Foto: Abyl Kekilbaevtyń jeke muraǵatynan
Abyl Kekilbaev – ICAO, iaǵni Halyqaralyq azamattyq aviatsiia uiymynyń Ortalyq hatshylyǵynda jumys istegen alǵashqy jáne ázirge jalǵyz qazaq. Ony bylaiǵy jurt qarymdy qalamger Ábish Kekilbaevtyń nemeresi, ata murasyna adaldyq tanyp, shyǵarmashylyǵynyń shamyn jaǵyp júrgen shyraqshysy dep te biledi. Ult.kz tilshisi keiipkermen atasynyń tálim-tárbiesi, azamattyq bolmysy týraly áńgimelesti.
«Bir jazǵanyn qaita túzep-kúzemeidi»
Men úlken ájemiz, atamnyń anasy tárbielegen sońǵy balasymyn. Iaǵni Ábish atam kórgen tárbieni men de kórdim. Ata-apamyzdyń eki qyz, eki uly boldy. Sol bir ulynyń balasy menmin. Meni kishkentaiymnan óz baýyrlaryna basyp, tárbielegen. Kekilbai tegine kir keltirmei, myqty azamat bolý basty mindetim.
Shynyn aitsam, atamyz qoljazbalaryna deiin janynda júrgen inilerine taratyp tastaǵan. Úideni qoljazbanyń ózi shamaly negizi. Sebebi, atam bir týyndy jazyp bitirip, oǵan qaita barmaityn. Ýaqyty da bolǵan joq. Kitaptardyń shyqqanyn kórip, soǵan qýanyp júrgen adam edi. Endi gazet-jýrnal bolsyn, basqa kitaptarda aitylǵan sózder nemese bireý týraly estelikter bolsyn, solardy oqyp shyǵady da, úidegi kitaphanasyna salyp qoiady. Sodan estelik bolyp qala beredi. Ony arnaiy bir iriktep nemese osyny tapsyr, mynanyń tapsyrma degendi eshqashan aitqan joq. Oǵan kóp mán de bermegen sekildi.
Meniń esimde saqtalyp qalǵany, ózine jaqyn jyly týyndylardy nemese avtorlardyń kitaptaryn ózi jinaqtap, kitap dúkeninde kózine tússe ony satyp alyp, ózi jinap qoiatyn. Astanaǵa kóshkeli, biz eseiip úidi aýystyrǵan soń óziniń kitaphanasyna qandai jany ashityny baiqalatyn. Keide kóshýdi sozyp otyratynynyń sebebi kitaphanany qalai kóshiremiz, kóshirgende kitaptardyń reti buzylyp ketpei ma, úirenshikti oryndaryn aýystyryp jiberip, taba almai qalam ba dep ýaiymdaityn. Biz kishkentai kezimizden sol kitaptardy bir úiden ekinshi úige kóshkende bireýin qaldyrmai, ózi qadaǵalap, óziniń kitaphanasyn óte úlken mańyz beretinin kórip óstik. Biraq biz Astanaǵa kósherde kóp kitaptardy mekteptegi kitaphanaǵa tapsyryp jiberdi. Onyń ishinde ózi stýdent kezinen jinaqtaǵan kitaptardyń keibiri bar. Úide erterekte shyqqan nemese sońǵy basylǵan kitaptyń birneshe janasy bolsa, bireý jetedi, qalǵany basqalarǵa qoljetimdi bolsyn dep, úidiń qasyndaǵy mektepke tapsyratyn. Men oqyǵan mekteptiń kitaphanasyna óziniń jáne qazaq jazýshylarynyń birqatar kitaptaryn tapsyrdy.
Sebebi ol kezde kóp kitap sirek kezdesedi, baǵdarlamada bolǵanmen oqyrmandar taýyp oqi almai júrgen bolatyn. Sondyqtan ol kitaptar qoljetimdi bolsyn deitin. Oǵan qosa, keibireýleri óte qundy nemese sirek kezdesetin kitaptardy jinaityn be edi dep jatady. Al atam ondai kitaptardy surastyryp, izdestiretin. Ol kitaptar joq bolsa, basqa sheteldegi baspalardan surastyratyn. Biraq ol tapqan kitabyn ózine qaldyrmaityn. Onyń kóshirmesin jasap, ózine keregin qaldyryp, kitaptyń ózin kóbine Almatydaǵy Pýshkin kitaphanasyna qaitaryp berip otyratyn. Ózine keregin alyp, oqitynyn syzyp, jumys istep, kitaptyń ózin qaitaryp beretin. «Mynadai kitap kóp kezdese bermeidi, qolǵa túse bermeidi ǵoi, buny nege qaitaryp berip jatsyz» dep birneshe ret suraǵanymda, ol «eń bastysy qoljetimdi bolý kerek, erteń menen de basqa adamdar osy jerden málimet alyp, aqparat alyp, basqa qorytyndylar jasaýy múmkin. Sondyqtan bul kitapty ózime saqtamai, kitaphanada saqtalýy turýy kerek» deitin. Olar kitaphanada kitaptyń jaǵdaiyn da jasap bere alady, ásirese eski kitaptardy saqtaý qiyn ǵoi. Sony bilip, túsinip, solai áreket etkenderin men kishkentai kezimnen kórgenmin.
