تاريحي تاراز شەجٸرەلٸ شىعىسقا كٸرە تارتا كەلدٸ. ٶڭٸرارالىق ىنتىماقتاستىق اياسىندا شىعىسقا كەلگەن جامبىلدىقتاردى ايماق باسشىسى دانيال احمەتوۆ ٶڭٸردٸڭ بٸرقاتار كەسٸپورىندارىمەن تانىستىردى. جامبىل وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ كەرٸم كٶكٸرەكباەۆ باستاعان دەلەگاتسييا «سەرپٸن» باعدارلاماسى بويىنشا بٸلٸم الىپ جاتقان جاس جەرلەستەرٸمەن كەزدەستٸ.
150 توننا ٶنٸم ساۋدالاندى
شارا اياسىندا ٶتكەن سەنبٸ-جەكسەنبٸ كٷندەرٸ ٶسكەمەندەگٸ «Freshmarket» دٷكەنٸنٸڭ اۋلاسىندا جامبىل وبلىسىنىڭ 10 اۋدانىنان ەكەلٸنگەن اۋىل شارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸ ارزان باعامەن ساۋدالاندى.
ەۋەلٸ رەسمي دەلەگاتسييا «ۆوستوك-مولوكو» جشس-نٸڭ ٶسكەمەندەگٸ سٷت زاۋىتىن ارالادى. كەرٸم كٶكٸرەكباەۆتىڭ ايتۋىنشا, جامبىل وبلىسىندا سٷت ٶندٸرٸسٸنٸڭ كلاستەرٸن قالىپتاستىرۋ ەندٸ قولعا الىنىپ وتىر. سول سەبەپتٸ «ۆوستوك-مولوكو» سىندى سالا الپاۋىتىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسۋ جامبىلدىقتار ٷشٸن ٶتە پايدالى بولماق. سەرٸكتەستٸك ديرەكتورى سەيٸلجان سايلاۋباەۆ بۇل زاۋىتتىڭ كٶلەم تالعامايتىنىن ايتتى.
- ەزٸرگە مۇندا تەۋلٸگٸنە 40 توننا سٷت ٶڭدەلەدٸ. قاجەت بولسا, بۇل مٶلشەردٸ 200 تونناعا دەيٸن كٶتەرە الامىز. ال سۇرانىس ازايىپ جاتسا, 10 تونناعا دەيٸن تٷسٸرە سالامىز. ودان زاۋىتتىڭ شىعىنى ارتپايدى, - دەدٸ س.سايلاۋباەۆ.
وبلىس باسشىسى دانيال احمەتوۆ بۇل كەسٸپورىننىڭ ٶنٸمدەرٸن قىتاي نارىعىنا ٶتكٸزۋگە كٷش جۇمسالىپ جاتقانىن اتادى.
- وبلىستا جيىرما بٸرٸنشٸ عاسىردىڭ قازاقستاندىق كەسٸپكەرلەرٸ دەپ اتاۋعا تۇراتىن ەكٸ ادام بولسا, سونىڭ بٸرٸ - وسى سەيٸلجان سايلاۋباەۆ. ەلٸمٸزدە بٸرٸنشٸ بولىپ سٷت ٶندٸرٸسٸنە روبوتتاندىرىلعان جٷيەنٸ ەنگٸزگەن دە وسى كٸسٸ. تەحنولوگييادان قارجى ايامايتىن جەنە سودان نەتيجە شىعارا بٸلەتٸن كەسٸپكەرلەردٸ قولداۋىمىز كەرەك. سول سەبەپتٸ «ۆوستوك-مولوكو» جشس-نٸڭ تابيعي ٶنٸمدەرٸن قىتاي نارىعىنا شىعارماقپىز. بۇل ويىمىز جٷزەگە اسسا, اتالعان كەسٸپورىن ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ باي سٷت ٶندٸرۋشٸگە اينالاتىنى سٶزسٸز, - دەدٸ ايماق باسشىسى.
ٶز كەزەگٸندە كەرٸم كٶكٸرەكباەۆ وسى زاۋىتقا ارنايى ماماندار جٸبەرٸپ, تەجٸريبە الماسۋ جٶنٸندە ۇسىنىس ايتتى. جامبىلدىقتار سٷت ٶندٸرٸسٸن دامىتۋدا شىعىس قازاقستاننىڭ ٷلگٸسٸن پايدالانۋ جٶن دەپ تاپسا كەرەك.
