بەردٸبەك سوقپاقباەۆ بٸر سىنشى تۋرالى: «بٸزدٸڭ جازعان-سىزعانىمىزدىڭ مازمۇنىن ايتىپ بەرۋدٸ عىلىم ساناپ جٷر», – دەپ ەجۋالاپ كٷلەدٸ ەكەن. سول ايتقاندايىن, دارىندى اقىن, تالانتتى جۋرناليست جانعالي مىرزەليەۆتٸڭ تۋىندىلارىنىڭ مازمۇنى مەن كٶركەمدٸك جاعىنا باعا بەرۋدٸ ۇلى مەرتەبەلٸ وقىرماننىڭ ەنشٸسٸنە قالدىرىپ, ٶزٸم انىق بٸلەتٸن جاعدايلاردان ەستەلٸك جازۋدى ۇيعاردىم.
جانعاليدى بٸزدٸڭ اۋىل «جەنەكەش» دەيتٸن. بيسەن جەنەكەشەۆتٸڭ تەگٸ سولاي عوي, بەلكٸم, ەرتەرەكتە بولعان ٷلكەن ادامنىڭ اتى ما, ەيتەۋٸر قوساقتاپ بەرٸلگەن بۇل ەسٸم تۇتاس بٸر تاعدىر سەكٸلدٸ: «جان كەشتٸ, جانىن جەگٸپ, جانىن جەپ جٷرٸپ ٶمٸر سٷردٸ», – دەگەندٸ ويعا تٷسٸرەدٸ. كٶپ الىسقا بارماي, ٶزٸم ەس بٸلگەلٸ كۋە بولعان بارلىق جاعداي سانامدا وسى پٸكٸردٸ بەرٸك ورنىقتىرا تٷستٸ.
تٷيدەي قۇرداسى جاراسقان ەبدٸراشەۆتٸڭ:
ٸشەسٸڭ بە?..
كەزٸندە ٸشتٸم دەيٸم.
ال, قازٸر مە?..
قالىپقا تٷستٸم دەيٸم.
تۋعان جەرٸم?..
ست. ارال.
قىزىلوردا.
تۋعان جىلىم?..
سوعىستان ٷش جىل كەيٸن... – دەپ كەلەتٸن شۋماقتارى بار. جەكەڭ سول قۇرعىردان بويىن اۋلاق سالا المادى, «قالىپقا تٷسە المادى». بەلەنٸڭ بەرٸ سول. كازگۋ-دەن وقۋدان شىعادى. زەرتتەۋشٸلەر ٷشٸن قىسقاشا مەلٸمەت, الماتىدا وقىعان جىلدارىمدا, وبلىستىق راديوداعى جالاقىسىن كٶبەيتۋگە سەپتٸگٸ تيەتٸن بولعاندىقتان, كۋرستاستارىم كەريموللا عايسين, ەدٸل بەركٸمباەۆ ٷشەۋٸمٸزدٸڭ راۋشان جٷنٸسبەكقىزى دەيتٸن ەپكەمٸزدٸڭ تابالدىرىعىن توزدىرعانىمىز ٶز الدىنا بٶلەك حيكايا, «بٸلٸمٸ بٸتٸرمەگەن جوعارى» دەگەن انىقتاما الىپ بەرۋمەن اينالىستىم, ٷش كۋرس وقىپ تاستاپ كەتكەن قۇجاتتاردىڭ تٷپنۇسقاسى وقۋ ورنىنىڭ ارحيۆٸندە ەلٸ كٷنگە دەيٸن تٷگەلدەي مۇزداي امان تۇر. جانۇيادا جاراسىم بولمادى. جۇمىستىڭ بايانى جوق. مٸنەزٸ قۇددى نايزاعاي سەكٸلدٸ, شۋ اساۋ جٷرگەن شاعىندا پۋشكين بولىپ: «الدىڭدا تۇرعان سييا ساۋىتتان ٶلەڭ جازىپ تاستايمىن», – دەپ جەر تارپىپ ٶرەكپٸپ تۇرسا, «اششى سۋدىڭ ەلەگٸمەن بالاعاتتاپ كەتتٸ, سييا ساۋىتپەن ۇرا جازدادى», – دەپ ٶكپەلەپ قالاتىن بەيباقتاردىڭ ورتاسىنان قايدان ورىن تابىلا قويسىن. جان-تەنٸمەن جاقسى كٶرگەن ادامىن قۇلاي, جادىراپ قارسى الىپ, جايما شۋاق ەڭگٸمەنٸ تٶكپەلەتٸپ وتىرادى دا, بٸرنەرسە كٶڭٸلٸنە سەل جاقپاي قالسا شارت ەتە تٷسٸپ: «شاتاعى...» – دەپ لەزدە مۇرتىن جىبىرلاتا باستايدى. شىن شاتاق سول كەزدە. ۇناماي تۇرعان كٸسٸ بيشٸك ۇستاپ, باسىنا قارا