Kollaj: Ult.kz
Bul – karbiýrator tazalaǵysh. Iaǵni avtomobildiń karbiýratoryn nemese basqa qozǵaltqysh jabdyqtaryn tazalaý úshin qoldanylatyn himiialyq tazartqysh. Ádette, bul tazartqysh kirdi, maidy jáne karbiýratordyń ishinde qalǵan basqa qospalardy joiady. Karbiýratordy tazalaý qozǵaltqyshtyń jumysyn jáne otyn únemdeýdi jaqsartady. Alaida muny ziiandy jaǵyna qoldaný da keń etek ala bastapty. Jastar arasynda osyny sintetikalyq paketke quiyp, iiskeý táýeldiligi paida bolǵan. Bul týraly Ult.kz tilshisine almatylyq turǵyn habarlasyp aitty.
Almatynyń Medeý aýdanynda ornalasqan Dýman yqsham aýdany biryńǵai qazaqtar ornalasqan shaǵyn aýdan. Munda eki úidiń birinde 4-5-ten jalǵa beretin bólmeler bar. Sondai úidiń birinde páter jaldap turatyn Murat esimdi azamat kórshileriniń «birtúrli qylyǵynan» sharshaǵanyn aitty. Onyń aitýynsha, stýdent qyzdar kádimgi kóliktiń karbiýratoryn tazalaityn Karb-ty sintetikalyq páketke salyp, iiskep, essiz kúide júretin kórinedi.
Foto: azattyq-ruhy, "Dýmandaǵy" páterler
«Páter jaldap turatyn kórshi qyzdar stýdent eken. Úilerine jii qyz-jigitter qonaqqa keledi. Qonaq kelse de, ózderi ǵana bolsa da, jaman iis shyǵaryp, ań-qustyń daýsyn salyp, «qiqýlap» jatady. Birde arystan bolyp aqyrsa, endi birde mysyq bolyp miiaýlaidy. Bul týraly úi iesine de eskerttim, alaida qojaiyn páter aqysyn alyp otyrǵandyqtan, úi ishinde ne istese de aralasa almaimyn dep jýytpady. Jaman iisten de, ne adam emes, ne ań-qus emes daýystardan da sharshadyq. Bala-shaǵa ósirip otyrmyz, solarǵa ziiany tiip kete ma dep alańdaimyn», – deidi almatylyq turǵyn Murat.
Mamandardyń aitýynsha, adamdar himiialyq qospalardy iiskegende galliýtsinatsiiaǵa, iaǵni kózine túrli nárseler elestep, esten adasqan kúige enedi. Biraq «lázzat» alatyndar bul kúige birden emes, himiialyq qospany biraz ýaqyt iiskegennen keiin ótedi eken. Al adam únemi himiialyq qospalardy iiskei berse, eki jyldyń ishinde ishki aǵzalary irip, jumys isteý qyzmetin toqtatady eken. Al joǵaryda atalǵan jastar qumartqan Karb kez kelgen dúkende qoljetimdi, nebári 700–800 teńgelik himiialyq qospa.
Astana qalasyndaǵy psihikalyq densaýlyq klinikasynyń joǵary sanatty psihiatr-narkologi Anar Jumabekqyzynyń aitýynsha, iiske táýeldilik shizofreniiaǵa ulasýy múmkin
Foto: mentalclinic.kz
«Jalpy, bul salada júrgenime 20 jyldai ýaqyt boldy. 2010 jyldary menen bir adam dárigerlik keńes aldy. Ol shizofreniia dertimen esepte turǵan. Al ol bul jaǵdaiǵa qalai jetti. Sóitsek, basynda toksikomaniia shaqyratyn zattardy qoldanypty. Asqyna kele, galliýtsinatsiia paida bolyp, ári qarai shizofreniiaǵa ulasqan. Galliýtsinatsiianyń estý, kórý degen túrleri bolady. Naýqasta estý galliýtsinatsiiasy paida bolady da, birinshi paida bolǵan kórý galliýtsinatsiiasy joiylyp ketedi. Estý galliýtsinatsiiasy uzaqqa sozylyp ketýi de múmkin. Meniń naýqasymda osy estý galliýtsinatsiiasy qalyp qoiǵan. Odan keiin oǵan úrei, qorqynysh qosylyp, ártúrli psihikalyq ózgerister bolǵan. Sóitip, uiqysy qashyp, birneshe kún uiyqtamai, psihiatriialyq emhanaǵa jatqyzylyp, emdeledi. Asqynǵan galliýtsinatsiia shizofreniiaǵa ulasyp, ol naýqas qazirgi kezge deiin bizde tirkeýde tur. Adamdar alǵashynda iiskeý, toksikomaniia dep asa mán bermeýi múmkin, alaida ol – naǵyz qaýipti dert túri.
