قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 30 جىلدىعىنا وراي 25 اقپاندا ۇلتتىق اكادەمييالىق كٸتاپحانادا «امانات» قازاق كٷيلەرٸ انتولوگيياسى»/«انتولوگييا كازاحسكوگو كيۋيا «امانات»/Amanat Anthology of Kazakh kyui» اتتى قازاق, ورىس جەنە اعىلشىن تٸلدەرٸندەگٸ جيناقتىڭ تۇساۋكەسەرٸ ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
جيناقتى «ساۋاپ» قوعامدىق قورى ٶز قاراجاتىنا شىعارعان. ەربٸر كٸتاپ بايىرعى ەرٸ بٸرەگەي كٷيلەر جازىلعان تسيفرلىق تاسىعىشپەن جابدىقتالعان.
بەلگٸلٸ كٷيشٸلەردٸڭ مۋزىكالىق سٷيەمەلدەۋٸمەن ٶتكەن ٸس-شارادا جيناقتى قۇراستىرۋشىلار مەن اۆتورلار سٶز سٶيلەپ, ٶنەر كٶرسەتتٸ.
اتاپ ايتقاندا, تۇساۋكەسەرگە «ساۋاپ» قوعامدىق قورىنىڭ قامقورشىلىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى, مەجٸلٸس دەپۋتاتى باقىتبەك سماعۇل, كٷيشٸ, قوبىزشى, قر ورتالىق مەملەكەتتٸك كينو-فوتوقۇجاتتار مەن دىبىسجازبالار ارحيۆٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ سايان اقمولدا, كٷيشٸ, ٶنەر زەرتتەۋشٸسٸ, پروفەسسور ايتجان توقتاعان, قازاق ۇلتتىق ٶنەر ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى جانعالي جٷزباي, سىبىزعىشى, ت.جٷرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ٶنەر اكادەميياسىنىڭ دوتسەنتٸ تالعات مۇقىشەۆ, كٷيشٸ-زەرتتەۋشٸ, ٶنەرتانۋ PhD دوكتورى اردابي مەۋلەتۇلى, جوبانىڭ بٸرلەسكەن اۆتورى, زەرتتەۋشٸ, PhD مٷسلٸم حاسەنوۆ, Design Strategy Group ديرەكتورى اسقار مۇحامەدجانوۆ, «ينديگو پرينت» باسپا ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى ەۆگەنيي موموت, سونداي-اق جوبا اۆتورى, «ساۋاپ» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى سۆەتا باباعۇل قاتىستى.
ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسىندا دەستٷر مەن مەدەنيەتتٸ – ۇلتتىڭ گەنەتيكالىق كودى دەپ جوعارى باعالاي كەلە: «بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق مەدەنيەتٸمٸز بەن دەستٷرلەرٸمٸزدٸ وسى ەرالۋاندىعىمەن جەنە ۇلىلىعىمەن قوسىپ قورعاۋىمىز كەرەك, مەدەني يگٸلٸگٸمٸزدٸ بٶلشەكتەپ بولسا دا جيناستىرۋىمىز كەرەك», – دەپ اتاپ ٶتتٸ.
ال قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «جاڭا زاماننىڭ جاقسى-جامانىن ەكشەپ, ارتىقشىلىقتارىن بويعا سٸڭٸرۋمەن قاتار, تامىرىمىزدى بەرٸك ساقتاۋىمىز قاجەت! ۇلتتىق بولمىسىمىزدان, تٶل مەدەنيەتٸمٸز بەن سالت-دەستٷرٸمٸزدەن اجىراپ قالماۋ – بارلىق ٶركەنيەتتەر ميداي ارالاسقان الاساپىراندا جۇتىلىپ كەتپەۋدٸڭ بٸردەن بٸر كەپٸلٸ», – دەپ قاداپ ايتتى.
ۇلتىمىزدىڭ ۇلى رۋحى, تاريحي جادى حالقىمىزدىڭ اسا باي مۋزىكالىق جەنە پوەزييالىق قازىناسىندا تۇنىپ تۇرعانى سٶزسٸز.
قازاقتىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن ساقتاۋدىڭ ۇلت ٷشٸن ٶمٸرلٸك ماڭىزدى ەكەنٸن تٷسٸنە وتىرىپ, «ساۋاپ» (SAUAP) قوعامدىق قورى كەيٸنگٸ بەس جىل بويى تٶل قاراجاتى ەسەبٸنەن «امانات» قازاقتىڭ ەن-كٷيلەر انتولوگيياسى»/«انتولوگييا كازاحسكيح كيۋەۆ ي پەسەن «امانات» اتتى جوبالار تسيكلىن جٷزەگە اسىرۋدا.
