فوتو: facebook.com
كەزٸندە ازاتتىق الىپ, ٶز قولىمىز ٶز اۋزىمىزعا جەتكەن شاقتا ارعى-بەرگٸ تاريحىمىزدى دا تٷگەندەپ, ۇلتتىق يدەولوگييامىزدى قالىپتاستىرۋ ٸسٸ دە دەندەپ قولعا الىنعان. دەگەنمەن بەرٸ ويداعىداي بولا بەرمەدٸ. قوي تەرٸسٸن جامىلعان «قاراقشى-ارحەولوگتار» جەدٸگەرلەرٸمٸزدٸ «تٷگەندەي» جٷرٸپ, جىمىسقى ويىن دا جٷزەگە اسىرىپ باقتى. سوڭعى جيىرما جىل ٸشٸندە ەلٸمٸزدەگٸ اسا ماڭىزدى ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەردٸڭ كٶبٸ ەبدەن تونالدى. ول از دەسەڭٸز, ەل اۋماعىنان تابىلعان نەبٸر قۇندى جەدٸگەرلەر ٶز ەلٸمٸزدەگٸ, تٸپتٸ ەلەمنٸڭ ەر تٷپكٸرٸندەگٸ جەكە كوللەكتسييالار مەن ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ مۇراجايلاردىڭ سٶرەسٸنەن بٸر-اق شىقتى.بۇل مەسەلەنٸ شۇعىل قولعا الۋ كەرەكتٸگٸن بىلتىرعى ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ كٶتەرگەن. اتاپ ايتقاندا, ارحەولوگييا سالاسىنا قاتىستى زاڭداردى جەتٸلدٸرۋ, ليتسەنزييا بەرۋ ٸسٸن رەتتەۋ جەنە ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن زاڭسىز جٷرگٸزگەنٸ ٷشٸن جازانى كٷشەيتۋ قاجەتتٸگٸن باسا ايتقان-دى.
«تاريحي-مەدەني مۇرا ساناتىنا كٸرەتٸن نىساندارعا رەستاۆراتسييا جاساۋ ٸسٸن رەتكە كەلتٸرەتٸن شارالاردى كٷشەيتكەن جٶن. تاريحي جەدٸگەرلەرٸمٸزدٸ شەتەل مۇراجايلارىنان قازاقستانعا قايتارۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ دا ماڭىزدى. ونداي مٷمكٸندٸك بولماسا, ەلٸمٸزدەگٸ مۇراجايلارعا قويۋ ٷشٸن جەدٸگەرلەرٸمٸزدٸڭ دەلمە-دەل كٶشٸرمەسٸن جاساۋ كەرەك. ەرتٷرلٸ فراكتسييانىڭ ٶكٸلٸ ەرٸ قۇرىلتاي مٷشەسٸ سانالاتىن مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى بۇل مەسەلەنٸ شەشۋگە كٷش-جٸگەرٸن سالادى دەپ سەنەمٸن», -دەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى.
الايدا ٸس ەلٸ جٷيەسٸن تاپپادى ما, بيىلعى قۇرىلتاي وتىرىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل مەسەلەنٸ تاعى دا قوزعادى.
ياعني تاريحي-مەدەني مۇرامىزدى ححٸ عاسىرعا ساي جاڭعىرتىپ, جٷيەلٸ تٷردە دەرٸپتەۋٸمٸز قاجەتتٸگٸن, عىلىمي زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋ, تاريحي ەسكەرتكٸشتەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋ, ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارىن جانداندىرۋ, مۋزەي ٸسٸن دامىتۋ, شەتەل مۇراعاتتارىن زەردەلەۋ, سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ بەرٸن بٸر جوسپارعا كەلتٸرۋ كەرەكتٸگٸن كەزەكتٸ مەرتە تاپسىردى.
راسىندا ۇلت ٷشٸن جانىن بەرگەن تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ كٶزٸندەي بولىپ ساقتالعان بۇيىمدار از ەمەس. ٶكٸنٸشتٸسٸ, ولاردىڭ كٶبٸ جەكەنٸڭ قولىندا, سىرت ەلدەردەگٸ كوممەرتسييالىق كوللەكتسييالار مەن مۋزەيلەردە ساقتالعان.
ەستەرٸڭٸزدە بولسا بىلتىر جازدا مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترلٸگٸ قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ مەملەكەتارالىق كەلٸسسٶزدەرٸ اياسىندا اتالعان كٶرشٸ ەلدٸڭ مۋزەيلەرٸندەگٸ قازاققا قاتىستى جەدٸگەرلەردٸ قايتارۋ مەسەلەسٸ پىسىقتالىپ جاتقانىن مەلٸمدەگەن.
