فوتو: aikyn.kz
قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەتٸ جىلدىق قىزمەتٸ ەلدەگٸ ساياسي جٷيەنٸڭ اۋقىمدى رەفورمالارىنان ٶتتٸ. كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەر, سايلاۋ جٷيەسٸندەگٸ جاڭالىقتار جەنە ينستيتۋتتىق ترانسفورماتسييا ەلدەگٸ بيلٸك تەپە-تەڭدٸگٸن كٷشەيتٸپ, ەكونوميكالىق ٶسٸم مەن ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىققا ىقپال ەتتٸ. بۇل تۋرالى Ult.kz تٸلشٸسٸنە ساياساتتانۋشى, PhD دوكتورى قازبەك مايگەلدينوۆ ايتىپ بەردٸ.
– بيىل قازاقستان پرەزيدەنتٸ قىزمەتٸنە كٸرٸسكەنٸنە جەتٸ جىل. وسى كەزەڭدەگٸ ەلدٸڭ ساياسي دامۋىنا قانداي باعا بەرەر ەدٸڭٸز?
– بيىل قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قىزمەتٸنە جەتٸ جىل ۋاقىت ٶتٸپ وتىر. بۇل كەزەڭدٸ قازاقستاننىڭ ساياسي جٷيەسٸنٸڭ ەڭ اۋقىمدى قايتا قۇرىلۋى دەپ قاراستىرۋعا بولادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا 2022 جىلعى كونستيتۋتسييالىق رەفەرەندۋم, كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ قالپىنا كەلتٸرٸلۋٸ, بٸر مەرزٸمدٸك پرەزيدەنتتٸك مەرزٸم, جاڭا پارتييالاردىڭ پايدا بولۋى, اۋىلدىق, اۋداندىق جەنە قالالىق ەكٸمدەردٸ تٸكەلەي سايلاۋلاردىڭ پيلوتتىق رەجيمدە ٶتۋٸ سيياقتى ماڭىزدى ٶزگەرٸستەر جٷزەگە استى. وبلىستىق جەنە قالالىق ەكمٸدەردٸ تٸكەلەي سايلاۋلار دا ٶز جالعاسىن تابۋدا. الداعى 15 ناۋرىزعا جوسپارلانعان جاڭا كونستيتۋتسييا بۇل ٷردٸستٸ ينستيتۋتسيونالدىق رەفورما رەتٸندە تولىقتىرادى.
– سوڭعى جىلدارى جٷزەگە اسقان ساياسي رەفورمالاردىڭ ٸشٸندە قايسىسىن ەڭ ماڭىزدى دەپ سانايسىز?
– العاشقى ەكٸ جىل ٸشٸندە ٶزگەرٸستەر بٸرتٸندەپ ەنگٸزٸلدٸ. مىسالى, پارتييالاردى تٸركەۋ بويىنشا مەجەنٸ تٶمەندەتۋ, بيۋللەتەندەرگە «بارلىعىنا قارسى» بابىن ەنگٸزۋ جەنە 2021 جىلدان باستاپ اۋىلدىق ەكٸمدەردٸ تٸكەلەي سايلاۋ سيياقتى قادامدار جاسالدى. 2022 جىلعى قاڭتار وقيعاسىنان كەيٸن نەگٸزگٸ ترانسفورماتسييالىق پروتسەسس باستالدى. 5 ماۋسىمداعى كونستيتۋتسييالىق رەفەرەندۋم سايلاۋ جٷيەسٸن, سونداي-اق 2023 جىلعى پارلامەنت سايلاۋىن جاڭارتتى, بۇل رەسمي ساياسي ارحيتەكتۋرانى قايتا قۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
سونىمەن قاتار, 2022 جىلعى كونستيتۋتسييالىق رەفورمانىڭ ماڭىزدى نەتيجەلەرٸ بار. كونستيتۋتسييانىڭ 98-بابىنىڭ 33-ٸ جەنە 56 باپ تارماقشالارىنا تولىقتىرۋلار ەنگٸزٸلٸپ, بٸرقاتار ماڭىزدى ٶزگەرٸستەر جٷزەگە استى. بٸرٸنشٸدەن, ەلباسى مەرتەبەسٸ – بٸرٸنشٸ پرەزيدەنتتٸڭ ارتىقشىلىقتارى كونستيتۋتسييادان الىنىپ تاستالدى. كونستيتۋتتسييالىق سوت جاڭا قۇرىلىمدا قايتا قۇردى. مەجٸلٸس سايلاۋى ارالاس جٷيەگە كٶشٸرٸلٸپ, نەتيجەسٸندە 2023 جىلعى سايلاۋدا ٷش ەمەس, التى پارتييا پارلامەنتكە ٶتتٸ. وسى تۇرعىدان العاندا, 2022 جىلعى رەفورمالار ناقتى ٸسكە اسقان ماڭىزدى رەفورمالاردىڭ بٸرٸ دەپ ايتۋعا بولادى.
