Jaqynda «Aq jelken» jýrnalynda Rio Olimpiadasynda Ózbekstan memleketiniń namysyn qorǵap, úzdik úshtikten kóringen Elmurat Tasmuratovtyń suhbaty jariialanǵan bolatyn. Elmurattyń Riodaǵy jeńisi jany qazaqtyń bútinin qýantty. Jany qazaqtyń deitinim, bul jigittiń jeńisine qýaný túgili bazbireýler ony qazaq emes, ózbek dep júrdi. Tipti, satqynǵa teńegender de tabyldy. Sol sebepti, qońsy jurttyń abyroiyn asqaqtatyp júrgen qazaq jigiti týraly kókeidegi məselelerdi tilge tiek etýdi jón kórdim.
Elmurat Ózbekstandaǵy qazaq etnosynyń eń kóp shoǵyrlanǵan óńirinde dúniege kelgen. Shymkent qalasyndaǵy Bekzat Sattarhanov atyndaǵy sport mektep-internatynda təlim alyp, kúrestiń qyr-syryn úirengennen keiin, eki jyl qatarynan Mardan Saparbaevtyń týrnirin jeńip alyp, əjepteýir nətijelerge qol jetkize bastady. Degenmen, 2008 jyly jasóspirimder arasyndaǵy eń bedeldi, mańyzdy týrnirlerdiń biri Dəýlet Turlyhanovtyń júldesi úshin ótken dodada tóreshilerdiń barmaq basty, kóz qysty əreketi Elmurattyń taǵdyryn túbegeili ózgertti. Basty sebep – Ózbekstanda týǵandyqtan, oǵan əlemdik deńgeidegi jarystarǵa óner kórsetýine múmkindik bermedi. «Qarsylasymdy jeńip tursam da, aǵa jattyqtyrýshylar Aziia chempionatyna qarsylasymdy aparatyn bolyp sheshti», – deidi Elmurat. Bapkerlerdiń ulttyq quramaǵa qabyldamaýy, kórsetkishiniń eleýsiz qalǵany qynjyltqan jas balýan amalsyz Ózbekstanǵa oraldy. Ulttyq quramanyń jattyqtyrýshylary kerek qylmaǵan Elmuratty ózbek bapkerleri qýana qabyldap, birden Aziia chempionatyna jiberdi. Bul jigittiń stadionǵa balalardan buryn baryp, on ret ainalyp júgirip jəne olarmen qosylyp taǵy da sonsha júgiretinin, óte eńbekqor ekenin birge jattyqqandar óte jaqsy biletin. Elmurat jasóspirimder arasyndaǵy Aziia chempionatynda úzdik shyǵyp, eńbeginiń jemisin kórdi. Iə, sol dodadan bastap qazaq jigiti Ózbek týyn jelbiretip, namysyn qorǵap keledi. Osy tusta myna bir jaitty aita ketýdi jón kórdim. Elmurat Tasmuratov pen Almat Kebisbaevtyń talai dúbirli dodalarda joly túiisip júrgen soń, keibireýler Elmuratty Almattyń kesirinen ulttyq quramaǵa almady dep oilaidy. Əste olai emes, 2011 jyly Rýmyniianyń astanasy Býhareste ótken jastar arasyndaǵy əlem chempionatynda Tasmuratov úzdik úshtikten kóringende, Almat eresekter arasynda ekinshi ret əlem chempionatynyń júldesin enshilep úlgergen edi. Demek, Kebisbaev Ulttyq quramadan oiyp oryn alǵanynda, Elmurat əli de jastar sapynda óner kórsetetin. Eki qazaq balýany, eki týdyń astynda alǵash ret boz kilemde 2013 jyly Qazan ýniversiadasynda kezdesti. Bul dúrmekte kimniń jeńiske jetkeni barlyǵyńyzǵa aian bolý kerek. Al, 2008 jylǵy Dəýlet Turlyhanovtyń júldesine talasqanda Elmurattyń baǵyn bailaǵan beldesý Asqar Səltebaevpen bolǵan edi. Elmuratqa Aziia chempionatynda Qazaqstannyń namysyn qorǵaýǵa múmkindik bermegen soń, Ózbek eliniń atynan qatysyp, alǵashqy ainalymda baiyrǵy qarsylasy Səltebaevty qiyndyqsyz jeńdi.
Endi joǵarydaǵy məselege oralsaq, Olimpiada oiyndaryna qatysyp, onyń shyńyna shyǵý – ərbir sportshynyń armany, alǵa qoiǵan maqsaty ekeni aiqyn. Elmuratqa deiin de «Olimpiadada atoi salsam» degen asqaq armannyń jetegine erip, ózge eldiń atynan synǵa túsken Aidyn Smaǵulov aǵamyzdy eshkim jazǵyrmaǵan bolatyn. Sporttyq ǵumyrdyń tym qysqa jəne Olimpiada oiyndary da jyl saiyn óte bermeitinin eskersek, Elmurattyń da mundai qadamǵa barýyn jazǵyrýdyń esh qajeti joq. Biraq, 2013 jyly Úndistannyń astanasy Delide ótken Aziia chempionatynda altynnan alqa taqqan Elmuratty qazaq jankúierleriniń basym kópshiligi baýyryna tarta bastaǵanyn bilemiz. Sol dúrmekten soń, bir jýrnalisimizdiń: «Atajurtyńa oralý oiyńda bar ma?» – degen saýalyna: «Ózge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol» deidi. Jat jurtta júrip qandai baqyt tappaqpyn. Ashyǵyn aitsam, Rio olimpiadasynda kók týdyń astynda beldesýdi armandaimyn», – dep aǵynan jarylǵan bolatyn. Jasyndai jarqyraǵan Elmurat dəl osy jyly Býdapeshte ótken əlem chempionatynda qola júldeni enshilep, aidy aspanǵa bir-aq shyǵarǵan edi. Sol jarystan keiin de: «Qazaqstan týyn joǵary kóterý armanym. Əzirge, bul oiym iske asar emes», – degen Elmurattyń oiy júzege aspaǵany ókinishti. Rasynda, kúres federatsiiasynyń basshylary, Qazaq sportynyń janashyrlary Elmurattyń «qazaqtyń atyn əigili etsem» degen arman-maqsatyna bei-jai qaraǵany janymyzdy jabyrqatady.