بۇلت تٶندٸرٸپ تۇرسا مەيلٸ عوي, تٸپتٸ قارادان قاراپ قۋسىرىلادى دا قالادى. وقىماعان كٸتابى جوق, كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەپ وقيعاسىمەن كٸرٸستٸرٸپ جاتسا, ەندٸ بٸردە وسى قارسى الدىندا تۇرعان ادامعا, اباي اتامىز تٸرٸلٸپ كەلٸپ, سونىڭ شاپانىنىڭ شالعايىنا جارماسقانداي شوشىنىپ, سەلكٸلدەپ ۇرسىپ الا جٶنەلەدٸ. سونشا تاۋسىلىپ جاتقانى نە دەسەڭٸز: «كٷيدٸرەتٸن وسى قىلىقتارىڭ, وسپادارسىز ەدەتتەرٸڭ, ەنە, اقان سەرٸ قالدى دالا كەزٸپ الاسۇرىپ». قازاق جازۋشىلارىنان بولسا بٸر سەرٸ, جىعا تانىماساڭ دا جوباسىن شىرامىتىپ جورامالداپ تۇرار ەدٸڭ, ەلەم ەدەبيەتٸنەن بولسا قايتەسٸڭ, قاپەلٸمدە يۋلييا جەمايتەنٸ قايدان ٸزدەپ تاباسىڭ. اپتىعى باسىلعاندا قاق تۇرمايتىن جازعى جاۋىن سەكٸلدٸ دىق قالمايدى. كٷندە كٶرسەڭ كٶزٸڭ ٷيرەنەتٸن شىعار, ال ەكٸنٸڭ بٸرٸ انا جەرگە, مىنا جەرگە بٸر اياعى تيٸپ ۇشىپ-قونىپ جٷرگەن جانعاليدىڭ ارتىنان قۋىپ, قايدان زەرتتەپ وتىرادى. وقىعانى از, تەربيەسٸ كەم كٸسٸ جولىقسا كەك ساقتاپ, ٸشٸنە قان قاتىپ قالادى. مۇندايلار قالتارىستاردا كٶبٸرەك ارالاسىپ جٷرگەندەرٸنٸڭ ٸشٸندە جيٸ كەزدەسەتٸن. تٷسٸندٸرەمٸن دەپ ەلەك. جۇدىرىق سٸلتەسٸپ قالادى. قايتەسٸڭ, تاعدىر...
بٸراق, كەزدەسكەننٸڭ بەرٸمەن كەرٸلدەسە بەرەتٸن كەرسوققاننىڭ ٶزٸ بولدى دەۋ بولاشاق ۇرپاق الدىندا كٷنە. اشۋلانسا – بەت-الدىنا قاراتپاس قۇيىندى داۋىل سەكٸلدٸ بولعانىمەن, قۋانسا – قۇددى بالا مٸنەزدٸ, جەر اڭساعان نٶسەرلٸ جاۋىن. ەرەكشە ٸلتيپاتپەن اتاپ وتىراتىن ادامدارى كٶپ بولدى. سونىڭ باسىندا قادىرعالي حوشەمەتوۆ تۇراتىن. وعان حاتتارى كۋە. 90-شى جىلدارى اقىن ەرعالي ساعات «الماتى اقشامى» گازەتٸنە سۋرەتٸ مەن ٶلەڭدەرٸن جارييالادى. جانىندا جٷرگەندە ٶلەڭٸمدٸ جارىققا شىعارامىن دەپ ەشكٸمدٸ جاعالاعانىن كٶرمەدٸم, سوعان قاراعاندا اقىندىق قارىم-قابٸلەتٸن جاقسى بٸلەتٸن قادىرعالي اعا ارالاستى-اۋ دەپ ويلايمىن.
مارات قابانباەۆتىڭ ەدەبيەتتەگٸ قادامىنا قۋانىپ جٷردٸ. كەڭشٸلٸك مىرزابەكوۆتٸڭ ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا «ەكٸ ۇرتى بۇلتيىپ» ٶزٸمەن ٶزٸ ٶلەڭ شىعارىپ جٷرگەن شابىتتى شاقتارىندا مىنا جولداردى ايتىپ اينالىپ-تولعانۋشى ەدٸ دەپ سٷيسٸنٸپ ەسكە الاتىن:
ايىم جانعالي, كٷنٸم جانعالي,
ٶزگەشە بٷگٸن تٷرٸڭ, جانعالي,
ٶزگەرٸپ كەتٸپتٸ ٷنٸڭ, جانعالي,
جىر بوپ شىقسىن كٷنٸڭ, جانعالي,
ٶلەڭٸم بولسىن گٷلٸم, جانعالي.
ايىم جانعالي, كٷنٸم جانعالي.