«تٷرلٸ سەبەپتەرمەن شەت مەملەكەتتەرگە كەتكەن تاريحي جەدٸگەرلەردٸ قايتارۋ مەسەلەسٸ ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا ىقپال ەتەتٸندٸگٸ انىق. مينيسترلٸك كٶرسەتٸلگەن مەسەلەنٸڭ ماڭىزىن ەسكەرە وتىرىپ, وتاندىق تاريح, مۇراعات, مەدەنيەت سالاسىنداعى عالىمدار جەنە شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسييا ٶكٸلدەرٸمەن بٸرلەسٸپ, شەتەل اسقان قۇندىلىقتارىمىز بەن ارتەفاكتٸلەردٸڭ تٸزٸمٸن جاساۋ مەسەلەسٸن پىسىقتادى», -دەپ «قازاقپارات» اگەنتتٸگٸنٸڭ رەسمي ساۋالىنا وراي مينيسترلٸكتەن جاۋاپ بەرٸلگەن.
قايتارىلۋى تيٸس كٶنە جەدٸگەرلەر تٸزٸمٸنە ەنگەن قۇندى دٷنيەلەر نەگٸزٸنەن رەسەي اۋماعىنداعى فەدەرالدىق مۋزەيلەردٸڭ قورىندا ساقتاۋلى.
مۋزەي سالاسىنداعى ساراپشىلار رەسەي اۋماعىنداعى مۋزەيلەردە ساقتالعان جەدٸگەرلەر نەگٸزٸنەن XIX-XX عاسىرلاردا قازاقستان اۋماعىندا جٷرگٸزٸلگەن عىلىمي ەكسپەديتسييالار كەزٸندە ساتىپ الىنعان نەمەسە سىيعا تارتىلعان ەكسپوناتتار ەكەن. ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ تٶل تاريحىمىزدا ماڭىزدى ورىن الاتىن تۇلعالارىمىزعا تيەسٸلٸ.
جۋىردا استانا قالاسىنداعى ۇلتتىق مۋزەيگە ۇلت ٷشٸن جان الىسىپ, جان بەرٸسكەن جانقوجا نۇرمۇحامەدۇلىنىڭ قىلىشى تاپسىرىلىپ, ٶزٸنٸڭ قۇتتى ورنىن تاپتى. ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ سىر شەرتەتٸن بۇل جەدٸگەر رەسەيدەن ەكەلٸندٸ. ال بۇل باستامانىڭ باسى-قاسىندا جٷرٸپ, يگٸ ٸستٸ اياعىنا دەيٸن شىعارعان ازاماتتاردىڭ بٸرٸ مەجٸلٸس دەپۋتاتى ارداق نازاروۆ ەكەنٸن بٸرٸ بٸلسە, بٸرٸ بٸلە بەرمەس.
«تٷركييادا بٷكٸل حاندارىنىڭ, باتىر, بيلەرٸنٸڭ جەدٸگەرلەرٸ, تٸپتٸ كيگەن كيٸمدەرٸنە دەيٸن ساقتالعان. ال بٸزدٸڭ جەدٸگەرلەرٸمٸزدٸڭ دەنٸ شەتەلدە شاشىلىپ جاتىر. جەكە كوللەكتسييالاردان دا تالاي قۇندى جەدٸگەردٸ, بەركە حاننان باستاپ ەل بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ قىلىشتارىن, قاسىم حانعا, ابىلاي حانعا تيەسٸلٸ دٷنيەلەردٸ كٶردٸم. سول زاتتاردى ۇستاعان كەزدە كٶزٸڭە جاس كەلٸپ, جٷرەگٸڭ تولقيدى. سونىڭ بەرٸن قايتاراتىن بولساق, حالقىمىزدىڭ رۋحى دا كٶتەرٸلەدٸ عوي», -دەيدٸ مەجٸلٸس دەپۋتاتى.
ول سونداي-اق بەيبارىس بابامىز بەن جالاڭتٶس باھادٷرلەر قولىنان تاستاماعان قۇران كٸتاپتار امەريكا اسىپ كەتكەنٸن دە ايتتى. بۇل تۋرالى مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترلٸگٸنە جەتكٸزگەن, الايدا ارعى جاعى قالاي بولارىن الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشٸسٸنەن كٷتٸپ وتىر.
ول ول ما, جالاڭتٶس باھادٷردٸڭ جەدٸگەرٸنە ٶزبەكتەر قىزىعىپ, مەنشٸكتەپ العىسى كەلٸپ جٷر.
