بٷگٸنگٸ تاڭدا جاساندى ينتەللەكتٸنٸڭ دامىعانى سونشالىق, بٸزگە اۋا رايىنىڭ ناقتى بولجامدارىن جاساۋعا كٶمەكتەسەتٸن دەڭگەيگە جەتتٸ.
جەر بەتٸندەگٸ كەيبٸر گەوگرافييالىق اۋدانداردا اۋا رايى تۇراقتى ساقتالسا, كەيبٸر ايماقتاردا كٷن رايى كٷرت ٶزگەرەدٸ. سوندىقتان قولدانىستاعى اۋا رايىن بولجايتىن قۇرالدار ٶتە باياۋ جەنە بەرەتٸن نەتيجەسٸ تيٸمسٸز.
سوڭعى ۋاقىتتا جاسالعان زەرتتەۋلەردە عالىمدار جاساندى ينتەللەكتٸ مودەلٸ كٶمەگٸمەن اۋا تەمپەراتۋراسى كٷرت ٶزگەرٸپ تۇراتىن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ كونتينەنتالدى بٶلٸگٸندە بولجام جاساپ, جاڭا ەدٸستٸ سىناقتان ٶتكٸزگەن ەكەن. نەتيجەسٸندە, اۋا تەمپەراتۋراسى كٷرت ٶزگەرٸپ كەتەتٸن ايماقتارداعى اۋا رايى بولجامىن اۆتوماتتاندىرىلعان رەسۋرستارمەن جاساۋ ٶز تيٸمدٸلٸگٸن دەلەلدەگەن.
قىسقا ۋاقىتتىق اۋا رايى بولجامدارىن جاساۋ
پەنسيلۆانييا مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, CyberScience ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, گەوگرافييا, مەتەورولوگييا, اتموسفەرالىق عىلىمداردىڭ پروفەسسورى گيدو كەرۆوننىڭ ايتۋىنشا, ەندٸ قىسقا ۋاقىتتى بولجامداردى اتالمىش مودەلدٸڭ كٶمەگٸمەن ٸسكە اسىرۋعا بولادى. شىندىعىندا, قىسقا ۋاقىتتىق اۋا رايى بولجامدارىن جاساۋ مەتەورولوگيياداعى ەڭ تٷيٸتكٸلدٸ مەسەلە سانالادى.
«بٸزدٸڭ ۇسىنعان ەدٸسپەن اۋا رايىن بولجاۋ قيىنعا تٷسەتٸن ايماقتاردا اۆتوماتتاندىرىلعان رەسۋرستاردى قولدانىپ, ەڭ جاقىن كٷندەردە كٷتٸلەتٸن اۋا تەمپەراتۋراسىن دٶپ باسىپ ايتا الامىز», - دەيدٸ پروفەسسور كەرۆون.
«اۋا رايىن تسيفرلىق ەدٸسپەن بولجاۋ وراسان زور جەتٸستٸك پەن ٷلكەن ماڭىزعا يە بولدى. بۇل جاڭالىقتى بٸزدٸڭ قوعامعا ەنگٸزۋ ۇزاق ۋاقىت الادى. وسى كٷندە قولدانىلىپ جٷرگەن امەريكا قۇراما شتاتتاردىڭ كليماتتىق كارتاسى ديامەترٸ 11 شاقىرىمدىق 200,000 ۇساق تور كٶزدەن تۇرادى. اۋا رايىن بولجاۋشى ماماندار وسى ايماقتارداعى كليماتتىق بەلگٸلەردٸ اۆتوماتتىق ەسەپتەگٸش قۇرالداردىڭ كٶمەگٸمەن ساراپتامادان ٶتكٸزگەن كەزدە, اۆتوماتتى ەسەپتەۋ اتالمىش تور كٶزدەردٸ تەڭدەي قامتيدى. بۇل قالىپتى جاعداي سانالعانمەن, كارتاعا قاراپ بولجام جاساۋ مەن اۆتوماتتاندىرىلعان ەسەپتەگٸش كومپيۋتەرمەن بولجاۋدىڭ اراسى جەر مەن كٶكتەي. توپوگرافييا, تەڭٸز دەڭگەيٸ, سۋدىڭ جاقىن ورنالاسقان اۋداندارى سيياقتى بٸرقاتار فاكتورلار اۋا رايى بولجامدارىن جاساۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ», - دەيدٸ گەوگرافييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورانتى ۆەيميڭ حۋ.