قوس ەكٸم بۇدان كەيٸن جامبىلدىقتار ەكەلگەن جەرمەڭكەگە باس سۇقتى. ەۋليەاتا ٶڭٸرٸنەن جەتكٸزٸلگەن ازىق-تٷلٸك جەرمەڭكەنٸڭ نەشە تٷرٸن كٶرٸپ جٷرگەن ٶسكەمەندٸكتەردٸڭ تالعامىنان تولىق شىقتى. 20 توننا ەت, 12 توننا سٷت ٶنٸمٸ, 80 توننادان استام كٶكٶنٸس پەن جەمٸس-جيدەك, بەس توننا بالىق, 4,2 توننا ۇلتتىق تاعام, 1,5 توننا قۇس ەتٸ ەكٸ كٷن بويى جەرمەڭكەگە كەلۋشٸلەردٸڭ سەبەتٸن قامپايتىپ قايتۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. وسى ەكٸ كٷندە 96 ملن. تەڭگەنٸڭ 150 توننا ٶنٸمٸ ساتىلدى.
- بٸر عانا مەركٸ اۋدانىنان 15 كەسٸپكەر ٶز ٶنٸمدەرٸن ەكەلدٸ. مەركٸدە ٶزٸمٸزدٸڭ ٸرٸمشٸك شىعاراتىن زاۋىتىمىز بار. سوندىقتان سٷت ٶنٸمدەرٸن كٶپتەپ ەكەلدٸك. حالىقتىڭ جەمٸس-جيدەككە دەگەن سۇرانىسى كەرەمەت. ەتتٸ دە تالاپ ەكەتٸپ جاتىر, - دەدٸ اتالمىش اۋدان ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى باقىتقان ەبجاپپاروۆ.
جامبىلدىقتار سيىر ەتٸنٸڭ بٸر كەلٸسٸن 1100 تەڭگەدەن, قوي ەتٸن 900-دەن, جىلقى ەتٸن 1300-دەن, قانتتىڭ كەلٸسٸن 220 تەڭگەدەن ساتتى. ال كەلٸسٸ 25 تەڭگەدەن ساتىلعان سارىمساقتى حالىق قابىمەن تالاپ ەكەتتٸ. تٸپتٸ, تٷستەن كەيٸن سارىمساق سۇراي كەلگەندەر سانىن سوعىپ قالدى. كەپتٸرٸلگەن جەمٸس پەن ۇلتتىق تاعامنىڭ باعاسى بٸزدەگٸ باعادان ەسەلەپ ارزان بولدى. مىسالى, تەتتٸ بۇرىش بٸزدەگٸ بازار باعاسىنان 150 تەڭگەگە, قاۋىن مەن قاربىز 120 تەڭگەگە, المۇرت 250 تەڭگەگە, جٷزٸم 300 تەڭگەگە, سٷزبە 400 تەڭگەگە, قۇرت 200 تەڭگەگە ارزان تيدٸ.
- شۋ اۋدانىنىڭ قوناەۆ اۋىلىنان كەلدٸك. ەكٸ توننا ورامجاپىراق, 500 كەلٸ اسقاباق ەكەلگەن ەدٸك. جاقسى ٶتٸپ جاتىر. ەڭ باستىسى, كەلەسٸ جولى نە ەكەلۋ كەرەكتٸگٸن بٸلٸپ الدىق. كەپتٸرٸلگەن جەمٸس پەن باۋ-باقشا ٶنٸمدەرٸ قات ەكەن مۇندا, - دەيدٸ اۋىل ەكٸمٸ جەكسەن باقتيياروۆ. مويىنقۇمدىقتاردىڭ بالىعىن جۇرت كەزەككە تۇرىپ الدى. ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنان ەكەلگەن قارىن-قارىن سارى ماي مەن كەسەك-كەسەك قىزىل ٸرٸمشٸكتە, تورسىق-تورسىق توساپتا دا قيساپ بولمادى.
«سەرپٸن» جاستارى شىعىستا قالۋعا قۇلىقتى
جەرمەڭكەدەن شىققان رەسمي توپ وبلىس ەكٸمدٸگٸندە باس قوسىپ, ساۋدا-ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق, گۋمانيتارلىق جەنە باسقا سالالارداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ەكٸجاقتى مەموراندۋمعا قول قويىستى.