«جٸگٸتتٸڭ تٶرەسٸ عوي, سەگٸز قىرلى, بٸر سىرلى» دەپ جەرلەسٸ سۇڭعاتوۆ ماركستٸ اۋزىنان تاستامادى. ەن سالادى دەپ كەدٸمگٸدەي تامسانادى, بٸراق ونى دا, ناعىز جۇلدىز بولاتىن ادام دەپ جەرگە-كٶككە تيگٸزبەي ماقتاعان مارقۇم جەكسەنباي بايتۇياقوۆتى دا تىڭداۋ بۇيىرمادى. بەلگٸسٸز بولىپ قالعان قانشاما تاعدىرلار دەپ تولعانامىن.
ەندٸ ماعان قىرىق جىل عۇمىر قالدىڭ با,
نە تۇرعانىن بٸلمەيمٸن عوي الدىمدا.
كٷننٸڭ ىستىق جانارىنان ۇيالىپ,
جاتار ما ەكەم, تۋعان جەردە شالعىندا.
جاڭا كەلە جاتقان تەۋٸر باسىپ,
ماعان دا وڭاي دەيمٸسٸڭ, باۋىرلاسىم.
ٶمٸردە كٶپ ەكەن عوي جٶنسٸزدٸكتەر,
قالاي مەنٸڭ اق جانىم اۋىرماسىن.
بارشا ادامداردى اق جانىمەن, تازا جٷرەگٸمەن سٷيدٸ. ٶلەڭ جازعاندا ٶمٸردەن سوققى كٶرگەن ادامنىڭ سويىنان ەمەس, كٸرشٸكسٸز پەكتٸكپەن جىرلادى. ٶمٸرگە عاشىق بولۋدىڭ ٷلگٸسٸ, ەرلٸك ەمەي نەمەنە.
وتىن قات, تۇرمىس ٶتە اۋىر جىلدارى قالعان ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى كٷندەرٸن ٶتكٸزگەن ەسكٸ جاتاقحانانىڭ ورتاسىنا تامىزىق جيىپ قويىپ وت تۇتاتىپ, اينالاسىندا گازەت-جۋرنال وقىپ جٷرەر ەدٸ. (ناق سول وتقا شالىنىپ اجال قۇشقانىن قايتەرسٸڭ. ٶرت دەمەكشٸ, جاسىندا اياز اتا بولامىن دەپ تۇرعاندا ارتىق قالعان جٸپتٸ قيياتىن قايشى تابىلماعاسىن, سٸرٸڭكەمەن ٷزە سالىڭدار دەپ, ابايسىز تۇتاتقان وت قار سيياقتاندىرىپ ويۋلاپ جاپسىرىپ قويعان ماقتاعا تيٸپ, قاتتى كٷيٸپ قالعان ەكەن, قولىنداعى شورلانىپ بٸتكەن كٷيٸك تىرتىعى انادايدان كٶزگە ۇرىپ تۇراتىن. ماياكوۆسكيي, تايىر جاروكوۆتەرگە ەلٸكتەپ زور داۋسىمەن مەنەرلەپ ٶلەڭ وقيدى, ناعىز شابىتتى شاعىندا العا سوزعان قولدارىنا قاراپ قاباعىن تٷيٸپ العان كەزدە بٸز بالالار جاعى سالالى الا-قۇلا ساۋساقتارعا سەل قورقىپ كٶز تٸگٸپ وتىرامىز. وسى كٷنگٸ قاپتاپ كەتكەن تٷسٸرۋ قۇرالدارىنىڭ كٶمەگٸمەن بەينەروليك جاساسا, ٶرتتٸڭ حاۋپٸ تۋرالى جارناما كليپكە جارارلىق, «بايقامادى, بايقاسا, بۇل بولا ما,
جارق ەتتٸ ٶرت! جالىن تٸلٸ وراپ اپ. ەن ساعاتتا شابىندىقتىڭ ٷستٸندە, جايىلعانداي الاۋ قىزىل ورامال» دەپ باستالاتىن ٶلەڭٸ بار. «ەرتەڭٸنە ەل بٸلدٸ ٶرتتٸڭ كٷشتٸسٸن, جانعان جەردٸڭ قايعى بولىپ تٷستٸ ٸسٸ. قاراۋىتىپ جاتتى كٷيگەن القاپتا, بٸر تراكتور, ەكٸ مايا, ٷش كٸسٸ...», (تاپ-تازا سيۋجەت, مٶلدٸر سۋرەت).