Elmurat 2014 jyly Elordamyzdyń tórinde ótken Aziia chempionatynda qarsylastaryn qoǵadai japyryp, úshinshi mərte Aziiadaǵy teńdessiz balýan ekenin dəleldedi. Osy dodadan keiin jergilikti jýrnalisterdiń: «Atajurtyńa túpkilikti qashan kelesiń? Qazaqtyń Týy astynda óner kórsetkim keledi depsiń…» – degen saýaldaryna: «Elge kelgim keledi, ətteń kedergiler kóp bolyp tur… Əkemniń: «Qazaqstanǵa baryp, sol eldiń azamattyǵyn alýyń kerek. Atajurtta turǵanyń durys» degeni bar. Býdapeshtegi əlem chempionatynan keiin basshylarǵa ketetinimdi aityp edim, olardyń talaby tym kúsheiip ketti. Eń qiyny, Rio Olimpiadasynan tys qalatyn boldym. Mine, sodan beri bul məselege qaita oralǵam joq. Múmkin, 2016 jyldan keiin Qazaqstanǵa birjola keletin shyǵarmyn. Ol kezde men naǵyz babymda, 25 jasta bolady ekenmin», – dep suhbat bergen edi. Elmurat ər suhbatynda atajurtyna oralǵysy keletinin, qazaqtyń abyroiyn asqaqtatýdy armandaitynyn tilge tiek etip júrdi. Ókinishtisi, bul jaitty basshylardyń eshbiri elep-eskergen joq. Degenmen, Tasmuratov 2014 jyly Tashkentte ótken əlem chempionatynda dúiim jurttyń nazaryn ózine aýdardy. «Men, men» degen balýandardyń sanyn soqtyryp, jartylai finalǵa deiin qarsylastarynyń eshqaisysyna birde-bir upai bermesten jetti. Tek aqtyq aiqas úshin Olimpiada jəne əlemniń 6 dúrkin chempiony, irandyq Hamid Sorianmen bolǵan beldesýde tóreshiler qiianatynyń qurbany boldy. Tóreshilerdiń ədiletsizdigi Elmuratty altyn júldeden aiyrdy deýge tolyq negiz bar.
Saǵy synbaǵan qazaq jigiti qola júlde úshin beldesýde kýbalyq Ismael Borrerony 20 sekýndta tas-talqan etken edi. «Nurbaqyt Teńizbaevtai bolǵym keledi» degen Elmurat araǵa 8 jyl salyp, ózi úlgi tutatyn aǵasynyń jetistigine qol jetkizip, Rio Olimpiadasynyń qola júldesin enshiledi. Sonda: «Búgingi jetistikterime alǵashqy bapkerlerimniń qosqan úlesi orasan zor dep oilaimyn. Sebebi, maǵan osy sporttyń eń bir myqty təsilderin, qanshama qupiialaryn solar úiretti. Eger men Shymkenttegi Bekzat Sattarhanov atyndaǵy sport mektebinde oqymaǵanymda, kim biledi, qazirgi dərejege múlde jetpegen bolar ma edim?! Ərbir salada eń birinshi irgetas bolady, meniń kúrestegi irgetasymdy solar qalap berdi», – dep, Qazaqstandaǵy bapkerlerin erekshe atap ótti. «Riodaǵy jeńisim əke-sheshemniń, aýyl-aimaq jəne búkil qazaqtyń duǵa-tilekteriniń arqasynda keldi dep bilemin», – dep ózi úshin taqym qysqan kúlli jankúierlerge airyqsha alǵysyn bildirdi. Jaqynda grek-rim, erkin jəne əielder kúresi federatsiiasynyń vitse-prezidenti Erlan Qojasbai aǵamyz bolashaqta eshqandai kelimsektersiz, ózimizdiń sportshylarymyzdan chempiondar tərbielep shyǵarýdyń asa mańyzdy ekenin atap ótti. Rasynda, Təýelsiz el bolǵannan beri, iaǵni Atlanta Olimpiadasynan bastap, keshegi Rioǵa deiin Qazaqstannyń atynan synǵa túsken 77 bozkilem sheberleriniń tek 16-sy ǵana júldeli oryndardan kóringen. Shyny kerek, 16 balýannyń 9-y legionerler bolsa, 7-ýi otandyq sportshylarymyz, al eki balýanymyz doping daýyna bailanysty júldelerinen aiyryldy.
Endigi məsele, ózbekter alaqanyna salyp, aialap otyrǵan Elmurat elge orala ma? Federatsiia basshylary kelimsekterdi oiqastatyp, ózgeniń qamyn kúittegenshe Elmurattai órenimizdi elge qaitarýdyń jolyn qarastyrǵany jón. Beldeskenniń belin búgetin qazaq jigiti qazir naǵyz babynda. Ózimiz ógeisitip, ózeginen tepken Elmurattyń kók týdy jelbiretetin səti keldi emes pe?!
Dəýren TÚLKIBAI
«Aq jelken», №2
Aqpan, 2017