«ەندٸ بٸر جارتى عاسىردان كەيٸن جالاڭتٶس باھادٷر قازاق ەمەس, ٶزبەك بولىپ كەتۋٸ مٷمكٸن. سونداي جەدٸگەرلەردٸ جيناقتاۋ كەرەك. بۇل بالالارىمىز بٸز ٷشٸن وققا تٷسٸپ, ەلدٸ قورعادى. سوندىقتان ەڭبەكتەرٸن باعالاپ, قولدانعان زاتتارىن ۇرپاققا جەتكٸزۋٸمٸز كەرەك», - دەيدٸ ارداق نازاروۆ.
دەسە دە دەپۋتات مەملەكەتتەن قارجى بٶلٸنسٸن دەپ كٷتٸپ وتىرا بەرمەي, كەسٸپكەر ازاماتتاردىڭ كٶمەگٸمەن قۇندى جەدٸگەرلەردٸ ەلگە جەتكٸزۋ ٸسٸن جالعاستىرا بەرەتٸنٸن جەنە مۇنداي جەدٸگەرلەر تاريحتا قالۋ كەرەك ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
ۇلتتىق مۋزەي ديرەكتورى, تاريحشى بەرٸك ەبدٸعاليۇلى ۇلتتىق تاريحىمىزعا تيەسٸلٸ تالاي جەدٸگەردٸڭ اقش-تاعى اتاقتى «مەتروپوليتەن» مۋزەيٸندە جاتقانىنا قىنجىلادى.
«ەلەمنٸڭ ەر جەرٸندە جاتقان بابالارىمىزدىڭ زاتتارى تۋرالى دەرەكتەر بار. مىسالى, قازٸر «مەتروپوليتەندە» جەنٸبەك حاننىڭ دۋلىعاسى تۇر. ونىڭ اقش-قا جەتۋ تاريحىنىڭ ٶزٸ قىزىق. بٸر امەريكالىق تۋريست تيبەتكە بارىپ, انتيكۆاريات دٷكەنٸندە تەمٸردٸڭ اراسىندا شاڭ-شاڭ بولىپ جاتقان ارابشا جازۋى بار دۋلىعانى كٶرٸپ, قىزىعىپ الىپ كەتكەن. مۋزەيگە تاپسىرسا, التىن وردا كەزٸندەگٸ جەنٸبەك حاننىڭ دۋلىعاسى ەكەنٸ انىقتالعان», - دەيدٸ تاريحشى.
2018 جىلى ۇلتتىق مۋزەيدە قىزمەت ٸستەپ جٷرگەن كەزٸندە كٶرمەگە شاقىرايىق دەپ «مەتروپوليتەنگە» حات جازعان. بٸراق ەش جاۋاپ بولماعان. ۇلتتىق مۋزەي دۋلىعاعا ەلٸ كٷنگە قول جەتكٸزە الماي كەلەدٸ.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتىراۋدا ٶتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا سىرتتاعى جەدٸگەرلەردٸ قايتارۋدى تاپسىرعان ەدٸ. سونى مەملەكەت تاراپىنان عانا ەمەس, دەمەۋشٸلەردٸڭ قولداۋىمەن ٸسكە اسىرۋ كەرەك» - دەيدٸ بەرٸك ەبدٸعاليۇلى.
بٸر ەۋلەتكە, الاقانداي عانا اۋىلعا عانا ەمەس, تۇتاس ۇلتقا, قالا بەردٸ قازاق دالاسىنا ورتاق قۇندى جەدٸگەرلەردٸ ۋاقىت وزدىرماي ەلگە قايتارۋ ٸسٸنە شىنداپ كٸرٸسكەن ابزال. سەبەبٸ سانانى تۇرمىس, قوعامدى بيزنەس بيلەگەن بٷگٸنگٸ كٷندە كٶنە دٷنيەگە دەگەن ادامزات كٶزقاراسى دا ٶزگەرٸپ بارا جاتىر. تانىمال شەتەلدٸك اۋكتسيونداردا شىتىرلاعان دوللارعا ساتىلىپ, جەكەنٸڭ كوللەكتسيياسىنا ٶتٸپ جاتقان كٶنە بۇيىمداردى كٶرگەندە «اراسىندا قازاققا قاتىستى دا تالاي دٷنيە كەتٸپ جاتقان شىعار» دەپ ٸشٸڭ اشيدى, ەرٸ قايران قالاسىڭ.
جاسۇلان بقۇىتبەك