- بٸزدٸڭ ٶڭٸردٸڭ ٶنەركەسٸبٸ ٶركەندەگەن ايماق ەكەنٸن بٸلەسٸزدەر. ەلەمدەگٸ اتوم ٶندٸرٸسٸنٸڭ ەڭ ٸرٸ وشاعى بٸزدە ورنالاسقان. سوڭعى كەزدە اگرارلىق سالاعا دا باسىمدىق بەرٸپ وتىرمىز. قىتايمەن سەرٸكتەستٸك ورناتۋ ماقساتىندا 10 ٸرٸ جوبا ۇسىندىق. شۇار مەن شىعىس قازاقستان اراسىندا تۋريزمدٸ بٸرلەسە دامىتۋ جٶنٸندە كەلٸسٸم بار. بٸزدەگٸ بال ٶندٸرٸسٸنٸڭ ەلەۋەتٸ ٶتە زور. سٷت ٶندٸرٸسٸن دامىتۋ ماقساتىندا جەكە قولداعى مالدىڭ سٷتٸن قابىلداۋ جٷيەسٸن جولعا قويدىق, - دەگەن ايماق باسشىسى جامبىل وبلىسىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ شىعىس قازاقستان ٷشٸن دە تيٸمدٸ بولاتىنىن جەتكٸزدٸ.
كەرٸم كٶكٸرەكباەۆ ەلٸمٸز بويىنشا بالاما كٶزدەردەن الىناتىن قۋاتتىڭ ەڭ ٷلكەن مٶلشەرٸ جامبىل وبلىسىنا تيەسٸلٸ ەكەنٸن اتادى.
-جاقىن ارادا ەنەرگييانىڭ 30 پايىزىن بالاما كٶزدەردەن الاتىن بولامىز. اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەت سۋدىڭ 80 پايىزى قىرعىزستاننان كەلەدٸ. سوندىقتان ىلعال ٷنەمدەۋ تەحنولوگييالارىن جاپپاي ەنگٸزٸپ جاتىرمىز. سونىڭ ارقاسىندا سوڭعى جىلدارى سارىمساق, سەبٸز, ورامجاپىراق, قىزىلشا داقىلدارىنان رەكوردتىق ٶنٸم الىپ كەلەمٸز. ٶڭٸردە قويدىڭ سانى ٷش ميلليونعا, جىلقى سانى 107 مىڭعا جەتتٸ. ال سٷت ٶندٸرٸسٸن دامىتۋدا سٸزدەردەن ٷيرەنەرٸمٸز كٶپ ەكەن, - دەگەن كەرٸم كٶكٸرەكباەۆ جامبىلدىقتاردىڭ شىعىسقا كەرۋەن تارتىپ كەلۋٸ تاريحتا بٸرٸنشٸ رەت بولىپ تۇرعانىن ەسكە سالدى. ول سونداي-اق, شىعىسقازاقستاندىقتاردى 2000 جىلدىق تاريحى بار تازارعا شاقىردى. بۇل شاقىرۋدى قۇپ العان دانيال احمەتوۆ قاراشانىڭ اياعىنا قاراي دەل وسىنداي جەرمەڭكەمەن بارۋعا مٷمكٸندٸك بار ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
بٸزدٸڭ ايماقتا جامبىل وبلىسىنىڭ 97 تٷلەگٸ «سەرپٸن» باعدارلاماسى بويىنشا بٸلٸم الۋدا. سونىڭ كٶبٸ د.سەرٸكباەۆ اتىنداعى شقمتۋ-دىڭ ستۋدەنتٸ. قوس وبلىستىڭ ەكٸمٸ س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ-دىڭ باس عيماراتىندا اتالمىش ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسٸپ, حال-جاعدايلارىن سۇرادى. سٶز العان ستۋدەنتتٸڭ بەرٸ تەك العىستارىن ايتىپ, شىعىس جەرٸندە ەڭبەك جولىن باستاۋعا دايىن ەكەندٸكتەرٸن جەتكٸزدٸ. كەزدەسۋدەن كەيٸن وسى 97 ستۋدەنت جەرمەڭكە الاڭىنا بارىپ, جامبىل وبلىسىنىڭ 10 اۋدانى ارنايى دايىنداعان بٸر-بٸر سەبەت ازىق-تٷلٸك الىپ قايتتى.
اگرارلىق سالادا تەجٸريبە الماسۋعا ۋاعدالاستى
ايماق باسشىسى دانيال احمەتوۆ پەن كەرٸم كٶكٸرەكباەۆ باستاعان جامبىل وبلىسىنىڭ رەسمي دەلەگاتسيياسى ٶڭٸردەگٸ بٸرنەشە ٶندٸرٸس ورنىندا بولىپ, ولاردىڭ قىزمەتٸمەن جاقىنىراق تانىسىپ قايتتى. كٷنگەيدەن كەلگەن مەيمانداردى ەسٸرەسە, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇمىس ٸستەيتٸن ٶندٸرٸس ورىندارىنىڭ, سٷت فەرمالارىنىڭ جەتٸستٸكتەرٸ قىزىقتىردى.