– ۇلىلاردىڭ اۋرۋى دا ۇقساس, ۇلى بولادى, فەدور ميحايلوۆيچتٸڭ نەمەن اۋىرعانىن بٸلەسٸڭ عوي – دەپ ەزٸلدەپ قويادى كەيدە. ٶزٸنە مەڭزەگەنٸ, تالاي كٶزٸمٸز كٶردٸ. دوستوەۆسكيي جارىقتىق ۇستامالى دەرتٸ باستالعانشا راسكولنيكوۆ تٷبٸنە جەتپەك بولعان كەمپٸردٸڭ قارعىس اتقىر سول ٷيٸندە نەشە باسپالداق بار ەكەنٸن بٸلۋ ٷشٸن بارىپ ساناپ ٷلگەرٸپتٸ. جەكەڭ وسىنىڭ بەرٸن بٸلدٸ. نە جازسا دا شىندىقتى جازدى. شىندىق دەگەندە ٶزٸ بٸلگەنٸن جازدى, جاڭاعى كەسەلمەن الىسىپ جٷرٸپ, جارتىقۇرساق قالپىمەن مۇقييات زەرتتەدٸ. تٸپتٸ كٶركەمدەپ وتىر دەگەندە دە, ٶلەڭدەرٸنٸڭ ەر جولىندا ٶزٸ كٶرگەن سۋرەتتەر جاتىر, سۇلۋ سٶز, سونى تٸركەس ارقىلى سەۋلە تٷسٸرٸپ كٶركەم دٷنيەگە اينالدىردى.
جەكەڭ سىرلاسقان بٸر تٷندە شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «قوش بول, گٷلسارىسىنداعى» جىلقىنىڭ اۋزىنداعى قولعا ٸلٸگەر-ٸلٸكپەس قىلىنان باستاپ جازىلماعان تاقىرىپ قالمادى دەگەن ەدٸ. ٶلەڭٸنە تاقىرىپتى وپ-وڭاي تاباتىن. پۋشكيننٸڭ «سييا ساۋىتىن» بەكەر قوزعاپ جٷرگەن جوق. قانداي جانرعا قالام تارتسا دا جەڭٸل, شاپشاڭ جازادى. وقۋشى تەز قابىلدايدى. سوعان قاراپ «شەتٸنەن تۇزى جەڭٸل دٷنيەلەر ەكەن» دەۋگە اۋزىڭ بارمايدى, جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆتٸڭ كٷي تۋرالى ويىن ٶز ىڭعايىمىزعا بەيٸمدەسەك, ونىڭ ٶلەڭدەرٸ «شابىتتاي جەڭٸل, تابىتتاي اۋىر». يە, وسىلاي.
جەكەڭنٸڭ قولىنان كٸتاپ تٷسكەن كٷنٸ جوق, وقي بەرەتٸن. جادى مىقتى, قاي كٷنٸ سۇراساڭ دا جاڭىلماي قايتالاپ ايتىپ بەرەدٸ. جاسىراتىنى جوق, وڭدى-سولدى وراتىن كومباين سىقىلدى كەيدە كٶپە-كٶرٸنەۋ, كەرەگٸ از مەلٸمەتتەرگە تالعاۋسىز, بەكەر ۋاقىت رەسۋا قىلىپ وتىرعانداي ەسەر قالدىرادى, ارتىنان بٸر ەڭگٸمە بارىسىندا سولارىن سٶز اراسىنا ەدەمٸ قييۋلاستىرعانىن كٶرٸپ, شىن تالانتىنا, داۋسىز دارىنىنا ەرٸكسٸز ريزا بولاسىڭ. كٸتاپ تولى دورباسىن ارقالاپ جەل قۋعان قاڭباقتاي بولىپ جٷرسە دە, ٶزگەنٸڭ تاعدىرىنا سەرگەك قارادى, ەردٸ كەبەنەك ٸشٸندە تانىدى. جۇمانييازوۆ بازاربايدىڭ اعاسى وڭايەلٸمەن تانىستىردى, باسىنان كەشكەندەرٸن تىڭداتتى. ريزا بولىپ: «چەحوۆتىڭ, گوگولدٸڭ كەيٸپكەرلەرٸ ورتامىزدا جٷر», – دەيتٸن. بٸر كٷنٸ جەنٸبەكتەگٸ ەسكٸ مەكتەپتٸڭ قاسىنداعى ٷيگە جەتەلەپ ەرتٸپ باردى, ەرتەرەكتە جاردا تۇرعان سۋرەتتەن سەبيت مۇقانوۆتى كٶرگەن ەكەن, كٶپكە دەيٸن ٷي يەسٸنٸڭ بۇعان قانداي قاتىسى بار ەكەن دەپ تاڭىرقاپ جٷردٸ.