Eń bastysy kóp kitap oqityn. Kitaptardyń astyn syzyp otyryp oqityn. Úidegi keibir kitaptardy ashyp qalsań, syzylǵan jerlerin qarasań, qandai júiemen syzyp otyrǵanyn áli túsinbeimin. Biraq kóp kitaptardyń ishinde óziniń oilaryn belgilep ketkenderi kóp. Atamyz kitapty tez oqyp tastaityn. Kúnine birneshe kitap oqityn. Biraq keibir kezde asyqpai, kitaptyń asyn syzyp, ishindegi málimetterdi basqa kitaptarmen salystyryp oqityn. Ondai kezde meniń túsinýim boiynsha, basqa birdeńe jazýǵa, osyny paidalanyp, bir týyndyǵa daiyndalyp júretin sekildi kórinip turatyn. Sebebi, shabyty bir kelgende toqtata almai, qolynyń astyndaǵy qaǵazǵa jaza beretin. Bir oi tússe bloknotqa jaza beretin. Sosyn sodan alyp, jazatyn. Eń qyzyǵy, bir bastyryp alady da, tekserip alyp, ony qaita túrtpeitin. Keibir jazýshylar bar ǵoi, bir sózdi on jyldap izdeidi, keibireýleri bir shyǵarmasyn qaita-qaita túzetip, qaita jańa basyp shyǵarady. Atamyzda ondai bolmaǵan. Onyń keibir áńgimelerin, ásirese aýdarmalaryn qaraǵanda múmkinshilik boldy ǵoi, nege qaityp ózgertken joqsyz, nege qaratpadyńyz deimiz. Kóbisi Keńes kezinde aýdarylǵan ǵoi, ol kezde de biraz tyiym salynǵan jerler boldy me eken deimin. Sony aitqanda, ony qoishy dep, eskini oilamai, jańa týyndylarǵa kóbirek mán beretin. Árine, ol kisi jumys istep júrip te jazdy ǵoi. Kóp týyndylary da sol kezde jazyldy. Atamyz bir suhbatynda: «men osy jazýshy bolmasam, saiasatqa aralaspas edim» degen eken. Sol óziniń tańdaǵan joly bolǵan sekildi. Sebebi, jazǵysy kelse, tańǵy 4-5-ke deiin jazyp otyra beretin. Buǵan sharshamai, tańerteń turyp, jumysyna baryp, bos ýaqyty bolsa jazý men kitap oqýdan eshqashan zerikpeitin.
«Balanyń tańdaýyna aralaspaidy, tek baǵyt beretin»
Atamyz kitap oqýmen, qaǵaz jazýmen demalatyn. Óziniń jumys isteitin bólmesinde otyryp, keibir kezderde qolyna dombyra alyp, oinap otyrǵanyn estip qalamyz. Sondai kezderde oilardy oilap otyrǵan siiaqty seziletin. Sol oilardy rettep, sosyn ústeline otyryp, jazýyna kirisetin. Esimdegisi, sol dombyra oinap otyrǵanda esikten qarap, qasyna jaqyndaitynbyz. Al jumys istep otyrǵanda ájemiz atamyzǵa kedergi bolmasyn, kishkentai balalar mazasyn almasyn dep, bólmeden shyǵaryp ta jiberetin edi. Biraq sonyń ózinde atamyz anda-sanda úide balalardyń bári jinalǵanda nemese bárin arnaiy jinatqyzyp, dastarqan basynda kóńildi áńgimelerin aityp, estelikterin aityp otyratyn. Ásirese, sondai kezderde ájemiz barda bári qýanyp, jaqsy bir estelikke qalatyndai otyrystar bolatyn. Balalar ósken soń jan-jaqqa ózderiniń sharýasymen ketip qalǵan soń, ondai otyrystar jii bolmaityn. Biraq anda-sanda osyndai bir jinalyp qalatyn kezde bárimizdi erkeletip, óziniń kishkentai kezindegi áńgimelerin aityp otyratyn. Úlken ájemiz barda atamyz da erkelep, sondai jaqsy bir kúnder ótetin.