بۇل جوبا – قازاق حالقىنىڭ بايىرعى باي مۋزىكالىق جەنە شىعارماشىلىق مۇراسىن قايتا جانداندىرۋعا, قازاقتىڭ مىڭداعان عاسىرلىق مۋزىكا مەدەنيەتٸنٸڭ ٸنجۋ-مارجاندارىن كەلەر ۇرپاققا تابىستاۋعا, ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني اسىل قازىناسىن ەلٸمٸزدە عانا ەمەس, شەت مەملەكەتتەردە دە ناسيحاتتاۋعا, ازاماتتاردىڭ ەستەتيكالىق جەنە مەدەني قاجەتتٸلٸكتەرٸن قاناعاتتاندىرۋعا باعىتتالعان.
«امانات» – ۇلتتىق مۋزىكا ٶنەرٸ سالاسىنداعى تەڭدەسٸ جوق, مەملەكەتتٸك ەمەس ٸرٸ جوبا سانالادى. بۇل تۇرعىدان العاندا, ونى كەزٸندە ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ٶزٸندٸك بٸر جالعاسى دەپ ساناۋعا بولادى. بٸر ەرەكشەلٸگٸ, «امانات» جوباسىن «ساۋاپ» قورى بيۋدجەتتٸك ەمەس, ٶز قاراجاتىنا جٷزەگە اسىرۋدا.
جوبانىڭ بٸرٸنشٸ بٶلٸمٸ بولىپ ەسەپتەلەتٸن «امانات» قازاق كٷيلەرٸ انتولوگيياسى»/«انتولوگييا كازاحسكوگو كيۋيا «امانات»/Amanat Anthology of Kazakh kyui» جيناعىنىڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ مەن قۇندىلىعى – وندا بايىرعى كٷيشٸلەر تۋرالى مەلٸمەتتەر, سونداي-اق كٷيلەردٸڭ شىعۋ تاريحتارى مەن اڭىز-ەڭگٸمەلەرٸ دە ٷش تٸلدە بەرٸلگەن.
جيناقتى شىعارۋ بارىسىندا «ساۋاپ» قورى بۇعان دەيٸن جارىق كٶرگەن جيناقتارعا كٸرمەگەن جەنە ەش جەردە جارييالانباعان, تٸپتٸ ۇلتىمىزدىڭ قازٸرگٸ ۇرپاعىنىڭ ٶزٸ ەستٸمەگەن قازاقتىڭ دەستٷرلٸ مۋزىكاسىنىڭ بايىرعى ٷلگٸلەرٸن جيناۋدى, ٶڭدەۋدٸ, رەستاۆراتسييالاۋدى, اۋتەنتتٸ ورىنداۋدى جەنە تسيفرلاندىرۋدى جٷزەگە اسىردى.
«ساۋاپتىڭ» «امانات» جوباسىن جٷزەگە اسىرۋ نەتيجەسٸندە بۇرىن ۇلى دالا ٷنٸنە اينالعان, ەندٸ وتاندىق جەنە شەتەلدٸك, مەملەكەتتٸك جەنە جەكە ارحيۆتەر مەن قورلاردا شاڭ باسىپ جاتقان قازاقتىڭ 500-دەن استام بٸرەگەي, كٶنە كٷيلەرٸ قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ, سونداي-اق زاماناۋي اۋديوتاسىعىشتارعا كٶشٸرٸلدٸ.
انتولوگييا تەك قازاقستان ٶڭٸرلەرٸمەن عانا شەكتەلٸپ قالمادى. شەتەلدەگٸ قازاقتاردىڭ كٷي مۇراسى دا ورتامىزعا ورالىپ, رۋحاني مۇرامىزدىڭ, التىن قورىمىزدىڭ قاتارىنا قوسىلىپ وتىر. مۇنى ەل تاريحىنداعى ەلەۋلٸ وقيعالاردىڭ بٸرٸ دەپ ايتۋعا بولادى.
وسى انتولوگييادا بەلگٸلٸ كٷيشٸ-زەرتتەۋشٸ اردابي مەۋلەتۇلىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىنعان شىڭجاڭداعى التاي-تارباعاتاي, ٸلە قازاقتارىنىڭ سىبىزعى جەنە دومبىرا كٷيلەرٸ اتا-جۇرتقا جەتكەن اسىل مۇرا بولماق. عانيبات سارقىتۇلى, مانسۇر بٶرەكەۇلى, بەيٸلحان قالياقپارۇلى, قۇتتىباي سىدىقۇلى سيياقتى سىبىزعىشىلاردىڭ ورىنداۋىنداعى كٷيلەر سونى جاڭاشىلدىق, تىڭ تۋىندى ەكەنٸ داۋسىز. زۇپار كەبەنۇلىنىڭ ورىنداۋىنداعى قوشاناي ەلٸكبايۇلىنىڭ «بوزٸنگەن», «بۋرىل اتتىڭ جٷرٸسٸ», «جەتٸم قىزدىڭ زارى» سيياقتى كٷيلەر وسى جيناقتا تۇڭعىش رەت جارييالاندى.