ەسٸمدە: توپ ادامنىڭ ورتاسىندا ماڭدايى جارقىراپ سەبەڭ وتىر, فوتوسۋرەتتٸڭ شەتٸنە قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ الماتىدا ٶتكەن سەزٸ (ناق قاي جىلى ەكەنٸن ۇمىتتىم, وتىزىنشى جىلداردىڭ ورتاسى شىعار دەپ توپشىلايمىن) دەپ جازىلعان. بٸرقاتار ادامداردىڭ ەسٸمٸن ەدەمٸ وقيعالارىمەن ۇزاق-ۇزاق كەلتٸرە الامىن. بٸراق, ەدەيٸ وراعىتىپ وتىرمىن, تاعدىر ولاردىڭ كٶبٸنە جىلى شىراي تانىتپادى. بۇل ماقالانىڭ ماقساتى باسقا, كٶلەمٸ دە كٶتەرمەيدٸ. ەيتپەسە, جەكەڭنٸڭ سۋرەتشٸلٸگٸ, سۋىرىپسالمالىعى جٶنٸندە وقيعاعا قاتىستى بٸراز ادامدى قوزعاپ ايتۋعا بولار ەدٸ. اقوبانىڭ تۋماسى, ارتىنان ەرگەن ٸنٸسٸ, ارقالى اقىن, كٷمٸس كٶمەي ەنشٸ مارقۇم قادىربولات ورازوۆقا وسى جەردەن قيماي قول بۇلعاپ تۇرمىن, بٸر رەتٸ كەلەر...
بٸر قاراعاندا, جەكەڭنٸڭ ارالاسقان ورتاسى شەتٸنەن جولى بولماعانداردان تۇراتىن سيياقتى بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. شىندىعى سول. ٶز بەتٸمەن, ەرٸك-قالاۋىمەن قيىن-قىستاۋ جولدى كٸم تاڭداپ السىن, ەرقايسىسىنىڭ ەشكٸمگە ۇقسامايتىن, ٶزٸنە عانا تەن ٶمٸر سوقپاقتارى بار. شەبەر جازۋشى قارشىعاداي سوعان شٷيلٸگەدٸ, مايدان قىل سۋىرعانداي سونى قالامعا ٸلٸكتٸرەدٸ. گوركييدٸڭ «شىڭىراۋداسى» ەلٸ كٷنگە ماڭىزىن جويعان جوق. جانعالي مىرزەليەۆ سونداي ماقسات تۇتتى دەپ ويلايمىن. اتاقتى جازۋشى كوبو ابە قولىنان فوتواپپاراتى تٷسپەگەن ادام ەكەن, بٸراق ەلەمگە ەيگٸلٸ سۋرەتٸنٸڭ بەرٸن تٷگەلٸمەن كٷل-قوقىسقا ارناپتى. تەگٸن بە. جەكەڭ بەرەكەتسٸز ورتادا كٶپ جٷردٸ. قۇداي ٶزٸ كەشٸرسٸن, بٸر عانا ٶكٸنٸش پەن ٶكسٸك كٶكەيٸمنەن كەتپەيدٸ, ٶزەگٸمدٸ ٶرتەيدٸ: «كەيٸپكەرلەر سولار ەكەنٸ داۋسىز, ناعىز ٶمٸردٸ زەرتتەگٸڭ كەلسە, ولاردىڭ اششى تەجٸريبەسٸنەن ارتىق قانداي ساباق تابا الاسىڭ. بٸراق, ٶمٸر سٷرۋدٸڭ مەنٸ مەن مازمۇنى باسقا جاقتا ەكەنٸن ايىرا الماي قالعان جوق پا ەكەن. جىلى جاققا بەت العان جىل قۇستارىنىڭ تٸزبەگٸنەن جاڭىلعان سىڭارقانات جالعىزسىراپ جۇرتىنا قايتىپ ورالسا قىس كٶزٸ قىراۋدا وڭا ما?!»
كٶپ وقيدى دەپ قۇرمەت تۇتقان ادامدارىنىڭ بٸرٸ قايىرعالي قۋانەليەۆ ٶتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى وسى جولدار اۆتورىنىڭ بٸر اۋىز سٶزٸن جەرگە تاستاماي, جەنٸبەك اۋداندىق «وكتيابر تۋى» گازەتٸنە جۇمىسقا الدى. كٶپ ٶلەڭدەردٸڭ دٷنيەگە كەلۋٸنە تٸكەلەي سەبەپشٸ بولدى دەپ ەسەپتەيمٸن. بٸر ەستەلٸك ايتا كەتەيٸن, جەكەڭ جۇمىسقا تۇرعاننان كەيٸن كەزەكتٸ ەڭبەك دەمالىسىنىڭ دا تٶبەسٸ كٶرٸنٸپ قالدى. اقشانىڭ بەرەكەتتٸ كەزٸ, «ەلدە جٷرٸپ ەتەكباستى كٶپ كٶردٸ عوي» دەپ ويلاپ-ويلاپ, گرۋزييانىڭ تسحينۆالي قالاسىنا كۋرورتقا بارۋدى ۇسىندىم. قايراقاڭ قولىنان گازەت تٷسپەيدٸ, بەرٸمٸز دە جابىلىپ جٸبەرمەي وقىپ وتىرامىز عوي, بٸراق ول كٸسٸنٸڭ جاقسى قاسيەتٸ ەشكٸمنٸڭ باسىنا كەلمەيتٸن توسىن وي تٷيٸپ الا قويادى. بۇل جولى دا سول ەدەتٸمەن: «جٸگٸتتەر, ول جاقتاعى ساياسي جاعداي جاقسى ەمەس دەپ جازىپ جاتىر, جاعالاي جۇمىسشىلار ەرەۋٸلٸ, اباي بولىڭدار!» – دەپ كٷلدٸ. ون شاقتى كٷننەن كەيٸن, قانداي «ساياسي جاعداي» ەسەر ەتكەنٸن كەيٸن ٶز اۋزىنان ەستٸدٸم عوي, «دەۋكە, مەن «پريكليۋچەنيەگە» تاپ بولماي جٷرەمٸن بە, بارعاسىن سوڭعى تيىنىنا دەيٸن ەسەپ ايىرىسامىن, شۇعىل 50 سوم سالىپ جٸبەر» دەگەن جەدەلحات كەلدٸ...
