فوتو: دينا ورالبەكوۆانىڭ جەكە مۇراعاتىنان
قازاقستاننىڭ IT سالاسى بولاشاقتا ودان ەرٸ دامىپ, ەلەمدٸك نارىقتا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋعا ۇمتىلۋدا. مەملەكەت تسيفرلاندىرۋدى دامىتۋ جەنە يننوۆاتسييالىق ەكوجٷيەنٸ قۇرۋ ماقساتىندا بٸرقاتار باعدارلامالار مەن جوبالاردى ٸسكە اسىرۋدا. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ نەتيجەسٸندە قازاقستاننىڭ IT سالاسى ەلەمدٸك دەڭگەيدە مويىندالىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدى سەكتورىنا اينالۋدا. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ اقپاراتتىق جەنە ەسەپتەۋٸش تەحنولوگييالار ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ, PhD مامان دينا ورالبەكوۆامەن سۇقباتتاستى.
– دينا ورىمبايقىزى, IT مامانداردىڭ ەلدٸڭ اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنا قوسقان ٷلەسٸ ەرەكشە. جالپى بۇل سالانىڭ بٷگٸنگٸ دامۋ قارقىنى قانداي?
– قازاقستاندا اقپاراتتاندىرۋ سالاسى جىل سايىن دامىپ كەلەدٸ, ەسٸرەسە جاساندى ينتەللەكت (جي) سالاسىندا. جاساندى ينتەللەكتتٸڭ ٶندٸرٸس سالالارىنا ەنگٸزٸلۋٸ ٷلكەن سەرپٸلٸس جاساپ, چات-بوتتار مەن باسقا دا جي نەگٸزٸندەگٸ كٶمەكشٸلەردٸڭ قولدانىلۋى كەڭەيٸپ وتىر. بۇل تەك اقپاراتتىق تەحنولوگييالارمەن بايلانىستى ەمەس, سونىمەن قاتار مەملەكەتتٸك باسقارۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, بٸلٸم بەرۋ جەنە باسقا دا سالالاردا تيٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرىپ كەلەدٸ. جي سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن يننوۆاتسييالىق جوبالار دا ٷلكەن نازار اۋدارىلىپ, ەلٸمٸزدە تيٸستٸ ينفراقۇرىلىم قالىپتاسىپ كەلەدٸ.
– ٷزدٸكسٸز كوممۋنيكاتسييا وزىق جابدىقتار مەن زاماناۋي تەحنولوگييالاردى قاجەت ەتەدٸ. بٸزدٸڭ ەلٸمٸز بۇل جاعىنان قاي دەڭگەيدە?
– قازاقستاندا زاماناۋي تەحنولوگييالار مەن وزىق جابدىقتار قولدانىلۋدا. جىل سايىنعى يننوۆاتسييالىق جوبالار مەن ستارتاپتار ەلٸمٸزدە ٸت سالاسىنىڭ دامۋ دەڭگەيٸن كٶرسەتەدٸ. بٸزدە ايتارلىقتاي جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزٸلگەنٸمەن, الدا ەلٸ دە كٶپتەگەن مٷمكٸندٸكتەر بار.
قازٸرگٸ كەزدە بٸزدٸڭ اقپاراتتىق جەنە ەسەپتەۋٸش تەحنولوگييالار ينستيتۋتىندا قازاق تٸلٸن دامىتۋ, ونى دۇرىس جوبالاۋ جەنە ٶڭدەۋ سالاسىندا ايتارلىقتاي پروگرەسس جاسالىپ جاتىر. بۇل باعىتتا ٷلكەن جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزٸلۋدە. مىسالى, قازاق تٸلٸ ٷشٸن ٷلكەن تٸلدٸك مودەلدەر ەزٸرلەنۋدە, ولار تەك تٸلدٸك دەرەكتەردٸ ٶڭدەۋ مەن ماشينالىق وقىتۋ سالاسىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار سۇراق-جاۋاپ جٷيەلەرٸ جەنە مەتٸندٸك تٷسٸنۋدٸ جاقسارتۋ ماقساتىندا قولدانىلادى. سونىمەن قاتار, جاساندى ينتەللەكت نەگٸزٸندە كٶزدٸڭ اۋرۋلارىن انىقتاۋ ٷشٸن مودەلدەر جاسالىپ, ولار دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەر ۇسىنۋدا. اگروٶنەركەسٸپ سالاسىندا دا يننوۆاتسييالىق جوبالار قولعا الىنعان, مىسالى, اۋىل شارۋاشىلىعىن اۆتوماتتاندىرۋ, ەگٸننٸڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ماقساتىندا ماشينالىق وقىتۋ ەدٸستەرٸ ەنگٸزٸلۋدە. بۇل ەلٸمٸزدٸڭ تەحنولوگييالىق دامۋىندا ٷلكەن قادام بولىپ تابىلادى جەنە قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك دەڭگەيدە ٶز ورنىن نىعايتۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
– بٷگٸندە IT ماماندارى قانداي قىزمەت كٶرسەتٸپ جاتىر?
