Foto: «Eýraziialyq monitoring» TZO
«Qazmedia ortalyǵy» konferents-zalynda Qazaqstan men Reseidiń ǵylymi jáne mádeni qoǵamdastyǵy úshin mańyzdy oqiǵa – «Dáýir dialogy: Qazaqstan men Resei Federatsiiasy halyqtarynyń tarihi jadyn saqtaý» taqyrybynda dóńgelek ústel ótti, onyń kún tártibiniń negizgi suraǵy: «Eski dáýirge jańa kózqaras: Qazaq dalasy men Resei imperiiasy statistika prizmasy boiynsha» monografiiasynyń tusaýkeseri. Is-sharanyń uiymdastyrýshysy: «Eýraziialyq monitoring» taldamalyq zertteýler ortalyǵy».
Is-shara Resei Federatsiiasynyń Prezidenti Vladimir Pýtinniń Qazaqstanǵa sapary qarsańynda ótti, is-sharada talqylanatyn taqyryptardyń Qazaqstan men Resei Federatsiiasy arasyndaǵy mádeni dialog pen áriptestik qatynastardy nyǵaitý úshin ózektiligin atap ótti.
Is-sharanyń jumysyn bastaǵan kezde «Eýraziialyq monitoring» TZO direktory Álibek Tájibaev monografiianyń mańyzdylyǵyn ortaq tarihi murany nyǵaitýǵa baǵyttalǵan ǵylymi diplomatiianyń úlgisi retindegi atap ótti. Á.Tájibaev zertteýdiń biregei tásilin atap ótti, bul tásildiń osy kezeńdegi zertteýlerdiń kópshiliginen aiyrmashylyǵy qazaq dalasynyń Resei imperiiasyna qosylý úderisterin saiasi taldaý áreketin bildiredi. Jumys Reseidiń iri kitaphanalarynda saqtalatyn jalpyǵa qol jetimdi derekti derekkózderge negizdelgen bolyp keledi. Monografiia avtorlary osy málimetter jiyntyǵyn birinshi orynǵa qoia otyryp statistikalyq jáne derekti derekterdi obektivti taldaýǵa erekshe nazar aýdarady.
«Eýraziialyq monitoring» TZO ǵylymi jetekshisi, tarih ǵylymdarynyń kandidaty Taisiia Marmontova «Eski dáýirge jańa kózqaras: Qazaq dalasy men Resei imperiiasy statistika prizmasy boiynsha» dep atalatyn zerttýýdiń janryn «qujattardaǵy monografiia» retinde aiqyndady. Bul tásil dástúrli avtorlyq interpretatsiiany bastapqy derekkózderdi taldaýmen ushtastyra otyryp, qazaq dalasyn Resei imperiiasynyń quramyna kiriktirýdiń kúrdeli tarihi protsesine jańa kózqaras usynýǵa múmkindik beredi. Bul jerde saiasattanýshylar Otan tarihynyń kúrdeli jáne óte sezimtal kezeńine nazar aýdardy.
Foto: «Eýraziialyq monitoring» TZO
Zertteýdiń negizgi mindeti ideologiialyq beiimdilikti boldyrmaityn obektivti jáne teńdestirilgen taldaýdy usyný boldy. Jumysta memlekettik qoǵamdyq tarihi kitaphana men Resei memlekettik kitaphanasy qorlarynyń derekti kózderine nazar aýdarylady. Bul tásil protsesterdiń áleýmettik-ekonomikalyq, saiasi jáne mádeni aspektilerin imperiialyq ortalyq turǵysynan qarastyrýǵa múmkindik berdi. Osy maqsatqa jetý úshin jalpy ǵylymi jáne mamandandyrylǵan ádister kesheni, sonyń ishinde saiasi taldaý qoldanyldy. Olar tarihi oqiǵalardy emotsionaldy baǵalaýsyz jáne olardyń qazirgi Qazaqstan-Resei diplomatiialyq kún tártibine áserin qamtamasyz etti.
Statistika tarihi protsestiń negizgi aspektilerin zertteýdiń negizgi quralyna ainaldy: sandyq derekter demografiiadaǵy, ekonomikadaǵy jáne áleýmettik qatynastardaǵy naqty ózgeristerdi anyqtaýǵa múmkindik beretin sýbektivti túsindirýlerdiń áserin barynsha azaitty; imperiialyq saiasattyń qazaq jerlerin Resei imperiiasynyń ekonomikalyq júiesine biriktirýge áserin ashty; kóshi-qon ózgeristerin kórsetti jáne olardyń aimaqtyń áleýmettik qurylymyna áseri obektivti negizdeme aldy. Jergilikti bilik pen salyq salý týraly málimetter imperiialyq ákimshiliktiń aimaqpen ózara árekettesý erekshelikterin kórsetti. Temir joldardy qosa alǵanda, infraqurylymdy zertteý Qazaq dalasynyń strategiialyq rólin atap ótti. Jańa monografiia Qazaqstan men Resei arasyndaǵy tarihi jadyny saqtaýǵa jáne mádeni dialogty nyǵaitýǵa yqpal ete otyryp, tek kásipqoilarǵa ǵana emes, keń aýditoriiaǵa da baǵyttalǵan.