سودان كەيٸن قول ۇشىن بەرگەن سٷندەتقالي ساريەۆ, وبلىستىق راديوعا قىزمەتكە تارتتى. قولىنا رەپورتەر تيگەندە جەكەڭ قايتا تۋعانداي قۇلپىرىپ جٷردٸ. اتاقتى شوپان حاسەن شاعىروۆ قينالعان سەتتەرٸمدە پانا بولدى دەگەندٸ ٶز اۋزىنان ەستٸدٸم. ساپارعالي سيراجەۆ دەيتٸن ازامات كٶپ پەتەرلٸ ٷيدەن بٸر بٶلمەلٸك باسپانا بەرٸپ, بٸزدٸڭ ٷيدەن ەنشٸ الىپ بٶلەك شىقتى. انام مەن اقسۇلۋ قىز ۇزاتقاننان كەم بولمادى.
جەكەڭ ٷشٸن اقوبا مەن جەنٸبەكتٸڭ, جالپى ونىڭ ەسٸمٸن بٸلەتٸن قازاق شاڭىراعىنىڭ قاي جەردە دە ەسٸگٸ مەن قۇشاعى كٷندٸز-تٷنٸ اشىق بولدى. تۇراقتامايتىن ٶزٸ. ونىڭ مەنٸسٸ: «ٶلەڭٸنٸڭ ەكٸ جولىن ايتساڭ, جۇرت كٶزٸن جۇمعان قالپى: «قاسىم امانجولوۆ, مۇقاعالي», – دەپ جاتقا ايتىپ جاتادى, تىڭداۋشىمدى سونداي كٷيگە جەتكٸزەمٸن»,– دەپ ٶلەڭنەن تالماي ٶزٸن ٸزدەدٸ, ٶزٸندٸك ستيلٸن قالىپتاستىرۋدى اقىرعى دەمٸ تاۋسىلعانشا ارماندادى. ٶزٸن ٶلەڭگە عانا جۇمسادى. جەكەڭنٸڭ تابيعاتىنا جاسىقتىق قاس. جىلاپ وتىرعان كەيپٸن ٶتە سيرەك كٶرەتٸنمٸن. وعان ارناعان بٸر ٶلەڭٸمدە: «تۇپ-تۇنىق جانارىممەن تالاي كٶردٸم, كٶزٸڭنەن قايىس-جاستىڭ تارامدارىن»,– دەپ جازعانىم بار. قايىس قانداي بولادى, ونىڭ بار بورداي ەگٸلگەنٸ سونداي بولاتىن. وسى ويدى ٶزٸ جاتقا ايتاتىن شولوحوۆتىڭ «سۋدبا چەلوۆەكا» شىعارماسىنىڭ سوڭعى سٶزدەرٸمەن تٷيٸندەسەك: «...كاك بەجيت پو تۆوەي ششەكە جگۋچايا ي سكۋپايا مۋجسكايا سلەزا...»
ٶمٸرٸن كەرٸ اينالدىرا الماسىن انىق سەزدٸ, ٷزٸلگەن جٸپتٸ جالعاۋعا قاۋقارى جەتپەدٸ, كٷندەلٸكتٸ كٷيكٸ تٸرلٸكتٸ مٸسە تۇتپادى, سودان كٷش-جٸگەرٸن تەك قانا ٶلەڭگە ارنادى. ٷيٸرٸنەن كٶز جازىپ قالعان قازداي بولىپ جٷرسە دە, جالعىزدىعىن ٶلەڭ دەيتٸن پەرٸشتەمەن بٶلٸستٸ.