ايتىكەن بەيٸسبايۇلى, سارقىت يٸسقانۇلى, سايراش جارمۇحامەدۇلى, بورانبەك شٷكٸرەنۇلى, نۇرىمباي سٷلەيمەنۇلى, عالىم سىدىقۇلى, ٶمٸربەك سادىربايۇلى سەكٸلدٸ دەۋلەسكەر دومبىراشىلاردىڭ ورىنداۋىنداعى شەتەلدەن جەتكەن دومبىرا كٷيلەرٸنٸڭ سارىندارى ۇلتىمىزدىڭ ۇمىتىلا جازداعان ٷنٸ, دەستٷرلٸ ورىنداۋشىلىقتىڭ تاپتىرماس ٷلگٸلەرٸ سانالادى.
جەتٸسۋ كٷيشٸلٸك مەكتەبٸنٸڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلٸ قوجەكە نازارۇلىنىڭ كٷيلەرٸن ونىڭ نەمەرەسٸ تۇرسىنعازى راقىشۇلى ورىندادى. تۇمسا كٷيٸن ساقتاعان بۇل دەستٷرلٸ ورىنداۋ ٷلگٸسٸ – وسى جيناقتاعى ٶتە قۇندى دٷنيەلەردٸڭ بٸرٸ. سول سيياقتى اقىن, ەنشٸ كومپوزيتور شالتاباي الپارۇلىنىڭ «ارمان» اتتى كٷيٸ تۇرسىنعازى راقىشۇلىنىڭ ورىنداۋىندا قالىڭ تىڭدارمان قاۋىمعا العاش رەت ۇسىنىلماق.
انتولوگيياعا ورتالىق مەملەكەتتٸك كينو-فوتوقۇجاتتار مەن دىبىسجازبالار ارحيۆٸنەن تابىلعان شىعىسقازاقستاندىق ەيگٸلٸ سىبىزعىشى شاناق اۋعانباەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى 20 كٷي ەندٸ. بۇل قازاق مۋزىكا ٶنەرٸندەگٸ ٷلكەن جاڭاشىلدىق, باعا جەتپەس اسىل مۇرا. ەسٸرەسە, «مۇسانىڭ كٷيٸ», «شەۋجٸڭنٸڭ كٷيٸ» سيياقتى اۆتورلىق شىعارمالارعا عالىمدار «سىبىزعى دەستٷرٸندەگٸ تىڭ تۋىندى» دەپ باعا بەردٸ.
جەتٸسۋ كٷيشٸلٸك مەكتەبٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى تۇلعالاردىڭ بٸرٸ بايسەركە قۇلىشۇلىنىڭ «كٶش توقتاتقان» تۋىندىسى اتاقتى كەنەن ەزٸرباەۆتىڭ ورىنداۋىندا وسى جيناق ارقىلى تۇڭعىش رەت ەلگە تاراعالى تۇر.
بەلگٸلٸ جۋرناليست جاۋلىباي يماناليەۆتٸڭ جەكە قورىنان الىنعان ماڭعىستاۋلىق ەيگٸلٸ كٷيشٸ قاراعۇل قونارشيەۆتٸڭ ورىنداۋىنداعى قۇلشار كٷيلەرٸ, قاراتاۋلىق كٷيشٸلەر – سەيٸتحان ەلٸمبەكوۆ, قالى بارحيەۆ, ورازبەك سەرسەنوۆ, گەنەرال اسقاروۆ, فايزوللا ٷرمٸزوۆ, ەرگەنتاي بورساباەۆ, سامار سٷيٸندٸكۇلىنىڭ شەبەر ورىنداۋشىلىق دارىندارى ەرٸكسٸز تاڭدانتادى, تەنتٸ ەتەدٸ.
سونىمەن قاتار قاراتاۋ جۇرتىنىڭ ەيگٸلٸ كٷيشٸسٸ سٷگٸر ەليۇلىنىڭ «كاۋفمان», «امانگەلدٸ باتىر», «بازارباي تەشەن» سەكٸلدٸ تۋىندىلارىنىڭ بۇرىن ەش جەردە جارىق كٶرمەگەنٸ انىقتالدى.