Foto: Abyl Kekilbaevtyń jeke muraǵatynan
Bizdiń úide qonaq ta kóp bolatyn. Ájemiz bar kezde, úlken kisige sálemdesem dep kirip, keletin adamdar kóp bolatyn. Ásirese, aýyldan aǵaiyn, atamyzdyń qataryndaǵy jazýshy áriptesteri kóbisi sheshelerin saǵynyp, atamyzǵa kelip, anasymen sóilesip, dastarqan basynda otyratyn edi. Ondai kezder de estelik bolatyn. Atamyzdyń birge oqyǵan, birge jumys istegen áriptesteri bizdiń ájemizge sálemdesip ketýdi jón kóretin. Sondai kúnder kóp bolatyn. Sol eki arada óziniń jazýyn jazyp otyrýǵa ýaqyt árdaiym tabatyn.
Qyin kezeńde óssek te, qazaqshamyz taza. Óitkeniń ájemiz oryssha bilse de, túsinse de, eshqashan sóilemeitin. Úide barlyq balalar úlken ájemizdiń arqasynda qazaq tilin jetik meńgerdik. Sebebi men syrttan da oqydym, mektepti de shetelde oqydym, biraq ájemizdiń úiretken tálimi sanadan shyqpaidy.
Bala tárbiesine qatysty aitsaq, bizdiń atamyz da bylai jasa, bylai oqy, myna oqýdy tańda dep eshqashan da arnaiy aityp otyrǵan joq. Biraq men ózim sezinemin, ol kisi ádeii aitpaǵanymen, syrtynan baǵyt berip otyratyn. Mysaly, men kishkentai kezimde azamattyq aviatsiia salasynda jumys isteimin dep eshqashan oilamadym. Biraq mektep bitirerde atam bir aqyl aitqan, «bizde basqa salany qoishy, tehnikalyq mamandyqtan ózimizdiń mamandarymyz azdaý, óziń kórip otyrǵan azamattyq aviatsiia salasynan basqa da tehnikalyq mamandyqtarda kóbisinde basqa mamandar, sondyqtan osy baǵytty qaraisyń ba?» dep bir eki aýyz sóz aitqannyń ózinde túsinikti boldy. Ol sony ózi erteden qarap, baiqap júrgeni ǵoi. Men úidiń qasyndaǵy áýejaidaǵy ushaqtardyń ushyp qonýyn qarap otyrǵanymdy, issaparǵa shyqqanda ushaqtyń ishindegi bolyp jatqan, ásirese ushqyshtardyń kabinasyna suranyp kiretinimdi baiqap otyrǵan. Shetelde júrgende ákeme de arnaiy murajailarǵa aparyp kórset, kórsin qarasyn dep aitqan bolar. AQSh-ta oqyp júrgende arnaiy, Niý Iorktegi ashyq áýejai murajaiyna aparǵan, Vashingtondaǵy Ulttyq áýe jáne ǵarysh murajaiyna aparǵan. Sol kishkentai kezimnen múmkinshiligi bolǵanda osy baǵytta kórsetip otyrdy. Men ony endi endi túsinip jatyrmyn, ózińe baǵytty kórsetip nemese qyzyqtyryp berip otyratyn.
«Urpaǵy san túrli salada qyzmet etedi»
Úlken qyzy atamyzdyń jolyn qýmasa da, Arhiv isin meńgergen. Ol da menińshe atamyzdyń eńbegimdi saqtasyn, muramdy jinasyn dep arnaiy oqytqany emes, biraq balanyń beiimine qarai múmkindik berip otyrǵany ǵoi. Ózimniń inilerimdi alsaq, bir inimiz Almatydaǵy Júrgenov ýniversitetin bitirgen, artist, osy jaqynda óziniń basty rólin oinaǵan. Endi ol áli jas bolǵan soń, joly endi bastalyp jatyr. Ol kishkentai kezinen gitara, baraban oinaityn. Shyǵarmashylyqqa jaqyndaý ósken bala. Atamyzdyń óz uly da mýzykant bolmaǵanmen, mýzykaǵa óte jaqyn. Balasy da sol mýzykaǵa jaqyn bolyp ósirgeni de sondyqtan shyǵar. Al arnaiy shyǵarmashylyqqa, basqa da mádeni salaǵa tartpasa da, biz kishkentai kezimizden halyq aspaptaryn tyńdaýǵa úirengenbiz, estip óskenbiz. Qazir aty shyqqan artisterdiń bárin jas kezinen, ózimiz kishkentai kezimizden kórip óskenbiz. Onyń bári atamyz mádenietke jaqyndaý bolǵandyqtan dep oilaimyn. Mysaly, men kishkentai kezimde beinefilmge túskem. Ol jerde meni arnaiy Ábish Kekilbaevtyń nemeresi dep shaqyrǵan joq, men mektepte irikteý kezinde myna bala keledi dep shaqyryp alǵan. Atamyz bir film bolsa da kórsin, osy baǵytta kórsin dep múmkindik berip otyrdy. Biraq artynan filmniń nátijesin kórgendikten ba, álde sol kezdegi osy salanyń jaǵdaiyna bailanysty ma, «osy sen filmge túsip ne bar, endi áli de ósesiń, kóresiń» degendei oi aitty. Biraq kishkentai kezimizde múmkindikter bolǵan kezde ony paidalanyp, ózimizge bir tájiribe retinde shyńdaityn. Kishkentai kezimde úlken ekranǵa shyqqan filmge túsý biz úshin úlken jetistik sekildi kórinetin. Al endi basqa balalaryn alsaq, olardyń balalary áli kishkentai. Ishinde shyǵarmashylyqqa, mádenietke jaqyn balalar bar. Olar endi óse kele, ózderin kórsetýge tyrysady degen senimdemin.