كەزٸندە جازعان-سىزعان كٷندەلٸگٸن وتتان امان الىپ قالىپ, ٶزٸنە توسىنسىي قىپ تارتقان ەدٸم, ازىن-اۋلاق پروزانىڭ اۋىلىنا ات ٸزٸن سالىپ ەڭگٸمەگە قالام تارتتى. «كلۋب پا, قۇلىپ پا?», «2+2=5» دەگەن ماقالالارى ساتيراعا بەيٸمدٸلٸگٸن انىق بايقاتادى. قامىس بۋىپ جاڭاقالادا جٷرگەندە «ك-700» تراكتورىنان قۇلاپ, قولىن سىندىرىپ العاندا ايتقان: «جانعالي كەلدٸ جاڭعالاعا, جاڭعالا دەگەندە جان قالا ما. «جان قالماعاننىڭ بەلگٸسٸ» دەپ, قولىمدى سىندىردىم ماڭ دالادا» دەگەن تەرٸزدٸ شىمشىما ۋىتتى شۋماقتارىن ەل ەلٸ كٷنگە دەيٸن جاتقا ايتادى. بٸراق, بەرٸبٸر پەگاس جالىنان ۇستاپ, ستيحييام قاسيەتتٸ پوەزييا دەپ ۇقتى. ونىسى باقىتى ەدٸ.
وقىرمانعا تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن سەل توقتالىپ ٶتەيٸن, بٸر ٶلەڭٸن وقىعاندا كٶز الدىمىزعا تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ كەلٸپ قالادى. بۇل جالاڭ ۇقساستىق ەمەس, جارىسپالىقتان تۋعان. ەدەبيەتتەگٸ مۇنداي قۇبىلىستى عىلىمي جاعىنان تەرەڭ تالداعان مۇقتار ەۋەزوۆ «نەزيرا دەستٷرٸ» دەپ اتاپتى. ابايدىڭ: «بويداعى مٸندٸ ساناسام, تاۋ تاسىنان از ەمەس, جٷرەگٸمدٸ قاراسام, ينەدەيٸن تازا ەمەس, ويىپ الىپ تاستاۋعا, اپانداعى ساز ەمەس, بەرٸ بولدى ٶزٸمنەن, تەڭٸرٸم سالعان ناز ەمەس» دەگەن جولدارى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتا: «جاقسىلىق كٶرسەم ٶزٸمنەن, جاماندىق كٶرسەم ٶزٸمنەن. ٶزگەدەن بولدى دەگەندٸ شىعارامىن سٶزٸمنەن, ٶزٸمنەن بولدى دەگەندٸ تاسا قىلمان كٶزٸمنەن» بولىپ قۇبىلادى. وي بٸرەۋ بولعانىمەن, ٶرنەك بٶلەك. بۇل ەدەبي ٷردٸس عۇمار قاراشتا كەزدەسەدٸ. جەكەڭدٸ اتى دٷرٸلدەپ تۇرعان تٶلەگەنمەن جىر بەيگەسٸندە جارىسىپ كٶرگەن دەپ ەسەپتەۋ كەرەك.
قاراپايىم تٸرلٸكتە كەۋدەسٸن ەشكٸمگە باستىرماعان جانعالي ٶلەڭ مەسەلەسٸندە ەكٸنٸڭ بٸرٸن مويىنداي بەرگەن جوق. جاسىراق كەزٸمدە جانعالي نەبيۋلليندٸ كٶردٸم, «ە, ٶلەڭدەرٸڭمەن تانىسپىن, ٶزٸڭدٸ كٶرٸپ تۇرعانىم وسى»,– دەپ قالتاسىنان قويىن كٸتاپشاسىن سۋىرىپ الدى, ەرتٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ باسىلىمدار بەتٸندە جارىق كٶرگەن جانعالي ەسٸمدٸ تالاپكەرلەردٸ تٸركەپ جازىپ جٷرەدٸ ەكەن, «ساتيرادا جانعالي مەيماندوسوۆ بار, دەگەنمەن اتتاس اقىنداردىڭ ٸشٸندەگٸ مەنەن كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ دەپ جازىپ قويايىن», – دەپ تٷرتٸپ الدى دەگەنٸ بار. ٶلەڭٸمدٸ «جٶرگەگٸنەن جوعارى باعالادى» سىڭايىندا ايتاتىنى بايقالاتىن. كٶڭٸلٸ شالقىعان سەتتە: «دەۋكە, مەن ەكٸنشٸ مىرزەليەۆپٸن عوي, سولاي ەمەس پە», – دەيتٸن. بٸراق, تٷسٸندٸم, پوەزييا كٶگٸندە ٶز جارىق جۇلدىزىم, ٶلەڭنٸڭ سارى دالاسىندا سايراپ جاتقان ٶز جولىم بولسا ەكەن دەپ ارماندادى.