«Eýraziialyq monitoring» TZO direktory Álibek Tájibaev jinalǵandardyń nazaryn zertteý tarihi derekkózder men statistikalyq derekterdi obektivti taldaýǵa basa nazar aýdara otyryp, Qazaqstannyń Resei imperiiasynyń quramyna kirigýiniń kúrdeli protsesterine biregei kózqaras usynatynyna aýdardy. Ol ákimshilik reformalar, ekonomikalyq ózgerister jáne mádeni ózara is-qimyldar óńirdi qalai qalyptastyrǵanyn kórsetedi. Monografiia qazaq dalasynyń geosaiasi róliniń kúrdeliligin, onyń qazirgi zamanǵy mańyzdylyǵyn túsinýge kómektesedi jáne ótkenniń dál jáne qujattarǵa negizdelgen beinesin usyna otyryp, miftermen kúresýge yqpal etedi. Jumystyń avtorlary – halyqaralyq qatynastar salasyndaǵy tájiribelik zertteýshiler jáne olardy avtorlyq ádisnamanyń prizmasy arqyly zertteý Qazaqstannyń ótkenin geosaiasattyń qazirgi zamanǵy syn-tegeýrinderi arqyly túsindirýge múmkindik beredi. Jumystyń ereksheligi – ideologiialyq beiimdilikten bas tartý jáne tarihi tájiribe men qazirgi diplomatiialyq shyndyqtar arasyndaǵy bailanysty túsinýge tyrysý. Turaqty bolashaq úshin eki jaqtyń ulttyq múddelerin túsinýge jáne eskerýge basa nazar aýdara otyryp, tarih sabaqtaryn eskerý qajet.
Foto: «Eýraziialyq monitoring» TZO
Aleksandr Igorevich Drogovoz – halyqaralyq bilim berý institýty direktorynyń orynbasary A. N. Kosygin jumystyń ǵylymi-tanymal sipatqa ie ekendigine nazar aýdardy. Tarih ulttyq jáne mádeni biregeilikti qalyptastyrýda sheshýshi ról atqarady. Pýblitsistikalyq shyǵarmalar adamdarǵa ózderiniń ótkenin túsinýge, ata-babalarynyń qosqan úlesterin baǵalaýǵa jáne mádeni murany saqtaýdyń mańyzdylyǵyn túsinýge kómektesedi. Bul ásirese tarihi jady qoǵamdy qalyptastyrýdyń negizi bolyp tabylatyn elderge qatysty.
Sondai-aq, spiker zertteýdiń keibir bólimderine nazar aýdardy, bul jerde statistikalyq málimetter negizinde ózara is-qimyl jasaý týraly naqty qorytyndy jasaýǵa bolady. Uly Sibir temirjolynyń (qazirgi Transsib) rólin 1894 jyly 11 shildede Petropavl turǵyndary birinshi poiyzben qarsy aldy. Temirjol saýdany aitarlyqtai jandandyrdy, jergilikti ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵynyń damýyna túrtki boldy. Stantsiiadan jyl saiyn 1 mln. puttan astam et, 1,5 mln danaǵa deiin qoi terisi-bylǵary buiymdary, 50-60 myń dana jóneltildi. Venada, Parijde, Berlinde, Gambýrgte, Ystambulda jáne basqa qalalarda tanymal bolǵan sary mai men basqa da ónimderdiń pýdasy. Petropavlda temirjol qurylysynyń tarihi mańyzy men alǵashqy jetistikteri stantsiianyń aimaqtyń kólik jáne ekonomikalyq infraqurylymyndaǵy mańyzdylyǵyn eskere otyryp, búgingi kúnge deiin óz jalǵasyn tapty.
Statistika jergilikti halyqtyń jańa ekonomikalyq múmkindikterge beiimdelýin kórsetetin aimaqtyń ekonomikalyq ómirindegi qyzyqty jáne mańyzdy tendentsiialardy anyqtaýǵa múmkindik beredi. Kókshetaý jáne Atbasar ýezderinde zyǵyr men qarasora ósirý týraly málimetter isker kazaktar men qonys aýdarýshylardyń aýylsharýashylyq daqyldaryn praktikalyq paida alý úshin qalai paidalanǵanyn kórsetedi. Mysaly, zyǵyr jáne qarasora alqaptary kenepter, arqandar men jabdyqtar jasaý úshin paidalanylǵan mai men talshyqtardy óndirýge shikizat berdi. Osylaisha, «búkil Resei» kúntizbelerin zertteý zyǵyr óndirisi 1889 jyly 7,731 pýdtan 1902 jyly 40,555 pýdqa qalai aitarlyqtai ósti degen qorytyndy jasaýǵa múmkindik berdi, bul onyń jergilikti ekonomikadaǵy mańyzdylyǵynyń artqanyn kórsetedi. Kerisinshe, qarasora óndirisi 18,985-ten 13,055 pýdqa deiin qysqardy, bul basymdyqtardyń ózgerýi nemese suranystyń ózgerýi týraly aitýy múmkin. Bul derekter aýyl sharýashylyǵyndaǵy ózgeristerdi kórsetip qana qoimaidy, sonymen qatar aimaq halqynyń tabiǵi resýrstardy olardyń ómir súrýi men órkendeýiniń negizgi elementterine ainaldyrý arqyly ekonomikalyq qiyndyqtarǵa qalai beiimdelgenin tereńirek túsinýge múmkindik beredi.