Árine, onyń bári birden iiskegennen paida bolmaidy. Alǵash iiskegende adamnyń kóńili kóterilip, ózin jaqsy sezinýi múmkin. Odan keiin qaita iiskegende basqa sezimge ótedi. Ózderiniń aitýynsha, deneler men zattardyń pishini ózgerýi múmkin, kózine birdeńe elesteidi, túsiniksiz sezimdi bastan keshedi. Der kezinde emdelmese, ári qarai psihikalyq, fizikalyq táýeldilikke ákep soǵady. Iiskeitin zatty turaqty qoldanǵysy kelip turady, ony paidalanbasa, kóńil kúii buzylady, fizikalyq táýeldilik paida bolady», – deidi Anar Jumabekqyzy.
Mamannyń aitýynsha, jalpy, toksikomaniialyq zattardy iiskeý resmi túrde narkotikalyq áreketke jatpaidy. Óitkeni taksikomaniialyq zattar narkotikalyq zattardyń esebine tirkelmegen. Alaida adamnyń densaýlyǵyna orazan zor ziian keltiretin kórinedi.
«Iiskeitin zatty alǵash qoldanǵan minýtta kóz jasaýraidy, bas ainalýy múmkin. Adamnyń ishki aǵzalary buzylady. Iiskegen zattar qan arqyly miǵa tez jetedi. Sondyqtan endi ǵana ósip kede jatqan jas aǵzaǵa bul óte qaýipti. Ókpe men baýyrǵa ziian. Qarap otyrsaq, adam táýeldi bolatyn zattardy ózi oilap tabatyn sekildi. Buryn tek jelim men benzindi iiskese, ýaqyt óte kele olardyń qatary kóbeidi. Árine, ol zattardy jataqhanada ǵana emes, ata-anasymen turatyn balalar da qoldanyp jatady. Bári adamnyń ózine de bailanysty ǵoi. Jastardyń kóbi ondai zattardyń ziian ekenin túsinedi. Biraq ekstrimdi unatatyndar bar, «ómir bir-aq ret beriledi, bárin kórý kerek» dep ózin-ózi qurdymǵa tastap jiberedi. Iá, ómir bir-aq ret beriledi, biraq adamsha ómir súrý kerek qoi. Sondyqtan ata-ana balasyn bos qoimaýǵa, túrli qosymshalarǵa berip, ony barynsha damytýǵa tyrysqany jón. Sonymen birge balamen únemi sóilesip otyrǵany durys. Áitpese danyshpan Abai aitqandai, «Jumysy joqtyq, qaryny toqtyq, azdyrar adam balasyn» bolady.
Himiialyq zatty iiskegen alǵashqy kezeńde kóńil kúii kóteriledi, ekinshi kezeńinde adam ashýshańdyqqa boi aldyrady, úshinshi deńgeiinde galliýtsinatsiia paida bolady. Bul jerde naýqas birinshi narkologke baryp em qabyldaýǵa tiis. Kelesi satysynda psihologpen jumys isteidi», – deidi Anar Jumabekqyzy.
Psihiatr-narkologtiń aitýynsha, munyń emdeý joly da nashaqorlyqtyń em-sharasy sekildi. Sebebi naýqas emhanadan shyqqannan keiin toksikomoniialyq zattarǵa kózqarasty ózgertýi, iaǵni onyń ziian ekenin, qabyldamaý kerek ekenine kóz jetkizýi kerek. Onyń ornyn sportpen shuǵyldaný degen sekildi paidaly isterge aýystyrýǵa tiis. Bul – óte uzaq ári qiyn jumys. Sol sebepti jastardy kez kelgen táýeldilikten saqtaýymyz kerek.
Aqbota Musabekqyzy