«مەسەلەن, ايوۆا شتاتىنىڭ كليماتى تۋرالى ايتار بولساق, وعان جاقىن مىڭ شاقىرىم راديۋستا اۋا رايىندا ٷلكەن ٶزگەرٸستەر سيرەك بولادى. سەبەبٸ, ايوۆانىڭ توپوگرافيياسى باسقا اۋداندارمەن سالىستىرعاندا ٶتە قاراپايىم جەنە ەدەتكٸ ينتەرپولياتسييامەن الداعى كٷندەردەگٸ اۋا تەمپەراتۋراسىنا بولجام جاساۋعا بولادى»
«بٸراق روكي تاۋلارىندا تاۋ دا, سۋ دا, نۋ دا كەزدەسەدٸ. اۋا رايى رەجيمٸ تاۋدان بٸرنەشە شاقىرىم الىستاعان كەزدە كٷرت ٶزگەرٸپ كەتەدٸ. سونداي كەزدە جاساندى ينتەللەكتٸمەن جابدىقتالعان «اقىلدى» مودەل وسىنداي كٷردەلٸ ايماقتاعى اۋا رايى ٶزگەرٸستەرٸن جاڭىلىسپاي تٸركەپ وتىرادى. بٸز ٶزٸمٸز ٷشٸن ماڭىزدى سانالاتىن جەنە كەرەكتٸ ايماقتارداعى اۋا رايىن اسا دەلدٸكپەن بولجاعىمىز كەلەدٸ», - دەيدٸ ۆەيميڭ حۋ مىرزا.
گەنەتيكالىق الگوريتمدەردٸ قولدانۋ
اۆتوماتتى ەسەپتەگٸش قۇرالداردىڭ فوكۋسى اۋا رايى كٷرت ٶزگەرەتٸن, كٷردەلٸ ايماقتاردا بولۋ ٷشٸن عالىمدار گەنەتيكالىق الگوريتمدەردٸڭ كٶمەگٸمەن ىڭعايلى تور كٶزدەر قۇراستىردى. سونداي-اق, وسى الگوريمدەرمەن جاسالعان تور كٶزدەردٸ اۋا رايى تۇراقتى ساقتالاتىن اۋداندارعا دا قولدانۋعا بولادى.
ۆەيميڭ حۋدىڭ ايتۋىنشا, گەنەتيكالىق الگوريتم باعدارلاماسى – بيولوگييالىق ەۆوليۋتسيياعا ۇقسايتىن ماشينامەن وقىتۋ مودەلٸ. بيولوگييالىق ەۆوليۋتسييادا بەلگٸلٸ ورتادا مىڭداعان تٷردٸڭ ٸشٸندە بٸرنەشەۋٸ عانا تٸرٸ قالىپ, ارى قاراي ۇرپاعىن كٶبەيتۋگە مٷمكٸندٸك الادى. سول سيياقتى گەنەتيكالىق باعدارلامادا نىساناعا الىنعان ايماقتاعى بولۋى مٷمكٸن مىڭ تٷرلٸ بولجام تەستتەن ٶتٸپ, تەك بٸرنەشە بولجام ٸرٸكتەلٸپ الىنادى.
حۋ مىرزانىڭ ايتۋى بويىنشا, گەنەتيكالىق الگوريتمدەر ەڭ دۇرىس بولجام بەرۋگە ەمەس, قيسىندى جاۋاپتار بەرۋگە باعدارلانعان. مىسالى اۋا تەمپەراتۋراسىن بولجاۋ كەزٸندە ناقتى جاۋاپ ٸزدەۋ اقىلعا سىيىمسىز, سوندىقتان تەمپەراتۋرا كٶرسەتكٸشٸ 29.56 مەن 29.55 گرادۋس ارالىعىندا اۋىتقىپ تۇرسا, ەشتەڭە ەتپەيدٸ.
قازٸر عالىمداردىڭ زەرتتەۋ نىسانى نەگٸزٸنەن تەمپەراتۋرا ٶزگەرٸسٸنە باعىتتالسا, بولاشاقتا ولار اتالمىش مودەلدٸ اۋا ىلعالى نەمەسە بۇلتتىڭ قالىڭدىعى سيياقتى اۋا رايىنىڭ ٶزگە دە شارتتارىن زەرتتەۋگە قولداناتىن بولادى.
ماقالانىڭ تٷپنۇسقاسى: weforum.org