Kishkentai kezimizde mektepte oqyp júrgende atamyzdyń keibir shyǵarmalary jazǵy demalysqa mindetti túrde oqýǵa beriletin. Biraq týyndylarynyń ishinen «Shyńyraýdy» bólek kóremin. Onyń da sebebi bar. Negizi atamyzdyń jazylǵan shyǵarmalary daiyndyqsyz kelgen oqyrmanǵa qiyndaý bolýy múmkin. Al «Shyńyraýǵa» kelsek, bul áli ashyq, jan-jaqty talqylanbaǵan taqyryp. Bir jaǵynan sýdyń joqtyǵy, ekinshiden, sýdyń qudyq qazýshynyń eńbeginiń qandai qiyn ekenin kórsetkishi. Ol tek qana bizdiń ózimizdiń mádenietimizdi kórsetip otyrǵan týyndy emes, ony kez kelgen eldiń mádenietinde keltirýge bolady. Ol jerde qazaqtyń aýyly, qazatyń kiiz úi, jylqylary, bir jerden ekinshi jerge kóship júrgen kósh emes. Ol da filosofiialyq jaǵynan kelgende basqa da elderde bar jaǵdailar. Ony kez kelgen elde, kez kelgen tilde oqityn oqyrman filosofiialyq tereńdigin kóre alady. Oǵan qosa, qudyq qazýshy men sýdyń joqtyǵy máselesi bul qazirgi zamannyń, ótken ǵasyr men kelesi ǵasyrdyń bitpeitin áńgimesi. Sondyqtan bul maǵynasy boiynsha óte tereń. Oǵan qosa, bul týyndynyń kóterip otyrǵan sý máselesi tek qana qazaq jerindegi bolyp jatqan másele emes. Ol qazir dúnie júzinde kóterilip kele jatqan suraq. Bul týyndynyń bolashaǵy áli de basqa qyrlarynan ashylady dep óz basym senemin. Oǵan qosa osy shyǵarmany film qylyp túsirdi, teatrlarda qoiylym bolyp jatyr. Menińshe bul bolashaqta basqasha zerttelip, osy týyndynyń tereńdigi men onyń filosofiialyq maǵynasy áli de ashyla beredi dep oilaimyn.
Kekilbaev teginiń áseri
Men mádeniet salasynda bolsam, Ábish Kekilbaevtyń aty kómektesetin shyǵar. Biraq men ózi mamandyǵym tehnikalyq jaǵynan bolǵandyqtan, men oqýda júrgende basqa eldiń mamandary kelip oqytatyn, oǵan qosa olar Ábish Kekilbaevtyń kim ekenin de bilmeitin. Mysaly men shetelde júrgenimde, tipti sheteldik synyptastarym, sheteldik áriptesterim Qazaqstannyń qai jerde ekenin bilmeitin.
Endi azamattyq aviatsiia salasy múldem basqa bolǵandyqtan, atamyzdyń shyǵarmashylyǵyn biletin adamdar óte sirek kezdesetin. Sondyqtan men tegime qatysty jeńildik nemese atamyzdyń atyn paidalanýǵa múmkindik bolǵan joq. Ásirese, men Halyqaralyq azamattyq aviatsiia uiymyna barǵanda, ol jerde 193 elden mamandar irikteýden ótken. Onyń ishinde myńǵa jýyq adam qatysqan, odan eki adamdy tańdap alǵan. Bul halyqaralyq irikteý bolǵandyqtan, ol jerde atamyzdyń ne aty, ne Qazaqstannyń orny bólek ekeni eshqandai kómek bere almaidy. Ol bir jaǵynan ózime de jaqsy boldy. Sebebi, keide atyn paidalanyp júr dep aitýy da múmkin ǵoi. Biraq ózim úshin, halyqaralyq irikteýden ótkenime qatysty, olar sheteldik mamandarymen jumys ústeýge múddeli. Sondai jaǵdai bolyp jatqan soń, ol jerde kim ekeniń olarǵa báribir, olarǵa jumystyń nátijeli bolýy kerek, ýaqytyly bolýy qajet, sapasyna qaraidy.
Áńgimelesken
Aqbota MUSABEKQYZY
