Foto: aikyn.kz
Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń jeti jyldyq qyzmeti eldegi saiasi júieniń aýqymdy reformalarynan ótti. Konstitýtsiialyq ózgerister, sailaý júiesindegi jańalyqtar jáne institýttyq transformatsiia eldegi bilik tepe-teńdigin kúsheitip, ekonomikalyq ósim men áleýmettik turaqtylyqqa yqpal etti. Bul týraly Ult.kz tilshisine saiasattanýshy, PhD doktory Qazbek Maigeldinov aityp berdi.
– Biyl Qazaqstan Prezidenti qyzmetine kiriskenine jeti jyl. Osy kezeńdegi eldiń saiasi damýyna qandai baǵa berer edińiz?
– Biyl Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń qyzmetine jeti jyl ýaqyt ótip otyr. Bul kezeńdi Qazaqstannyń saiasi júiesiniń eń aýqymdy qaita qurylýy dep qarastyrýǵa bolady. Osy ýaqyt aralyǵynda 2022 jylǵy konstitýtsiialyq referendým, konstitýtsiialyq sottyń qalpyna keltirilýi, bir merzimdik prezidenttik merzim, jańa partiialardyń paida bolýy, aýyldyq, aýdandyq jáne qalalyq ákimderdi tikelei sailaýlardyń pilottyq rejimde ótýi siiaqty mańyzdy ózgerister júzege asty. Oblystyq jáne qalalyq ákmiderdi tikelei sailaýlar da óz jalǵasyn tabýda. Aldaǵy 15 naýryzǵa josparlanǵan jańa Konstitýtsiia bul úrdisti institýtsionaldyq reforma retinde tolyqtyrady.
– Sońǵy jyldary júzege asqan saiasi reformalardyń ishinde qaisysyn eń mańyzdy dep sanaisyz?
– Alǵashqy eki jyl ishinde ózgerister birtindep engizildi. Mysaly, partiialardy tirkeý boiynsha mejeni tómendetý, biýlletenderge «barlyǵyna qarsy» babyn engizý jáne 2021 jyldan bastap aýyldyq ákimderdi tikelei sailaý siiaqty qadamdar jasaldy. 2022 jylǵy qańtar oqiǵasynan keiin negizgi transformatsiialyq protsess bastaldy. 5 maýsymdaǵy konstitýtsiialyq referendým sailaý júiesin, sondai-aq 2023 jylǵy parlament sailaýyn jańartty, bul resmi saiasi arhitektýrany qaita qurýǵa múmkindik berdi.
Sonymen qatar, 2022 jylǵy konstitýtsiialyq reformanyń mańyzdy nátijeleri bar. Konstitýtsiianyń 98-babynyń 33-i jáne 56 bap tarmaqshalaryna tolyqtyrýlar engizilip, birqatar mańyzdy ózgerister júzege asty. Birinshiden, Elbasy mártebesi – birinshi prezidenttiń artyqshylyqtary Konstitýtsiiadan alynyp tastaldy. Konstitýttsiialyq sot jańa qurylymda qaita qurdy. Májilis sailaýy aralas júiege kóshirilip, nátijesinde 2023 jylǵy sailaýda úsh emes, alty partiia parlamentke ótti. Osy turǵydan alǵanda, 2022 jylǵy reformalar naqty iske asqan mańyzdy reformalardyń biri dep aitýǵa bolady.
– 2022 jylǵy Qańtar oqiǵasynan keiin elde birqatar saiasi ózgerister bastaldy. Bul reformalar Qazaqstannyń saiasi júiesine qalai áser etti?
– 2022 jylǵy qańtar oqiǵasynan keiingi ózgerister Qazaqstannyń saiasi júiesine keń aýqymdy yqpal etti. 2019 jyldan beri jalǵasyp kelgen qos bilik júiesi aiaqtaldy. Prezident Nursultan Nazarbaevtyń ornynan keiin qaýipsizdik keńesiniń tóraǵasy retinde óz ókilettiligin aldy. Prezidenttiń ókilettiligin qysqartý jáne parlamenttiń rólin kúsheitý arqyly bilik balansy qalpyna keltirildi. Jergilikti ózin-ózi basqarýda aimaq ákimderin taǵaiyndaý protsedýrasy ózgertildi, senattaǵy taǵaiyndaýlar qysqartyldy, jaqyn týystardyń joǵary laýazymdarǵa ornalasýyna shekteý qoiyldy. Osy ózgerister eldegi saiasi jańǵyrtýdyń bir bóligi bolyp tabylady.
– Sýperprezidenttik modelden prezidenttik respýblikaǵa kóshý bastamasy qanshalyqty tiimdi júzege asyp jatyr dep oilaisyz?
– Qazaqstandaǵy sýperprezidenttik model 1991 jyldan beri prezidenttik vertikaldy kúsheitýge baǵyttalǵan. Bul oligarhiialyq qurylymnyń qalyptasýyna jáne bilik pen resýrstardyń shoǵyrlanýyna alyp keldi. Qazirgi tańda ortalyqsyzdandyrý saiasaty, jergilikti ózin-ózi basqarý júiesin nyǵaitý jáne prezidenttiń ókilettiligin shekteý arqyly bilik teńgerimi men tejeýish mehanizmderi iske asyrylýda.
– Sońǵy jeti jylda ekonomikalyq jáne áleýmettik saiasatta qandai nátijeler baiqaldy? Qandai máseleler áli de ózekti?
– Ekonomikalyq jáne áleýmettik kórsetkishterde de oń ózgerister baiqalady. JIÓ 2019 jyly 181 mlrd dollar bolsa, 2024 jyly shamamen 291 mlrd dollarǵa jetti, bul 6%-dyq ósim. Ortasha jalaqy artty, áleýmettik kórsetkishter jaqsardy. Degenmen, infliatsiia jáne keibir áleýmettik máseleler áli ózekti. Prezident ekonomikany diversifikatsiialaý, investitsiia tartý jáne áleýettilikti arttyrý boiynsha naqty tapsyrmalar berip otyr.
– Aldaǵy jyldary Qazaqstannyń saiasi júiesinde qandai ózgerister bolýy múmkin dep boljam jasaisyz?
– Aldaǵy reformalar da mańyzdy. 2026 jylǵy Konstitýtsiia qabyldanǵan jaǵdaida, bul 7 jyldyq prezident reformalarynyń qorytyndysy bolady. Jańa Konstitýtsiiada eki palataly parlament joiylyp, bir palataly qurylym engiziledi, vitse-prezident laýazymy qalpyna keltiriledi. Bul Qazaqstannyń saiasi arhitektýrasyn túbegeili ózgertetin sheshim bolady.
Jalpy, sońǵy 7 jyldaǵy reformalar eldegi saiasi júieni jańǵyrtýǵa, azamattardyń konstitýtsiialyq quqyqtaryn qorǵaýǵa jáne ekonomikalyq ósimdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Bul kezeń Qazaqstan tarihynda 1991 jyldan berigi eń aýqymdy saiasi qaita qurylý kezeńi bolyp esepteledi.
– Suqbatyńyzǵa raqmet!