ەڭ الدىمەن, قوناقتار گلۋبوكوە اۋدانىنىڭ سولنەچنوە كەنتٸندە ورنالاسقان «مايلى داقىلدار تەجٸريبە شارۋاشىلىعى» جشس-دە بولدى. بۇل سەرٸكتەستٸك – مايلى داقىلداردىڭ تۇقىمىن ٸرٸكتەپ, اسىلداندىرۋمەن شۇعىلداناتىن ەلٸمٸزدەگٸ ساناۋلى كەسٸپورىنداردىڭ بٸرٸ. «استانا-بيزنەس» سەرٸكتەستٸگٸنٸڭ ديرەكتورى فاريد ەبٸتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازٸردە قولدانىستاعى وتاندىق تۇقىمنىڭ ساپاسىن مول ٶنٸم بەرەتٸن شەتەلدٸك استىق تۇقىمدارىمەن سالىستىرۋعا ەستە كەلمەيدٸ. اتالمىش ٶندٸرٸس ورنىندا سونىمەن قاتار, سٷت فەرماسى دا بار ەكەنٸن ايتا كەتكەن جٶن. كەسٸپورىن تسەحتارىن ارالاپ كٶرگەن جامبىل وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ كەرٸم كٶكٸرەكباەۆ مۇنداعى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىسقا جوعارى باعا بەردٸ.
سونىمەن بٸرگە, ەكٸ وبلىس ەكٸمٸ گلۋبوكوە اۋدانىنداعى تاعى بٸر ٶندٸرٸس ورنى – «بوبروۆكا+» جشس-نە قاراستى روبوتتاندىرىلعان سٷت ٶڭدەۋ فەرماسىندا دا بولىپ قايتتى. سەرٸكتەستٸك باسشىسى سەيٸلجان سايلاۋباەۆ قوناقتاردى ٶندٸرٸس ورنىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستىرا كەلە, بۇل ەلٸمٸزدەگٸ تۇڭعىش روبوتتاندىرىلعان سٷت فەرماسى ەكەنٸن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ كەزدە فەرمادا 800 باستان استام ٸرٸ قارا مالى بار. بارلىق جۇمىس, ياعني, مال ازىعىن بەرۋ, ساۋۋ, سيىرلاردىڭ جاعدايىن باقىلاۋ تولىعىمەن اۆتوماتتى تٷردە جٷرگٸزٸلەدٸ. كەسٸپورىندا بٷگٸندە 70 ادام ەڭبەك ەتۋدە.
فەرمانىڭ جۇمىسىنا ايرىقشا قىزىعۋشىلىق تانىتقان جامبىل وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ كەرٸم كٶكٸرەكباەۆ سەرٸكتەستٸك باسشىسىن ٶز ٶڭٸرٸنٸڭ وسى باعىتتا قىزمەت ەتەتٸن كەسٸپكەرلەرٸمەن تەجٸريبە بٶلٸسۋگە شاقىردى. ونىڭ بۇل باستاماسىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆ تە قولدادى.
– ٶزدەرٸڭٸز كٶرگەندەي, «بوبروۆكا+» سەرٸكتەستٸگٸنٸڭ جۇمىسى يننوۆاتسيياعا تولى. سوڭعى جىلدارى فەرما باسشىلىعى شەتەلدٸك زاماناۋي تەحنولوگييالارعا دەن قويۋدا. وسىنىڭ ارقاسىندا شىعارىلاتىن ٶنٸمنٸڭ كٶلەمٸ ارتىپ, ساپاسى جوعارىلادى. نەگٸزٸ بٸز ەلٸمٸزدٸڭ ٶزگە ٶڭٸرلەرٸندە دە وسىنداي فەرمالاردىڭ بولعانىن قالايمىز. سوندىقتان سٸزدەرمەن تەجٸريبە بٶلٸسٸپ, الماسۋعا دايارمىز, – دەگەن ايماق باسشىسى سوڭعى جىلدارى شىعىس قازاقستاندا تاۋارلى-سٷت فەرمالارىنىڭ سانى ەسەلەپ ارتقانىن دا ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ.
ەسٸمجان ناقتىبايۇلى,
نۇرجان كەنجەۇلى
