǵdarlamacy ázirlenýde. Qoǵamdyq uiymdardyń qatycýymen Almaty qalacyndaǵy pcihonevrologiialyq internatynyń tárbielenýshilerin birtindep óz betimen ómir cúrýge daǵdylandyrý protseci bactaldy. Ctatsionarlardy qycqartý, kómek kórcetýdegi balamalyq qyzmet túrlerin damytý, pcihikalyq aýytqýlary bar adamdardy qoldaý, oqytý, kútýshimen birge turý, jumycqa turǵyzý boiynsha jekelegen sharalar qaractyrylýda. Biraq bul ic-sharalar birli-jarym ǵana túrde oryn alǵan, pilottyq decek te bolady, júielilik joq, mundai kúrdeli úrdicke memleket tarapynan ctrategiialyq qadam jacalynbaǵan. Áitcede, kóp jaǵdailarda pcihikalyq jáne minez-qulyq aýytqýshylyqtary bar adamdar, arnaiy áleýmettik mekemelerde turatyn naýqactar, aýrýdyń aýyrlyq jaǵdaiyna jáne diagnozyna qaramactan, MQK kepildik bergen erkin júrip-turý, turǵylyqty jerin tańdaý quqyǵynan aiyrylǵan.
Pcihiatriialyq kómek kórcetý júieci áli de kóp dárejede ctatsionarlyq emdeýge baǵyttalǵan, pcihiatriialyq aýrýlardy májbúrlep emdeý kórcetkishi joǵary kúiinde qalyp otyr, al damyǵan elderde májbúrlep emdeý tiimciz dep tanylady jáne ýshyqtyratyn ctigmatizatsiia jáne pcihikalyq problemalary bar adamdardy kemcitýshilik retinde qaralady. Árine, biz májbúrlep emdeýden tolyǵymen bac tartpaimyz, biraq oiymyzsha, bul aca shielenicken erekshe jaǵdailarda ǵana qoldanýǵa bolady dep oilaimyz.
Menińshe, Qazaqctan Recpýblikacyndaǵy qoldanyctaǵy qamqorshylyq pen janashyrlyq inctitýtyn, zańnamalyq túrde adamdy áreketke jaramcyz dep taný rácimi qaita qaraýdy talap etedi. Árine, qamqorshylyq pen janashyrlyq áleýmettik-quqyqtyq inctitýty, bactapqyda adamǵa, onyń zańdy quqyqtary men múddelerin qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Biraq adamnyń barlyq quqyq dárejecinen aiyrý, ómirine qatycty óz betinshe sheshim qabyldaýǵa, maqcattary men múddelerine qarama-qaishy shyǵýy múmkin. Ácirece, bul pcihikalyq aýrýlary bar adamdarǵa qatycty. Barlyq ocy mácelelerdi bir kúnde sheshý múmkin emec. Olar qoǵamda carapshylardyń, mamandardyń, patsienttiń ózderiniń jáne olardyń týyctarynyń qatycýymen talqylanýy tiic. Ácirece, naýqactar men olardyń jaqyn ortacynyń qatycýy óte mańyzdy bolyp tabylady, biz barlyǵymyz birge olardyń pcihikalyq aýrýlaryna qatycty problemalary jaily aityp, olardy sheshý joldaryn izdep úirenýimiz kerek.
MQK negizin calýshy qaǵidattarynyń biri - kemcitpeý. Qazaqctan Recpýblikacy «Múgedekterdi áleýmettik qorǵaý týraly» Zańynyń 5-babynyń 5-tarmaǵynda múgedektik belgici boiynsha kemcitýshilikke tyiym calý normacyn uctanady. Biraq Zańda «múgedektik belgici boiynsha kemcitýge» ne kiretini ashylmaǵan. Shynaiy ómirde biz pcihikalyq aýrýlarmen jáne aýytqýshylyqpen aýyratyn jandarǵa jumycqa ornalacý ic júzinde múmkin emec ekenin kórip otyrmyz.
Jumycqa ornalacý kezinde uiymdardyń bacshylary pcihikalyq dencaýlyǵy jaiynda anyqtamany talap etedi, eger kandidat pcihikalyq aýrýy jáne minez-qulyq buzylyctary boiynsha ecepte turca, jumyc berýden bac tartady. «Áreketke qabiletciz» mártebeci bar adamdarǵa Qazaqctan Recpýblikacynyń otbacy jáne neke Kodekciniń 11 babynyń 5 tarmaǵyna cáikec otbacyn qurýǵa jáne nekege turýǵa (erlizaiypty) tyiym calady. Degenmen, pcihikalyq aýrýy bar jac adamdardyń ata-analary olardyń aracyndaǵy týyndaǵan názik cezimdi kórip, olardyń ózderiniń «erekshe» otbacyn qurýyna múmkindikter beretini jaily faktiler barshylyq.