– 2022 جىلعى قاڭتار وقيعاسىنان كەيٸن ەلدە بٸرقاتار ساياسي ٶزگەرٸستەر باستالدى. بۇل رەفورمالار قازاقستاننىڭ ساياسي جٷيەسٸنە قالاي ەسەر ەتتٸ?
– 2022 جىلعى قاڭتار وقيعاسىنان كەيٸنگٸ ٶزگەرٸستەر قازاقستاننىڭ ساياسي جٷيەسٸنە كەڭ اۋقىمدى ىقپال ەتتٸ. 2019 جىلدان بەرٸ جالعاسىپ كەلگەن قوس بيلٸك جٷيەسٸ اياقتالدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ورنىنان كەيٸن قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى رەتٸندە ٶز ٶكٸلەتتٸلٸگٸن الدى. پرەزيدەنتتٸڭ ٶكٸلەتتٸلٸگٸن قىسقارتۋ جەنە پارلامەنتتٸڭ رٶلٸن كٷشەيتۋ ارقىلى بيلٸك بالانسى قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ. جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدا ايماق ەكٸمدەرٸن تاعايىنداۋ پروتسەدۋراسى ٶزگەرتٸلدٸ, سەناتتاعى تاعايىنداۋلار قىسقارتىلدى, جاقىن تۋىستاردىڭ جوعارى لاۋازىمدارعا ورنالاسۋىنا شەكتەۋ قويىلدى. وسى ٶزگەرٸستەر ەلدەگٸ ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ بٸر بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى.
– سۋپەرپرەزيدەنتتٸك مودەلدەن پرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكاعا كٶشۋ باستاماسى قانشالىقتى تيٸمدٸ جٷزەگە اسىپ جاتىر دەپ ويلايسىز?
– قازاقستانداعى سۋپەرپرەزيدەنتتٸك مودەل 1991 جىلدان بەرٸ پرەزيدەنتتٸك ۆەرتيكالدى كٷشەيتۋگە باعىتتالعان. بۇل وليگارحييالىق قۇرىلىمنىڭ قالىپتاسۋىنا جەنە بيلٸك پەن رەسۋرستاردىڭ شوعىرلانۋىنا الىپ كەلدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا ورتالىقسىزداندىرۋ ساياساتى, جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ جٷيەسٸن نىعايتۋ جەنە پرەزيدەنتتٸڭ ٶكٸلەتتٸلٸگٸن شەكتەۋ ارقىلى بيلٸك تەڭگەرٸمٸ مەن تەجەۋٸش مەحانيزمدەرٸ ٸسكە اسىرىلۋدا.
– سوڭعى جەتٸ جىلدا ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك ساياساتتا قانداي نەتيجەلەر بايقالدى? قانداي مەسەلەلەر ەلٸ دە ٶزەكتٸ?
– ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك كٶرسەتكٸشتەردە دە وڭ ٶزگەرٸستەر بايقالادى. جٸٶ 2019 جىلى 181 ملرد دوللار بولسا, 2024 جىلى شامامەن 291 ملرد دوللارعا جەتتٸ, بۇل 6%-دىق ٶسٸم. ورتاشا جالاقى ارتتى, ەلەۋمەتتٸك كٶرسەتكٸشتەر جاقساردى. دەگەنمەن, ينفلياتسييا جەنە كەيبٸر ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەر ەلٸ ٶزەكتٸ. پرەزيدەنت ەكونوميكانى ديۆەرسيفيكاتسييالاۋ, ينۆەستيتسييا تارتۋ جەنە ەلەۋەتتٸلٸكتٸ ارتتىرۋ بويىنشا ناقتى تاپسىرمالار بەرٸپ وتىر.
– الداعى جىلدارى قازاقستاننىڭ ساياسي جٷيەسٸندە قانداي ٶزگەرٸستەر بولۋى مٷمكٸن دەپ بولجام جاسايسىز?
– الداعى رەفورمالار دا ماڭىزدى. 2026 جىلعى كونستيتۋتسييا قابىلدانعان جاعدايدا, بۇل 7 جىلدىق پرەزيدەنت رەفورمالارىنىڭ قورىتىندىسى بولادى. جاڭا كونستيتۋتسييادا ەكٸ پالاتالى پارلامەنت جويىلىپ, بٸر پالاتالى قۇرىلىم ەنگٸزٸلەدٸ, ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى قالپىنا كەلتٸرٸلەدٸ. بۇل قازاقستاننىڭ ساياسي ارحيتەكتۋراسىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتەتٸن شەشٸم بولادى.
جالپى, سوڭعى 7 جىلداعى رەفورمالار ەلدەگٸ ساياسي جٷيەنٸ جاڭعىرتۋعا, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتارىن قورعاۋعا جەنە ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. بۇل كەزەڭ قازاقستان تاريحىندا 1991 جىلدان بەرٸگٸ ەڭ اۋقىمدى ساياسي قايتا قۇرىلۋ كەزەڭٸ بولىپ ەسەپتەلەدٸ.
– سۇقباتىڭىزعا راقمەت!
