Máýlen Bekturǵanov byltyrǵy jyly «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda qolǵa alynǵan «100 jańa esim» jobasynyń tizimine engen. Kishkentaiynan izdenimpazdyǵymen daralanyp, mektepti úzdik támamdaǵan. Halyqaralyq aqparattyq tehnologiialar ýniversitetinde oqyǵan.
Zerdeli jas óziniń alǵashqy jobasyn jasap, el nazaryna ilikti. Ol búginde «Mbionics» kompaniiasynyń negizin qalap, el úshin igi qyzmet atqarýda. Keiipkerimizdiń jasap shyqqan «jasandy protezi» qansha adamnyń ómirge degen qulshynysyn arttyrdy eken? Bul týraly Máýlenniń ózi áńgimelep berdi.
– Máýlen, birden negizgi suraqtan bastasaq. Óziń jasap shyqqan bionikalyq qol týraly aityp bershi. Bul qalai jumys isteidi? Qandai ereksheligi bar?
– Bionikalyq qol elektronikamen qosylǵan protez. Onyń negizgi ereksheligi kádimgi qol siiaqty qimyldaidy, ár túrli zattardy ustai alady. Adamnyń bulshyq etine sensor qoiylady. Adam qandai da bir zatty alý barysynda mi arqyly bulshyq etke elektrosignal beriledi. Sol biotoqty biz sensor arqyly kóre alamyz. Sensorda jinalǵan aqparat baqylaýshyǵa beriledi. Baqylaýshynyń ishinde arnaiy algoritm jazylǵan. Algoritm adamnyń qandai qimyl jasaǵysy keletinin biledi. Kompiýterlik algoritmder qurylǵydan alǵan elektrli signaldardy júike tamyryna jetkizip, zatty sezinýge múmkindik beredi.
– Bul protezge qansha ýaqyt jumsadyń jáne muny jasaýǵa ne túrtki boldy?
– Bir kúni ǵalamtor betinen bionikalyq qol týraly maqalany kózim shalyp qaldy. Birden qyzyǵýshylyǵymdy oiatyp, maǵan da osy sekildi dúnie jasap kórýge bolady-aý degen oi keldi. Ádettegi jaǵdaida protezderde jiyrmadan astam fýnktsiia bar. Sol sebepti ony aýystyrýǵa, basqarýǵa ájeptáýir ýaqyt ketedi. Alǵashqy jumysqa bir jarym jyl ýaqyt ketti.
Qazirgi tańda biraz jetildirgendikten bir protezdi shamamen eki aptadai ýaqytta jasap shyǵaramyz.
– Qupiia bolmasa baǵasy qansha?
– Bilesiz be, Qazaqstanda on tórt myńǵa jýyq adam jasandy protezge muqtaj. Álemde jasandy qol shyǵaratyn elder kóp emes. Germaniia men Ulybritaniiada ǵana on shaqty kompaniia jumys isteidi. Shetelde otyz myń dollar turady. Meniki odan on ese arzan. Óte qoljetimdi baǵa dep oilaimyn. Jasandy qol ár adamǵa jeke daiyndalady. Sebebi, qoldyń zaqymdanýy men sezimtaldyǵy, formasy ár túrli bolady. Baǵasy da soǵan qarai qoiylady.
– Nátije qalai?
– Eki balaǵa qoidyq. Nátije jaman emes. Ekeýi de qoldanyp júr.
– «Bitken iske synshy kóp» demekshi, jasandy protezge syn aitqandar boldy ma?
– Men osy jobany 4-kýrs bitirgende bastadym. Bul meniń diplomdyq jumysym bolatyn. Birinshi prototipti jasaǵanda buǵan kúmánmen qaraǵandar kóp boldy. Kóbisi oiynshyq sekildi kórdi. Keiinnen Densaýlyq saqtaý ministrligi Almaty protez ortalyǵymen tanystyrdy. Ortalyqta tek qozǵalmaityn qoldar ǵana jasalady. Olar meniń jobamdy kórip tańǵaldy. Tipti senbedi. Sodan soń bes prototipti jasap, tórtinshi jáne besinshi nusqasyn adamdarǵa qoldandym.
– Osy jobaǵa bailanysty «Mbionics» degen kompaniia qurypsyń. Senen basqa kimder jumys isteidi?
– Kez kelgen isti naǵyz óz isiniń sheberi bolǵan myqty mamandar arqyly dóńgeletip áketýge bolady. Eń bastysy – qajetti adamdy qajetti ornyna qoiý kerek. Komandamda menen ózge 3D dizainer-konstrýktor, elektronshy, baǵdarlamashy jáne hirýrg bar. Protez ortalyǵy da kerek keńesterin berip turady.
– Alda qandai jospar bar?
– Qazir 3D printer arqyly plastikter jasap jatyrmyz. Iaǵni, bul avtomatty túrde ózdiginen basqarylady. Sonymen qatar aldaǵy ýaqytta iyqqa deiingi adam qolynyń ornyn basa alatyn tehnologiia jasaýǵa niettimiz. Bárin ýaqyt kórsetedi.
– Áńgimeńe rahmet!
Jazyp alǵan Jandarbek JUMAǴULOV