انتولوگيياعا ەنگەن تارباعاتايلىق تارلانبوز كٷيشٸ باعانالى ساياتٶلەكوۆتٸڭ ورىنداۋىنداعى كٷيلەر – شەرتپە كٷي تارتۋ مەكتەبٸنٸڭ ٶز تۇسىندا تالايدى تامساندىرعان جارقىن ٷلگٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ. سول سيياقتى تٶلەگەن قاراجانوۆ, ەبدٸقادىر ەبدٸحالىقوۆ, جالعاسباي ارالباەۆ, ەربولات مۇستافاەۆتاردىڭ ورىنداۋىنداعى سىر ٶڭٸرٸنٸڭ كٷيلەرٸ ەرەكشە ورىنداۋ ناقىشىمەن, ايرىقشا مەنەرٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ.
كٷيشٸ-كومپوزيتور, ديريجەر نۇرعيسا تٸلەنديەۆتٸڭ «كٶڭٸلدٸ بيكەش», «اتا تولعاۋى» سيياقتى كٷيلەرٸنٸڭ اۆتوردىڭ ٶزٸ, تٶل دومبىراسىمەن سٷيەمەلدەي وتىرىپ ورىنداعان, ارحيۆتە شاڭ باسىپ جاتقان نۇسقالارى – تىڭدارمان ٷشٸن تىڭ تارتۋعا, كەلەشەك جاس دومبىراشىلار ٷشٸن تاپتىرماس جەدٸگەرگە اينالماق.
سول سيياقتى قارشىعا احمەديياروۆ, ەبٸكەن حاسەنوۆ, عىلمان ەلجانوۆ, رٷستەمبەك وماروۆ, ايسا شەرٸپوۆ, ۋەلي بەكەنوۆ, ماعاۋييا حامزين, باقىت قارابالينا, شەمٸل ەبٸلتاي, ايتجان توقتاعان, قوشقاربەك تاسبەرگەنوۆ جەنە باسقا دا تالانتتى دومبىراشىلاردىڭ ورىنداۋىنداعى كٷي نۇسقالارى انتولوگييادان لايىقتى ورىن الدى.
بورانقۇل كٶشماعامبەتوۆ, ەبدٸمومىن جەلدٸباەۆ, ساميعوللا اندارباەۆ, قازەن ەبۋعازىۇلى, سەدۋاقاس بالماعامبەتوۆ, مۇرات سىدىقوۆ, امان مالدىباەۆ, مۇقاش تاڭعىت, ٶمٸرعالي ەرتۋعان جەنە ٶزگە دە كٷيشٸلەردٸڭ تٶل تۋىندىلارى اۆتورلاردىڭ ٶز ورىنداۋىندا العاش ەل نازارىنا ۇسىنىلۋدا.
اسىلبەك كەنەگەسوۆ, نۇركەن ەشٸروۆ, ايتولقىن توقتاعان, ازامات شىناروۆ, ەسەن سمايىل تەرٸزدٸ قازٸرگٸ زامان, جاس بۋىن كٷيشٸلەرٸنٸڭ ورىنداۋىنداعى ەرەكشە كٷيلەر دە وسى جيناققا كٸرگٸزٸلدٸ.
حالىق بار جەردە – قازىنا بار. زەرتتەۋشٸ عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقتا كەم دەگەندە 7 مىڭعا تارتا كٷي بولعان. بٷگٸندە ولاردىڭ بٸرازى قايتا قالپىنا كەلمەستەي, تٷپكٸلٸكتٸ جوعالدى. ال ەندٸ ٷلكەن بٸر بٶلٸگٸ وتاندىق جەنە شەتەلدٸك ارحيۆتەردە شاڭ باسىپ, توزىپ جاتىر. ەسكٸ جازبا ماتەريالداردىڭ, تاسپالاردىڭ جەنە باسقا تاسىعىشتاردىڭ كٶنەرۋٸ سالدارىنان ولارعا دا جوعالۋ قاۋپٸ تٶنۋدە.
ەندەشە «ساۋاپ» قوعامدىق قورىنىڭ «امانات» قازاقتىڭ ەن-كٷيلەر انتولوگيياسى» اتتى ٷش تٸلدٸ جوبالار تسيكلى اياسىندا بولاشاقتا اتقارىلاتىن جۇمىستار ەلٸ دە قىرۋار.
جوبا مۇنىمەن اياقتالمايدى: «ساۋاپ» قورى «امانات» تسيكلىنىڭ ٸٸ-شٸ بٶلٸگٸن – «قازاقتىڭ جىر-داستان, تەرمە-تولعاۋلارى» جوباسىن جٷزەگە اسىرۋعا كٸرٸستٸ. «امانات» جوباسىنىڭ ٸٸٸ-شٸ بٶلٸگٸ – «قازاق ٶلەڭدەرٸ» بولادى.