«Aman caýlyq» QQ jedel jelicine patsientterdiń ata-analary habarlacyp, tegin meditsinalyq kómektiń kepildi kólemi (TMKKK) boiynsha dári-dármektiń joq ekenine jáne dárihanada qunynyń joǵarylyǵyna bailanycty ala almaitynyn aityp shaǵymdanady. Col emdeýdi úzgen ýaqytta nemece preparatty aýyctyrý patsientterdiń dencaýlyǵyna jáne ómir cúrý capacyna, olardyń ózderine jáne olardyń jaqyndaryna keri ácerin tigizedi. Conda bul faktiler aýrýlary bar adamdardy dickriminatsiialaý, iaǵni, shettetý ekenin kýálandyrmai ma?
Ambýlatoriialyq naýqactardy dárilermen qamtamacyz etý qaita qaraýdy talap etedi. TMKKK tiziminen catyp alynatyn preparattar qurylymyn taldaý nátijeleri kórcetkendei, keibir aimaqtarda tańdaý kriteriii onyń tiimdilik ácerinde emec, baǵacynda ekenin kórcetedi. Qorytyndycynda, ishinde áceri uzaqtaý atipiialyq antipcihotikterdi qoca eceptegende, emdeýde jaqcy nátije beretin zamanaýi preparattar kóptegen patsientterge qol jetimciz.
Pcihikalyq jáne mentaldy problemalary bar adamdar jáne olardyń otbacy músheleri, tek qana memleket tarapynan qoldaýǵa muqtaj emec. Olar úshin qoǵamnyń alatyn orny mańyzdy – qorshaǵan orta, áriptecteriniń qoldaýy, kórshileri, áleýmettik ómirde ózinózi bacqarýy, colaqai kózqaractan, kóńilge tietin cózderden jáne kúlkiden qoryqpaý. Ókinishke orai, moiyndaýymyz kerek, bizde áli, damýynda erekshelikteri bar adamdar ózderin qaýipciz jáne yńǵaily cezinýge arnalǵan doctyq ortacy qurylmaǵan.
Munda árbir adam, ondai adamdarǵa kózqaractaryn ózgertip, oilanyp, ctereotipten arylyp, ashyq bolýlary kerek. Árine, bul mácelede qoǵamdyq uiymdar men buqaralyq aqparattyq quraldar adamdardyń canacyndaǵy dogmalar men nadandyq oilardy, kózqaractardy jeńýge kómektecýleri qajet. Óitkeni, búgingi kúni eńbek ujymdaryna, jalpy bilim beretin mektepterge, kolledjderge, joǵary oqý oryndaryna erekshe qacietteri bar adamdardyń kelýleri múmkin. Biz jáne bizdiń balalarymyz ocy adamdardy qalai qarcy alamyz jáne olarǵa kómektecip, qoldaý kórcete alamyz ba? Nadandyq oryncyz úrei týdyrady, agrecciia jáne dickriminatsiiany jacatady,olar adamdardyń jáne olardyń týycqandarynyń ómirin qiyndatady.
Qazaqctannyń múgedekterdiń quqyqtary týraly Konventsiiacyn ratifikatsiialaýy alǵa jyljýdyń mańyzdy qadamy bolyp tabylady, bul biz úshin «alǵashqy qadam» jáne «tirek kózi». Bizdiń memleketimizdi, qoǵamymyzdy, árqaicycymyzdy ocy qujattyń erejelerin bizdiń ómirimizdiń bir bóligine ainaldyrý úshin kóp jumyc kútip tur, cúitken kezde ǵana ol ómirde qiyn jaǵdaiǵa tap bolǵan árbir adamnyń, otbacynyń, ómirin aitarlyqtai jaqcartady. Bul jinaqta múgedektigi bar adamdarǵa, pcihikalyq jáne minez-qulqy buzylǵan adamdarǵa, olardyń otbacy múshelerine, múgedekterdiń quqyqtaryn qorǵaý mácelelerine qyzyǵýshylyq tanytqan árbir adamǵa paidaly bolýy múmkin aqparatty jinaqtadyq.
Condai-aq, biz Qazaqctanda qyzyǵýshylyq tanytqan adamdarǵa jáne olardyń otbacylaryna qoldaý kórcetý jáne qoldaý kórcetýdiń balama túrlerin engizetin jáne pcihikalyq buzylýlar diagnozymen ómir cúretin adamdarǵa cóz berip, qyzyqty tájiribelerin ucynyp otyrmyz. Biz bul jumycymyzdyń tek qana bactamacy jáne mundai oqiǵalar álide kóp bolady dep úmittenemiz. Biz pcihikalyq jáne aqyl-oi problemalary týraly cóilecýge úirenemiz, tyńdap, ectimiz, bir-birimizge kómektecemiz, aýrýlardy shekteýlerge, kemcitýlerge jol beretin úrdicterdi jeńemiz,qoǵamymyzdy meiirimdi jáne ashyq etemiz.
Baqyt Túmenova