– IT ماماندارى بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەرتٷرلٸ قىزمەت تٷرلەرٸن ۇسىنادى: بۇل باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ ەزٸرلەۋ, جٷيەلەر مەن جەلٸلەردٸ باسقارۋ, دەرەكتەر قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ, تسيفرلىق ترانسفورماتسييا, جاساندى ينتەللەكت پەن مەلٸمەتتەردٸ تالداۋ, سونداي-اق تٷرلٸ تسيفرلىق پلاتفورمالاردى دامىتۋ جەنە قولداۋ كٶرسەتۋ سيياقتى قىزمەتتەردٸ قامتيدى. سونىمەن قاتار, ولار مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن جەكە سەكتورلارعا قاجەتتٸ ٸت شەشٸمدەرٸن ۇسىنادى, سونىمەن بٸرگە قوعامدا جاساندى ينتەللەكت پەن روبوتوتەحنيكانى ەنگٸزۋگە كٶمەكتەسەدٸ. ايتا كەتەتٸن جايت, ايتي ماماندارى دەرەكتەردٸ جيناۋ جەنە ٶڭدەۋ, تيٸمدٸ مودەلدەردٸ قۇرۋ ٷشٸن ٷلكەن جۇمىستار اتقارادى. دەگەنمەن, كەيبٸر دەرەكتەر, ەسٸرەسە قازاق تٸلدٸ ماتەريالدار, قولجەتٸمسٸز بولىپ جاتادى, بۇل كەيدە ساپالى مودەلدەردٸ ەزٸرلەۋدٸ قيىنداتاتىن فاكتور بولىپ تابىلادى. مىسالى, قازاق تٸلٸندە جوعارى دەلدٸكپەن (95-100%) بولجاۋ جاسايتىن مودەلدەردٸ ەزٸرلەۋ ٷشٸن جەتكٸلٸكتٸ كٶلەمدە دەرەكتەردٸڭ بولماۋى مەسەلەسٸ تۋىندايدى, بۇل تيٸستٸ نەتيجەلەرگە جەتۋدٸ قيىنداتادى. وسى مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن دەرەكتەردٸ جيناۋ جەنە ٶڭدەۋ ەدٸستەرٸن جەتٸلدٸرۋ باعىتىندا جۇمىس جالعاسۋدا.
– وسى سالانى وقيتىن ماماندار جىل سايىن ارتىپ وتىر. ال قازاقستانداعى ٸت سالاسى وزىق قاتاردان كٶرٸنە الىپ جاتىر ما?
– يە, ٸت ماماندارىن دايىندايتىن بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ دامىپ كەلە جاتىر. قازاقستاندا ٸت سالاسى بويىنشا كٶپتەگەن بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى بار, ال جاس مامانداردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدٸ. ەسٸرەسە اقپاراتتىق تەحنولوگييالار مەن جي سالالارىنداعى ماماندارعا سۇرانىس ٶتە جوعارى. قازٸرگٸ تاڭدا جي سالاسىندا جاڭا كافەدرالار مەن ارنايى ماماندىقتار اشىلىپ جاتىر, بۇل بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن جاڭارتىپ, ٸت ماماندارىن دايارلاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن قاتار, مەكتەپتەردە دە جاساندى ينتەللەكت بويىنشا بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى ەنگٸزٸلٸپ, وقۋشىلاردىڭ وسى سالالارعا قىزىعۋشىلىعى ارتۋدا.
– ال سٸز قىزمەت ەتەتٸن ينستيتۋتتا قانداي مٷمكٸندٸكتەر بار?
– بٸزدٸڭ ينستيتۋتتا ەر جىل سايىن ستۋدەنتتەر, ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار ٶندٸرٸستٸك تەجٸريبەدەن ٶتەدٸ. پراكتيكا بارىسىندا ولار ناقتى عىلىمي جوبالارىمەن تانىسىپ, ٸس جٷزٸندە جۇمىس ٸستەيدٸ, بۇل ولارعا ٶندٸرٸستە قاجەتتٸ ٷلكەن تەجٸريبە جيناۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل تەجٸريبە ولاردى كەسٸبي دامۋىنا جەنە ٸت سالاسىنداعى ناقتى مەسەلەلەردٸ شەشۋگە دايارلايدى. قازاقستاندىق ٸت سالاسى ەلەمدٸك دەڭگەيدە ٶزٸن تانىتىپ كەلە جاتىر, بٸراق بۇل سالادا ەلٸ دە بەسەكەلەستٸككە دايىن بولۋ ٷشٸن دامۋ قاجەتتٸلٸگٸ بار. بٸز بولاشاقتا جوعارى بٸلٸكتٸ مامانداردى دايارلاۋ جەنە يننوۆاتسييالىق جوبالارعا قاتىسۋ ارقىلى وسى سالادا حالىقارالىق ارەنادا ٶز ورنىمىزدى نىعايتا الامىز.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇقباتتاسقان
اقبوتا مۇسابەكقىزى