ۇستازىمىز عاينيجامال كٶبەەۆا حابي حاليۋللين تۋرالى ۇزاق تولعاۋىن ارناۋلى تاپسىرىسپەن جازدىرىپ الىپ اۋداندىق پيونەرلەر سلەتٸندە پايدالاندى. بالا كٷنٸمدە ساحنادا ورىنداعان «كٷننەن كٷنگە ٶر تۇلعاڭ بارا جاتىر بيٸكتەپ» دەيتٸن جولدارى ەلٸ ەسٸمدە. كەيٸن ٶزٸنە ايتىپ بەرگەنٸمدە كٶزٸنە جاس الدى. جاقسى پٸكٸرگە مۇقتاج-اۋ دەپ ويلادىم سول كەزدە.
اۋدان كٸتاپحاناشىلارىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدى. جەكەڭنٸڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى باسپاسٶزدە سٶز بولىپ تالقىلاندى دەۋ ارتىق. كەيٸن توقسانىنشى جىلدارى باستالدى. ول تۋرالى سٶز بٶلەك.
جاسىراتىنى جوق, جەكەڭ كٸتاپ شىعارۋ الىنباس قامال, ورىندالماس ارمان بولىپ قالارىن سەزدٸ. تٸپتٸ, تالپىنبادى دا. بەرٸنەن اراشالاپ العان ار-ۇياتىڭدى, بار ٶمٸرٸڭدٸ تٷگەل سارپ ەتٸپ تۇرىپ, سوڭعى نەتيجەسٸن كٶرە الماۋ دەگەن ٷلكەن تراگەدييا ەمەس پە. كەڭەستەر وداعى دەيتٸن الىپ ماشينا جەكەڭدەرگە جاڭقا دەپ قارادى, كەيٸنگٸ توقسانىنشى جىلداردىڭ توپالاڭى ٶمٸردە جەكەڭ بار ەكەنٸن ەسكە الۋدى ويلاعان جوق, مويىن بۇرۋعا مۇرشا بەرمەدٸ. ال, ول قاسقايىپ تۇرىپ اعىسقا قارسى جٷزدٸ. «تىنباي سوققان اق بوراننىڭ ٸشٸنەن, اق جاپىراق قىزعالداق تۇر گٷل اتىپ» دەپ لەكٸتتٸ. ٶزٸ دە زاماننىڭ ۇيتقي سوققان ٷسكٸرٸكتٸ داۋىلىنىڭ ٸشٸندەگٸ «جىر قىزعالداعى» ەمەس پە ەدٸ. قىزعالداق عۇمىر دەيمٸز, ۇزاق پا, قىرىقتان ەندٸ اسقان شاعىندا بەرٸمٸزبەن جىرداعىداي: «بالتالى, باعانالى ەل, امان بول, باقالى, بالدىرعاندى كٶل, امان بول, كٸرٸم جۋىپ, كٸندٸگٸم كەسكەن جەرٸم, ويناپ-كٷلٸپ, ەرجەتكەن جەر, امان بول!» – دەپ باقۇلداسىپ كەتە باردى. تەك, جىرى عۇمىرلى بولعاي. ەلدٸڭ اماندىعىن بەرسٸن. ەر جەردەگٸ ٶلەڭدەرٸن جيناقتاپ, كٸتابىن شىعارۋ شارۋاسىنا اينالايىن احمەديار باتىرحانوۆ سەگٸز جىلدان استام ۋاقىتىن سارپ ەتٸپ, 168 ٶلەڭٸن تاۋىپ اينالىمعا قوسىپ وتىر. وسى ماقالانىڭ جازىلۋىنا سەبەپشٸ دە سول باۋىرىم. ۇلىقبەك ەسدەۋلەتوۆكە قۇلاق تٷرٸپ كٶرەلٸكشٸ, ارامىزدا جٷرگەن اتاقتى اقىن جٷرسٸن ەرمان تۋرالى نە دەيدٸ ەكەن: «بٷكٸل عۇمىرىندا جازعان ٶلەڭدەرٸ ەلدەقايدا كٶپ بولار, بٸراق بٸزگە بار ۇسىنعانى جٷز جيىرماداي-اق جىر. ٷلكەنٸمٸزگە دە, كٸشٸمٸزگە دە ٷيرەنەرلٸك ٷردٸس! ميحايل سۆەتلوۆتىڭ: «ەگەر بٸر جيناقتان تۇششىمدى ون بەس ٶلەڭ تابىلاتىن بولسا, ونىڭ مىقتى كٸتاپ بولعانى», دەگەن سٶزٸ ەرٸكسٸز ەسكە تٷسەدٸ». جٷرسٸن قازاق پوەزيياسىنان ٶز ورنىن ويىپ تۇرىپ العان جوق پا. مەسەلە از-كٶپتە ەمەس. وقىرمان ەندٸ كٶز جازبايدى دەپ سەنەمٸن.
دەۋلەتكەرەي قۇسايىنوۆ,
استانا قالاسى