Aqmola oblysyndaǵy jármeńke saýdasy týraly statistikalyq derekter onyń jergilikti naryqtardy ǵana emes, sonymen birge aimaqty Resei imperiiasynyń úlken ekonomikalyq júiesimen bailanystyratyn dinamikalyq ekonomikalyq qubylys retindegi mańyzdylyǵyn kórsetedi. Jyl boiyna oblysta kóptegen jármeńkeler ótkizildi, olardyń árqaisysy jergilikti turǵyndardan bastap basqa provintsiialardan kelgen saýdagerlerge deiin ár túrli qatysýshylardy tartty. Jármeńkeler jazǵy jáne kúzgi bolyp bólindi, olardyń árqaisysynyń ózindik erekshelikteri boldy. Mysaly, Aqmoladaǵy assignatsiia jáne Petropavl ýezindegi Taiynsha siiaqty jazǵy jármeńkeler dástúrli túrde maýsymdyq taýarlarǵa, sonyń ishinde mal men aýylsharýashylyq ónimderine shoǵyrlanǵan. Kókshetaý aýylyndaǵy Pokrovskaia nemese aryq balyqtaǵy Aleksandro-Nevskaia siiaqty kúzgi jármeńkelerde koloniialyq jáne óndiristik taýarlardy qosa alǵanda, keń assortiment boldy. Jármeńke saýdasynyń kólemi áserli boldy: jeke jármeńkelerdiń ainalymy 200-den 700 myń rýblge deiin ózgerdi, al 40 jármeńkeniń jiyntyq ainalymy ákelý boiynsha 6 million rýblden jáne satý boiynsha 4 million rýblden asty. Negizgi taýarlarǵa mal men shiki azyq-túlik, sondai-aq imperiianyń ortalyq bólikterinen ákelingen óndiristik taýarlar kirdi. Bul derekter jármeńkelerdiń ekonomikalyq qana emes, sonymen qatar áleýmettik ról atqarǵanyn, ár túrli aimaqtar arasyndaǵy bailanysty nyǵaityp, dalada saýda infraqurylymyn damytýǵa yqpal etetindigin kórsetedi.
Monografiiany tanystyrý qorytyndysy boiynsha pikir almasý sheńberinde dóńgelek ústelge qatysýshylar jalpy tarihtyń ulttyq biregeilikke, qazirgi zamanǵy zertteýlerdegi otarsyzdandyrý diskýrsyna jáne Qazaqstan-Resei ǵylymi jobalarynyń perspektivalaryna áserin talqylady. Is-shara qonaqtarynyń arasynda akademiialyq qoǵamdastyqtyń, diplomatiialyq toptardyń jáne qoǵamdyq uiymdardyń ókilderi, onyń ishinde «Astana» Halyqaralyq ýniversitetiniń Áleýmettik-gýmanitarlyq ǵylymdar Joǵary mektebiniń dekany Saiat Baimuratuly, L.N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń professory Svetlana Kovalskaia.
Pikirtalastyń negizgi qorytyndylary:
- • Jańa monografiia statistikanyń saýdany damytý, kóshi-qon protsesteri jáne jergilikti halyqtyń jańa jaǵdailarǵa beiimdelýi siiaqty áleýmettik-ekonomikalyq ózgeristerdi túsinýdegi mańyzdylyǵyn kórsetedi.
- • Jumys qazaq dalasyn Resei imperiiasyna kiriktirýdegi diplomatiia men ekonomikalyq yntymaqtastyqtyń rólin kórsetedi.
Qorytyndylai kele, dóńgelek ústel moderatory Álibek Tájibaev Qazaqstan men Resei arasyndaǵy mádeni jáne ǵylymi bailanystardy nyǵaitý úshin monografiianyń mańyzdylyǵyn atap ótip, negizgi usynystar men nátijelerin qorytyndylady.
Is-shara kitap tusaýkeseriniń saltanatty rásimimen, qatysýshylarǵa danalaryn tabystaýmen jáne avtorlardyń qoltańba-sessiiasymen aiaqtaldy.
